Oktoba ya waridi: uchunguzi wa bure – kwa nini ugunduzi wa mapema unabadilisha hatima ya mwanamke wa Misri

Katika jikoni dogo la mtaa wa hali ya chini, mwanamke wa miaka arobaini na kitu anasimama jikoni akikoroga chakula, huku bintiye, mwanafunzi wa chuo kikuu, akiwa ameketi kwenye kiti cha plastiki akisoma kwa sauti kutoka skrini ya simu yake: “Uchunguzi ni wa bure katika kituo cha afya kwa wanawake wote kuanzia miaka 18.” Bila kugeuka, mama anajibu: “Mimi sina maumivu popote. Nikihisi kitu, nitakwenda.” Binti anajua sentensi hii inarudiwa katika nyumba nyingi, na nyuma yake kuna mchanganyiko wa shughuli nyingi, woga na aibu. Lakini pia anajua kwamba kuahirisha ndicho hasa madaktari wanachoonya dhidi yake kila mwezi wa Oktoba.

Tatizo la mantiki ya “sina maumivu” ni kwamba saratani ya matiti mara nyingi hukaa kimya katika hatua zake za awali na haijitangazi kwa maumivu. Kwa mujibu wa utafiti uliochapishwa mwaka 2026 katika jarida la ecancermedicalscience, ukitegemea makadirio ya GLOBOCAN 2022, hii ndiyo saratani inayoongoza kwa kuenea miongoni mwa wanawake wa Misri, ikiwa na takriban kesi mpya 26,845 katika mwaka 2022 pekee, sawa na karibu asilimia 17.8 ya kesi zote za saratani zinazogunduliwa kwa wanawake nchini Misri. Jambo linalovutia zaidi ni kwamba utafiti huo huo unaonyesha umri wa wastani wa kugunduliwa nchini Misri ni kati ya miaka 50 na 51, yaani mdogo kwa karibu muongo mzima ukilinganisha na jamii za nchi za Magharibi. Kwa maneno mengine, mwanamke wa miaka arobaini na kitu katika jikoni letu si wa pembezoni mwa hatari hii, bali yuko kabisa katikati yake.

Kila mwaka mwezi wa Oktoba huwasili ukiwa umevalia rangi ya waridi kote duniani, si kwa ajili ya sherehe bali kwa ajili ya ukumbusho. Shirika la Afya Duniani (WHO) linasema katika taarifa yake ya ukweli kwamba wanawake wapatao milioni 2.4 waligunduliwa na saratani ya matiti mwaka 2024, kwamba ugonjwa huo uligharimu maisha 694,000 mwaka huo huo, na kwamba ulikuwa saratani inayogunduliwa zaidi miongoni mwa wanawake katika nchi 164 kati ya 186 duniani. Idadi hiyo pekee inatisha, lakini ujumbe muhimu zaidi katika taarifa hiyo hiyo ni kwamba ugunduzi wa mapema unabadilisha mwenendo wa ugonjwa, na kwamba uvimbe mdogo ni rahisi zaidi kutibu kuliko ule uliosubiriwa kwa muda mrefu.

Na hapa ndipo hasa Misri inapoingia na uzoefu unaostahili kujulikana kwa undani. Mnamo Julai 2019, Mpango wa Urais wa Kuunga Mkono Afya ya Wanawake wa Misri ulizinduliwa, na vituo vya afya vya nchi hiyo — ambavyo ni zahanati za serikali za huduma ya afya ya msingi katika ngazi ya mtaa — vikafungua milango yake bure kwa kila mwanamke aliyetimiza miaka 18. Kwa mujibu wa takwimu zilizotangazwa na Wizara ya Afya na Idadi ya Watu na kuchapishwa na Huduma ya Taarifa za Serikali mnamo Februari 2025, kufikia wakati huo mpango huo ulikuwa umetoa huduma za matibabu takriban milioni 57.129, zikijumuisha uchunguzi na uhamasishaji, kupitia vituo vya afya 3,663 vilivyosambaa katika mikoa ya nchi; wanawake 870,376 walifanyiwa vipimo vya kina baada ya uchunguzi wa awali, huku mpango huo ukilenga kufikia wanawake milioni 28.

