Jua Namba Yako: Mwongozo wa Vitendo wa Kuelewa Shinikizo la Damu, Kulipima Nyumbani na Kulidhibiti

Fikiria mwanamume aliye katikati ya miaka ya arobaini, akicheka kwa sauti kubwa kwenye kikao cha familia, akiapa kwamba afya yake ni “chuma” kwa sababu hana kinachomuuma. Aliingia duka la dawa kununua dawa ya mafua, akaunyoosha mkono wake kwenye kipimo cha shinikizo la damu kwa mzaha tu, kisha akauona uso wa mfamasia ukibadilika. Hili si tukio la mtu mmoja mahususi, bali ni hadithi ya onyo inayojirudia kwa sura tofauti majumbani mwetu kila siku, kwa sababu shinikizo la juu la damu haliumi wala halipigi kengele ya tahadhari. Hufanya kazi kimyakimya, na ndiyo maana madaktari wamelipa jina la “muuaji kimya” tangu miongo mingi. Na hatua ya kwanza ya kulidhibiti ni rahisi kwa kiwango cha kushangaza: kujua namba yako.

Kwa nini haliumi? Kwa sababu mishipa yako haina kengele. Moyo ni pampu, mishipa ni mirija inayonyumbulika, na shinikizo la damu ni nguvu ya damu inayosukuma kuta zake. Nguvu hiyo ikiendelea kuwa juu kwa miezi na miaka, kuta hukakamaa na viungo vinavyolishwa na mishipa midogo kabisa huchoka: msuli wa moyo, figo mbili, retina ya jicho na ubongo. Mwili haupeleki ujumbe wa maumivu kwa sababu uharibifu hujilimbikiza polepole kiasi ambacho neva haziwezi kuutambua; dalili zikijitokeza, ugonjwa tayari umeshapiga hatua ndefu. Ndiyo maana kusubiri “kuhisi shinikizo” ni kosa la kawaida; hisia pekee ya kuaminika ni namba iliyo kwenye kioo cha kipimo.

Basi zina maana gani namba hizi mbili tunazozisikia tangu utotoni: 120 kwa 80? Namba ya kwanza ni shinikizo la msukumo (systolic), yaani nguvu ya kusukuma wakati moyo unapokunjika na kuisukuma damu. Namba ya pili ni shinikizo la mapumziko (diastolic), yaani shinikizo linalobaki kwenye mishipa wakati moyo unapopumzika kati ya mapigo mawili. Vipimo hivyo viwili hupimwa kwa kizio cha kitaalamu kiitwacho milimita ya zebaki, na hiyo ni maelezo yasiyokuhusu sana. Linalokuhusu ni kwamba namba hizo mbili kwa pamoja zinasimulia hadithi moja: moyo wako unajitahidi kiasi gani, na mishipa yako inastahimili kiasi gani.

Na mipaka ya usalama iko wapi? Kipimo kinachokaribia 120/80 huchukuliwa kuwa bora kwa watu wazima wengi. Kilicho juu ya hapo hadi mpaka wa 140/90 ni eneo la kijivu linalostahili tahadhari na mabadiliko ya mtindo wa maisha, huku ikifahamika kwamba maelezo ya mipaka hii hutofautiana kidogo kati ya miongozo ya kitabibu ya kimataifa, na baadhi yake ni mikali zaidi. Ama kuvuka mpaka wa 140/90 mara kwa mara, madaktari kwa ujumla huhesabu hilo kuwa shinikizo la juu linalohitaji ufuatiliaji na matibabu. Zingatia neno “mara kwa mara”: kipimo kimoja cha juu hakithibitishi chochote, kwani msongo, kikombe cha kahawa na kupanda ngazi vyote hupandisha namba kwa muda. Utambuzi ni uamuzi wa daktari unaotegemea vipimo vingi katika siku tofauti, si dakika moja ya hasira mbele ya kioo cha kipimo.

