Hewa ya Cairo ni suala la taifa: kutoka “Wingu Jeusi” hadi basi la umeme, vita vya kila pumzi

Asubuhi moja ya hivi karibuni ya mwezi Septemba, dereva amekwama katika foleni ya kawaida juu ya Daraja la 6 Oktoba, barabara ya juu inayokatiza katikati ya Cairo. Anafuta kioo cha mbele kwa kiganja chake akidhani ukungu umeganda kwenye kioo, kisha anagundua kuwa ukungu upo hewani kwenyewe. Harufu hafifu ya moshi wa kuungua inaingia kupitia matundu ya kiyoyozi, harufu anayoijua yeyote aliyewahi kuishi hata msimu mmoja wa vuli katika Cairo Kuu; na katika kiti cha nyuma mtoto aliyevaa sare ya shule anakohoa kidogo kisha anarudi kwenye mchezo wake kana kwamba hakuna kilichotokea. Tukio hili limezoeleka kiasi kwamba tumeacha kulitilia maanani, na hata hivyo ni miongoni mwa mambo hatari zaidi tunayokutana nayo katika siku yetu.

Hili ndilo “Wingu Jeusi”, moshi wa msimu ambao Cairo imeujua tangu mwishoni mwa miaka ya 1990, unaorudi kila mwaka na kuanza kwa mavuno ya mpunga katika Delta ya Nile kati ya Septemba na Desemba. Tunaandika mistari hii katika mkesha wa Siku ya Dunia Bila Magari, inayoadhimishwa kesho, tarehe 22 Septemba, na kesho tutaitengea makala maalum katika sehemu ya “Sauti ya Mwananchi” kuhusu uzoefu wa kuendesha baiskeli katika mitaa yetu. Leo swali ni pana zaidi: tunapumua nini hasa, kwa nini kinaua, nini kinafanyika kweli kukabiliana nacho, na nini kinabaki mikononi mwa kila mmoja wetu?

Tuanze na istilahi inayojirudia katika ripoti zote na ambayo hakuna anayeieleza: chembechembe laini, au PM2.5. Herufi hizo mbili na namba zinamaanisha chembechembe zinazoelea hewani zenye kipenyo cha chini ya mikromita 2.5, yaani nyembamba kuliko unywele wa binadamu kwa takriban mara thelathini. Udogo huu ndio siri ya hatari yake: vumbi kubwa hukwama puani na kooni na hutoka kwa kikohozi, lakini chembechembe hizi hushuka hadi kwenye vifuko vya hewa (alveoli) vilivyo ndani kabisa ya mapafu, na ndogo zaidi kati yake hupenya kwenye damu na kuzunguka na mzunguko wa damu hadi moyoni na ubongoni. PM10 ni chembechembe kubwa zaidi zenye kipenyo cha chini ya mikromita 10, ambazo hazipenyi ndani sana ya mwili, na ndiyo maana hatupaswi kuchanganya namba hizi mbili tunaposoma habari.

Kwa nini tunasema kinaua? Kwa sababu Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa uchafuzi wa hewa ya nje ulisababisha takriban vifo milioni 4.2 vya mapema duniani kote katika mwaka 2019 pekee, na kwamba takriban asilimia 68 ya vifo hivyo vilitokana na magonjwa ya moyo na kiharusi, si magonjwa ya mapafu kama wengi wanavyodhani. Shirika hilo linasema asilimia 99 ya watu duniani wanaishi katika maeneo ambayo hayafikii miongozo yake ya ubora wa hewa. Katika miongozo yake ya mwaka 2021, shirika liliweka kiwango elekezi cha mwaka cha chembechembe laini PM2.5 kuwa mikrogramu tano tu kwa kila mita ya ujazo ya hewa. Kumbuka namba hii, kwani sasa tutailinganisha na namba zetu.