Kwa hakika, nini hutokea ndani ya kituo cha afya? Kwa kadiri tunavyojua, na kwa mujibu wa maelezo ya wizara katika kurasa za mpango huo na nyenzo zake za uhamasishaji, ziara huanza kwa kuandikisha taarifa za mwanamke na kupima uzito, shinikizo la damu na kiwango cha sukari mwilini. Kisha timu ya matibabu iliyofunzwa hufanya uchunguzi wa kimatibabu wa matiti, ikiambatana na maelezo rahisi ya jinsi ya kutambua mabadiliko yoyote nyumbani. Ikiwa kuna kitu kinachohitaji ufuatiliaji zaidi, mwanamke hupelekwa kwenye kituo maalum kwa ajili ya mammogramu (picha maalum ya x-ray ya matiti) au uchunguzi wa mawimbi ya sauti na vipimo vingine vinavyohitajika, vyote bila malipo.

Hadithi halisi ya mpango huu haipo katika idadi ya huduma, bali katika mabadiliko ya kimsingi yanayoweza kupimwa. Katika mkutano na waandishi wa habari wa Wizara ya Afya na Idadi ya Watu, ambao kumbukumbu zake zilichapishwa tarehe 29 Juni 2026, ilitangazwa kwamba mpango huo ulikuwa umetoa huduma zaidi ya milioni 70 kwa wanawake zaidi ya milioni 23, na kugundua takriban kesi 40,000 za saratani ya matiti, ambapo asilimia 80 kati yake zilikuwa katika hatua za awali. Idadi inayostahili kukumbukwa ni hii: uwiano wa kesi zilizokuwa zikigunduliwa katika hatua za mwisho ulishuka kutoka asilimia 60 hadi asilimia 19.5 kufikia tarehe ya tangazo hilo. Huu si uboreshaji wa kitakwimu tu — bali unamaanisha kwamba wanawake wengi walimfikia daktari wakati matibabu yalikuwa rahisi zaidi na nafasi za kupona zikiwa kubwa zaidi.

Muda ni kigezo cha maamuzi katika ugonjwa huu, na mpango huo ulikuwa umeweka dau juu yake tangu mwanzo. Mnamo Desemba 2021, gazeti la Ahram Online lilinukuu wizara ikisema kwamba muda kati ya uchunguzi wa awali na utambuzi ulikuwa umepungua kutoka siku 141 hadi siku 21, na muda kati ya uchunguzi na kuanza kwa matibabu ulishuka kutoka siku 270 hadi siku 38, huku matibabu yakitolewa katika vituo 14 vya wizara na hospitali 13 za vyuo vikuu. Katika tangazo la Juni 2026, ilielezwa kwamba wastani wa muda kutoka utambuzi hadi kuanza kwa matibabu ulikuwa umepungua kutoka siku 180 hadi 280 za awali hadi karibu siku 49. Idadi hizo hutofautiana kulingana na tarehe, mbinu ya kupima na hatua ya kuanzia kuhesabu, lakini mwelekeo ni wazi: kutoka miezi ya kusubiri hadi wiki chache.

Mwanamke anapaswa kuangalia nini akiwa nyumbani? Shirika la Afya Duniani limeainisha dalili wazi za tahadhari: uvimbe au unene katika titi ambao mara nyingi hauna maumivu; mabadiliko ya ukubwa, umbo au mwonekano wa titi; ngozi kujikunja, wekundu, mashimo madogo au mabadiliko mengine ya ngozi; mabadiliko ya mwonekano wa chuchu au ngozi inayoizunguka; na utokaji wa majimaji yasiyo ya kawaida kutoka kwenye chuchu, hasa ikiwa yana damu. Dalili yoyote kati ya hizi inastahili ziara ya haraka kwenye kituo cha afya — bila kusubiri miadi ya kila mwaka wala kusubiri maumivu ambayo huenda yasije mpaka hatua za mwisho.

Lakini kuna ujumbe wa faraja unaostahili kusemwa kwa uwazi ule ule: uvimbe wengi wanaogunduliwa kwenye titi si saratani, kwa mujibu wa WHO, na uvimbe wa kisaratani ukiwa mdogo, nafasi za kuutibu kwa mafanikio huwa kubwa zaidi. Kuna ujumbe mwingine unaovunja kisingizio cha kawaida katika nyumba zetu: “hakuna aliyewahi kuugua ugonjwa huu katika familia yetu”. WHO inasema historia ya kifamilia kwa hakika huongeza hatari, lakini wanawake wengi wanaogunduliwa na saratani ya matiti hawana historia ya kifamilia inayojulikana, na kutokuwepo kwa historia hiyo hakumaanishi kwa hakika kwamba mwanamke yuko salama. Shirika hilo linaongeza kuwa asilimia 80 ya kesi hutokea kwa wanawake wasio na kigezo chochote cha hatari kinachoweza kubadilishwa, kama unene wa kupindukia, unywaji wa pombe au ukosefu wa mazoezi, isipokuwa tu kuwa wanawake na kuwa na zaidi ya miaka 40. Hivyo kutokuwepo kwa historia ya kifamilia hakumwondolei mwanamke uhitaji wa uchunguzi, na uchunguzi wenyewe haumaanishi kuna shaka — unamaanisha kuna kujali.