Hapa ndipo thamani ya kupima nyumbani inapojitokeza. Kuna hali inayojulikana ambayo madaktari huiita “shinikizo la koti jeupe”: watu ambao shinikizo lao hupanda mbele ya daktari kutokana na woga wa kliniki peke yake, kisha hurejea kawaida wakiwa nyumbani; na wapo wengine walio kinyume kabisa. Kupima kwa ukawaida nyumbani huchora picha ya kweli ya wastani wa maisha yako halisi, nayo ndiyo picha anayoihitaji daktari ili aamue: je, unahitaji dawa? Je, kipimo cha dawa unachotumia sasa kinafanya kazi yake? Kipimo cha nyumbani na daftari dogo vinaweza kuubadilisha mpango wako wote wa matibabu kuelekea usahihi zaidi.

Anza kwa kuchagua kifaa sahihi. Vipimo vya kielektroniki vinavyofungwa juu ya mkono ni sahihi zaidi kwa ujumla na rahisi kusoma kuliko vile vya kifundo cha mkono, navyo ndivyo vinavyopendelewa na madaktari wengi kwa ufuatiliaji wa nyumbani. Zingatia ukubwa wa mkanda wa hewa: mkanda mwembamba kwenye mkono mnene hutoa kipimo cha juu kuliko uhalisia, na mpana kwenye mkono mwembamba hutoa cha chini kuliko uhalisia. Nenda na kifaa chako kliniki mara moja, upime kwa vifaa vyote viwili katika kikao kilekile ili uhakikishe usahihi wake. Kifaa kimoja cha kuaminika ni bora kuliko programu kumi za simu janja.

Kisha jifunze mkao sahihi wa kupima, kwani huo ndio nusu ya usahihi. Kaa kimya kwa dakika tano kabla ya kupima, mgongo wako ukiegemea kiti, nyayo zako zikiwa sawa chini bila kuingiliana, na mkono wako ukiwa umeegeshwa mezani takriban usawa wa moyo wako. Hakuna kahawa, wala chai, wala sigara kwa muda wa nusu saa kabla ya kupima, na kojoa kwanza kwani kibofu kilichojaa kinaweza kukipandisha kipimo. Funga mkanda moja kwa moja mkononi, si juu ya mkono wa nguo, na nyamaza kabisa wakati kifaa kinafanya kazi. Chukua vipimo viwili vyenye nafasi ya dakika moja kati yake, kisha andika wastani wake.

Ama makosa yanayojirudia, yakumbuke ili uyaepuke: kupima mara tu unapowasili kutoka barabarani au baada ya ugomvi wa simu, kuzungumza na kucheka wakati wa kupima, kuingiliana miguu, kufunga mkanda juu ya mikono ya nguo za baridi, na kuuacha mkono ukining'inia hewani. Miongoni mwa makosa laini ni kurudia kupima mara kadhaa hadi kipimo “cha kufariji” kitokee, kisha kukiandika hicho peke yake na kuvipuuza vingine. Na makosa mawili mabaya kuliko yote, nayo ni kinyume cha kila kimoja: kupima shinikizo lako mara ishirini kwa siku kwa wasiwasi ambao wenyewe hupandisha shinikizo, au kutolipima kabisa ukitosheka na kuwa “unajisikia mzima”. Kiasi na uthabiti ndiyo dawa yenyewe.

Hapa kuna jedwali la vitendo linaloitoa makala hii kutoka maneno kwenda matendo: pima mara mbili asubuhi kabla ya kifungua kinywa — na kabla ya dawa yako iwapo unatumia dawa — na mara mbili jioni kabla ya kulala, kwa muda wa wiki nzima, na andika kila kipimo pamoja na tarehe na saa yake kwenye daftari au kwenye simu yako. Wastani wa wiki ndiyo namba inayomhusu daktari wako, si kipimo cha juu kabisa wala cha chini kabisa. Na kuna mstari mmoja mwekundu usiovumilia kuahirishwa: kipimo kikikaribia mpaka wa 180/120 au kukivuka, hasa kikiambatana na maumivu makali ya kichwa au maumivu ya kifua au kubanwa na pumzi au tatizo la kuona au kuongea, hiyo ni dharura inayohitaji huduma ya matibabu papo hapo, si “tutaona kesho”.