Utafiti wa kisayansi wa Wheida na wenzake kuhusu Cairo Kuu, uliochapishwa mwishoni mwa mwaka 2017 (toleo la Januari 2018) katika jarida la Environmental Research, ulikadiria wastani wa mkusanyiko wa PM2.5 huko kuwa takriban mikrogramu 75 kwa mita ya ujazo, yaani mara kumi na tano ya kiwango kinachopendekezwa na Shirika la Afya Duniani, na ulihusisha uchafuzi huo na takriban vifo 12,520 vya mapema kwa mwaka miongoni mwa watu waliovuka umri wa miaka thelathini katika Cairo Kuu pekee. Hii inakaribiana na makadirio mengine yaliyonukuliwa na Benki ya Dunia katika makala ya blogu iliyochapishwa Aprili 2026, yanayosema kuwa vifo vya mapema kutokana na PM2.5 nchini Misri nzima mwaka 2017 vilikadiriwa kuwa takriban 12,600 kwa mwaka. Tunaeleza wazi kuwa takwimu hizi zinatokana na data za karibu mwaka 2017 au kabla yake na hazielezi hali ya sasa, lakini zinaonyesha ukubwa wa tatizo ambalo juhudi zilizofuata zilianzia.

Na kwa kuwa takwimu za afya zinaonekana za kufikirika, Benki ya Dunia iliweka namba ya kiuchumi ilipoidhinisha ufadhili wa mradi wa Cairo Kuu: gharama ya kiuchumi ya kila mwaka ya athari za uchafuzi wa hewa kwa afya katika Cairo Kuu pekee inakadiriwa, kwa mujibu wa taarifa ya Benki wakati wa kuidhinisha mradi, kuwa takriban asilimia 1.4 ya pato la taifa la Misri. Yaani kila pumzi chafu hutafsiriwa kuwa siku za ugonjwa, bili za matibabu na uzalishaji uliopotea, na kwamba usafi wa hewa ni suala la uchumi wa taifa, si anasa ya kimazingira.

Uchafuzi huu unatoka wapi? Vyanzo vya Benki ya Dunia vinataja vyanzo vikuu vinne: uchomaji wa mabua ya mpunga katika msimu wake kuanzia Septemba hadi Desemba, uchomaji wa taka ngumu mitaani na kwenye madampo ya wazi, moshi wa magari, na hewa chafu kutoka viwandani. Hapa tunasimama kwenye jambo muhimu: ni rahisi kumlaumu mkulima anayewasha moto shambani mwake, lakini mkulima hachomi mabua kwa sababu anapenda moshi, bali kwa sababu mabua yanakuwa kikwazo kwa kupanda zao linalofuata, kwa sababu kuyasafirisha kunamgharimu fedha, na kwa sababu hapati wa kuyanunua kwa bei inayofaa. Basi suluhisho ni la kiuchumi kabla ya kuwa la kisheria: mabua yawe bidhaa inayonunuliwa, kufungwa marobota na kugeuzwa kuwa chakula cha mifugo, mbolea au nishati, ili kusiwe tena na sababu ya kuyachoma.

Basi nini kinafanyika kweli? Tarehe 30 Septemba 2020, Benki ya Dunia iliidhinisha ufadhili wa dola milioni 200 kwa Mradi wa Usimamizi wa Uchafuzi wa Hewa na Mabadiliko ya Tabianchi wa Cairo Kuu, wa muda wa miaka sita. Mradi umejengwa juu ya nguzo nne: kuboresha mfumo wa usimamizi wa ubora wa hewa na mtandao wa vituo vya ufuatiliaji na kuimarisha uwezo wa wakazi wa kukabiliana na vipindi vya uchafuzi mkali; kujenga kituo jumuishi cha usimamizi wa taka katika Mji wa 10 Ramadhani (10th of Ramadan City, mji mpya ulio mashariki mwa Cairo) pamoja na kufunga na kukarabati dampo la Abu Zaabal; kupunguza hewa chafu ya magari kupitia jaribio la mabasi ya umeme katika sekta ya umma na miundombinu yake ya kuchaji; na nguzo ya nne ya kubadili tabia na kushirikisha wananchi.

Na takriban miaka mitano baada ya idhini hiyo, makala ya blogu ya Benki ya Dunia iliyochapishwa Aprili 2026 inatoa matokeo ya awali yanayostahili kunukuliwa kwa tahadhari, kwa kuwa yanatoka kwa mfadhili mwenyewe. Makala hiyo inasema wastani wa mkusanyiko wa PM10 katika vituo vya ufuatiliaji ulishuka kutoka mikrogramu 128 kwa mita ya ujazo mwaka 2020 hadi 88 mwaka 2025; kwamba matukio ya uchomaji wa wazi yaliyohesabiwa na mradi yalipungua kutoka takriban 3,200 mwaka 2024 hadi takriban 1,000 mwaka 2025; na kwamba basi la kwanza la umeme limeingia katika hatua ya majaribio, na baada ya majaribio kukamilika kutatengenezwa nchini kundi la mabasi mia moja, pamoja na mabasi mengine takriban 2,000 ambayo Wizara ya Uchukuzi imeyatangaza kwa zabuni. Hadi wakati wa kuandika mistari hii, hatujaona tathmini huru ya takwimu hizi, lakini zikiwa sahihi ni hatua ya kweli.