Swali gumu zaidi bado lipo: kama uchunguzi ni wa bure, uko karibu na ni wa haraka, kwa nini basi wanawake wengi wanauahirisha? Jibu mara nyingi si la kitiba bali la kijamii. Kuna aibu ya kuchunguzwa sehemu ya mwili ambayo jamii inaiona ya faragha; kuna woga wa neno ambalo baadhi ya watu huepuka kulitamka, wakiliita tu “el-marad el-wehesh”, yaani “ugonjwa ule mbaya”; kuna wasiwasi kuhusu jinsi mume au jamaa watakavyomtazama; na kuna hofu kwamba utambuzi unaweza kumaanisha kupoteza titi au kupoteza nafasi yake ndani ya nyumba yake mwenyewe, huku mama akiwa amezoea kuwahudumia wote isipokuwa nafsi yake. Hisia hizo zinaeleweka, lakini gharama yake inapogeuka kuwa kuahirisha hulipwa kwa afya na miaka ya maisha.

Jibu la unyanyapaa si mihadhara bali ni matendo madogo. Binti anayemsindikiza mama yake kituo cha afya kama anavyomsindikiza sokoni. Mume anayemuuliza mkewe kwa upole: “Je, umefanya uchunguzi mwaka huu?” badala ya kuepuka mada hiyo. Wanawake katika mikusanyiko ya kifamilia wanaozungumzia uchunguzi kama wanavyozungumzia shinikizo la damu. Jirani, binamu au mfanyakazi mwenzake anayekumbushwa kwamba Oktoba ni mwezi mzuri wa kuanza tabia hiyo. Kwa kadiri tunavyojua, kwa kawaida hauhitaji zaidi ya kitambulisho cha taifa na safari hadi kituo cha afya kilicho karibu na mtaa au kijiji; uchunguzi umekuwa huduma ya kudumu katika vituo vya afya mwaka mzima tangu mpango huo kuzinduliwa, wala si kampeni inayoisha Oktoba inapokwisha.

Tueleze kwa uaminifu pia tusichokijua. Takwimu rasmi za mpango huu ni za mkusanyiko na zinaendelea kusasishwa, ndiyo maana tumejitahidi kutaja tarehe ya kila takwimu ilipotangazwa; kufikia wakati maneno haya yanaandikwa, huenda idadi halisi tayari imepita ile tuliyoitaja hapa. Vilevile hatuwezi kumhakikishia mwanamke yeyote mahususi matokeo au kiwango cha kupona; hilo ni jambo la daktari wake anayemtibu. Tunajiwekea mipaka kwa kile Shirika la Afya Duniani linachosema: uhamasishaji kwa ajili ya ugunduzi wa mapema, utambuzi kwa wakati muafaka, na matibabu kamili ndizo nguzo tatu za mpango wake wa kimataifa unaolenga kupunguza vifo vitokanavyo na saratani ya matiti kwa asilimia 2.5 kila mwaka hadi kufikia 2040. Hatua ya Misri ya kuhamisha uchunguzi kutoka hospitali kubwa kwenda kituo cha afya kilicho karibu iko katikati kabisa mwa nguzo ya kwanza ya falsafa hii.

Turudi kwenye jikoni dogo. Binti ameweka simu chini na kusimama kumsaidia mama yake kuiondoa sufuria motoni, kisha akasema kwa sauti isiyokubali kuahirishwa tena: “Kituo cha afya kinafunguliwa mapema. Twende kesho asubuhi pamoja.” Wakati huu mama hakubishana, kwa sababu ametambua kwamba “sina maumivu” si hoja bali ni kamari. Ziara moja tu kwenye jengo analolifahamu na kupita mbele yake kila siku, ambayo huenda isichukue zaidi ya saa moja ya asubuhi yake, huenda ikawa jambo muhimu zaidi atakalojifanyia mwenyewe mwaka huu. Na kama unasoma maneno haya na mama yako, dada yako, au wewe mwenyewe bado hamjaenda, Oktoba haikuombi kitu zaidi ya kuanza.