Sasa tuje kwenye kulidhibiti, na la kwanza liko jikoni. Shirika la Afya Duniani limekuwa likipendekeza kwa miaka mingi chumvi isiyozidi gramu tano kwa siku, yaani karibu kijiko kidogo kimoja, ilhali meza zetu huvuka kiasi hicho kwa urahisi bila sisi kutambua. Achari zisizokosekana kwenye meza ya Kimisri, jibini la kuchacha la “mish” na jibini kuukuu, samaki wa renga na “fesikh”, vipande vya supu ya kupikia na supu za kopo, na nyama zilizosindikwa — vyote ni maghala ya sodiamu yaliyojificha yanayohesabiwa dhidi yetu kabla hata hatujakishika chombo cha chumvi. Na suluhisho si chakula kisicho na roho: limao, kamuni, kitunguu saumu, siki, pilipili na mimea ya viungo hufidia ladha ya chumvi kwa ladha yenye akili zaidi, na ulimi hujizoeza ndani ya wiki chache hadi utashangaa ulivyokuwa ukiivumilia chumvi yote ile.

Na la pili la kulidhibiti liko miguuni mwako. Pendekezo lililoimarika duniani kote ni takriban dakika mia moja na hamsini za mazoezi ya wastani kwa wiki, yaani nusu saa ya kutembea kwa siku tano, na kutembea kwa ukawaida hupunguza shinikizo kwa kweli na huboresha usingizi na hisia. Wala huhitaji kujiunga na ukumbi wa mazoezi wala viatu vya bei ghali: safari ya kwenda kusali kwa miguu, kushuka kituo kimoja kabla ya kituo chako, ngazi badala ya lifti, na mzunguko mmoja mtaani baada ya magharibi. Yafanye kuwa mazoea yaliyofungwa kwenye jambo unalolifanya kila siku, si uamuzi wa kishujaa unaokufa baada ya wiki moja. Moyo wako ni msuli, na msuli huimarika kwa kutumika.

Na la tatu la kulidhibiti ndilo hatari zaidi likipuuzwa: dawa. Sentensi hatari kuliko zote inayosemwa majumbani mwetu ni: “Niliacha dawa kwa sababu shinikizo limekaa sawa.” Shinikizo limekaa sawa kwa sababu dawa inafanya kazi, sawasawa na miwani ambayo haiuponyi uoni hafifu wa mbali (myopia) lakini inakuonyesha njia; ukiivua, ukungu unarejea. Usisitishe dawa yako wala usibadilishe kipimo chake kwa hiari yako, na usitumie dawa ya ndugu yako kwa sababu “hali yake ni kama yako”, kwani kuchagua dawa na kupanga kipimo chake ni uamuzi wa daktari wako peke yake kwa kuzingatia hali yako wewe mwenyewe. Na iwapo athari fulani ya upande imekusumbua, mweleze daktari wako wazi ili aubadilishe mpango, badala ya kukatisha kimyakimya na moyo wako ukalipa gharama.

Na kwa kuwa shinikizo la damu mara chache huja peke yake, mara nyingi huandamana na kisukari na uzito uliozidi, na kila kimoja huongeza mzigo wa kingine juu ya moyo na figo. Na kama umewahi kusoma kuhusu kisukari kikielezwa kuwa “janga kimya”, utagundua kwamba dawa yake inakaribia kufanana kabisa: usingizi wa kutosha, kuacha kuvuta sigara, na kupunguza kilo chache zinazoipumzisha mishipa kabla ya kukipendezesha kioo. Fanya uchunguzi wako wa mara kwa mara uwe kamili: shinikizo na sukari kwa pamoja katika ziara moja, kwani vyote viwili ni vimya na ugunduzi wa mapema huvitangulia daima. Anayekidhibiti kimoja kati yake atakuwa amekwisha kata nusu ya njia ya kingine.

Mwishowe, rudi kwenye kichwa cha makala hii na ukitekeleze neno kwa neno: jua namba yako. Kifaa cha kuaminika cha kupima juu ya mkono, mkao sahihi wa kupima, jedwali la wiki nzima, daftari la kwenda nalo kwa daktari, chumvi kidogo mezani, kutembea kwa ukawaida, na dawa isiyokatika. Shinikizo la juu la damu mara nyingi “haliponyeki” kabisa, lakini linadhibitika kikamilifu, na mamilioni duniani wanaishi nalo maisha marefu kwa sababu walizijua namba zao mapema kisha wakachukua hatua. Namba usiyoijua inafanya kazi dhidi yako kimyakimya, na namba unayoijua inakuwa mkononi mwako. Basi kipimo chako cha kwanza na kiwe wiki hii, si siku moja huko mbeleni.