Tuziweke takwimu hizi mahali pake. Kushuka kwa PM10 kutoka 128 hadi 88 ni maboresho yanayostahili shukrani, lakini bado ni mara kadhaa zaidi ya kile Shirika la Afya Duniani linachopendekeza, na namba hiyo inahusu chembechembe kubwa, si chembechembe laini zilizo hatari zaidi. Mabasi ya umeme bado yako katika hatua ya majaribio, na mabasi mia moja yaliyoahidiwa ni tone la maji baharini katika jiji linalopitiwa na mamilioni ya magari. Na kufungwa kwa dampo la Abu Zaabal, ambalo kazi zake zilitangazwa kwa zabuni mwishoni mwa mwaka 2025 kwa muda wa utekelezaji wa takriban miaka miwili na nusu, hakutamaanisha peke yake kutoweka kwa uchomaji holela katika mitaa ya wananchi wa kawaida na vijijini. Safari ni ndefu, na muhimu ni kuendelea nayo bila kujali nani ameketi kwenye kiti cha dereva, kwa sababu hili ni suala la vizazi, si la msimu mmoja.

Na hapa ndipo inapoonekana umuhimu wa suala hili kuwa na sauti ya kudumu ya kiraia. Kielezo cha ubora wa hewa hakipaswi kuwa tu habari katika taarifa ya hali ya hewa, bali haki ya mwananchi kujua anapumua nini leo, na usomaji wa mtandao rasmi wa vituo vya ufuatiliaji utangazwe kwa uwazi na upatikane kwa urahisi. Tunawashauri wasomaji kutegemea usomaji rasmi unaochapishwa na Wakala wa Masuala ya Mazingira wa Misri kupitia huduma ya “Rada ya Hewa ya Misri” (Egypt Air Radar) kwenye tovuti yake, si programu za kibiashara zinazotoa namba zinazopingana, kwani katika faili kama hili namba isiyo sahihi huleta madhara sawa na ukimya.

Basi msomaji afanye nini katika siku yake ya kawaida? Mambo madogo yanayoonekana kutokuwa na uzito hadi yanapojilimbikiza. Ajaribu kesho, katika Siku Bila Magari, kuacha gari lake na kupanda metro au basi au kutembea kwa miguu, kama jaribio ambalo huenda likampendeza. Asichome taka au majani mbele ya nyumba hata ionekane rahisi kiasi gani, na awashawishi walio karibu naye kwa upole waache kufanya hivyo. Aitunze gari lake na kupima moshi wake, na afuatilie kielezo cha hewa katika siku za vuli, ili aahirishe mazoezi ya asubuhi nje uchafuzi unapokuwa juu, na awaweke wazee, wagonjwa wa kifua na watoto mbali na barabara katika saa za msongamano.

Na labda muhimu kuliko yote ni kuuliza. Auliza kuhusu kituo cha ufuatiliaji kilicho karibu na mtaa wake, kuhusu hatima ya mabua katika kijiji chake na kama yananunuliwa au yanachomwa, na kuhusu lini basi la umeme litafika kwenye njia yake. Kwani masuala makubwa hayatatuliwi kwa mradi mmoja hata thamani yake iwe kubwa kiasi gani, bali kwa wananchi wanaojua haki yao ya hewa safi na kuidai bila kuchoka.

Kesho dereva yule yule atasimama juu ya daraja lile lile, na huenda akafuta kioo tena. Lakini safari hii atajua kuwa ukungu haupo kwenye kioo, kuwa kikohozi kidogo katika kiti cha nyuma si jambo la kupita tu, na kuwa kati yake na hewa safi zaidi kwa ajili ya watoto wake kuna vita vinavyopiganwa kila siku, na kila pumzi, na kuwa yeye si mtazamaji ndani yake.