Kisukari nchini Misri: Janga la kimyakimya linaloweza kudhibitiwa kwa hatua rahisi

Makadirio ya Shirikisho la Kimataifa la Kisukari katika miaka ya hivi karibuni yanaiweka Misri miongoni mwa nchi kumi za kwanza duniani kwa idadi ya watu wazima walio na ugonjwa huu. Mamilioni ya Wamisri wanaishi na kisukari, na makadirio yanaonyesha kwamba takriban mtu mmoja kati ya kila watu wazima watano ama tayari ameathirika au yuko ukingoni mwa kuathirika. Takwimu hizi zinafanya kisukari kuwa mojawapo ya changamoto kubwa za afya ya umma nchini humo, ilhali wakati huohuo ni miongoni mwa magonjwa sugu yanayoweza kuzuiwa na kudhibitiwa kwa urahisi zaidi.

Kwa ufupi, kisukari ni kupanda kwa kiwango cha sukari mwilini kwa muda mrefu kutokana na hitilafu katika homoni ya insulini inayotengenezwa na kongosho. Aina ya kwanza mara nyingi hujitokeza utotoni au ujanani, pale mwili unaposimamisha utengenezaji wa insulini, na mgonjwa hulazimika kuchoma sindano za insulini maisha yake yote. Aina ya pili, ambayo imeenea zaidi kwa tofauti kubwa, hutokea pale seli za mwili zinapopunguza kuitikia insulini, nayo inahusiana kwa karibu na mtindo wa maisha, uzito na vinasaba.

Kwa nini ugonjwa huu umeenea kiasi hiki nchini Misri? Sababu kadhaa zinaungana: viwango vya unene kupita kiasi miongoni mwa watu wazima ambavyo, kwa mujibu wa tafiti za kitaifa za afya, ni miongoni mwa vya juu zaidi katika ukanda huu; mabadiliko ya taratibu ya mlo kuelekea wanga uliosafishwa, vinywaji vyenye sukari na vyakula vya haraka; ukosefu wa mazoezi ya mwili katika maisha ya mijini yanayolazimu kukaa kitako kwa saa nyingi; pamoja na urithi wa kinasaba unaofanya historia ya ugonjwa katika familia kuwa kihatarishi kikuu.

Tatizo hatari zaidi ni kwamba kisukari cha aina ya pili kinaweza kujipenyeza kimyakimya kwa miaka mingi kabla ya kugundulika. Tafiti za kimataifa zinaonyesha kuwa sehemu kubwa ya walioathirika hawajui kuwa wana ugonjwa huo, na huugundua kwa bahati tu wakati wa kipimo cha kawaida, au pale matatizo ya kwanza yanapojitokeza. Katika miaka hiyo ya kimya, sukari iliyopanda huendelea kuharibu mishipa ya damu na neva bila mtu kutambua.

Kuna dalili za onyo za mapema zinazostahili kuzingatiwa: kiu kali inayojirudia, kukojoa mara kwa mara hasa nyakati za usiku, uchovu wa kudumu bila sababu ya wazi, kutoona vizuri, vidonda vinavyopona polepole, kupungua uzito bila maelezo, na ganzi kwenye mikono na miguu. Kuonekana kwa dalili moja au zaidi kati ya hizi hakumaanishi lazima uwe na ugonjwa, lakini ni sababu ya kutosha kufanya kipimo rahisi kisichochukua zaidi ya dakika chache.

Kupuuza kisukari au kushindwa kukidhibiti hufungua mlango kwa matatizo makubwa: ugonjwa wa retina ya jicho unaoweza kuishia kwa upofu, kushindwa kufanya kazi kwa figo, magonjwa ya moyo na mishipa ya damu, uharibifu wa neva za pembeni, na vidonda vya miguu ambavyo katika hatua za mwisho vinaweza kufikia hatua ya kukatwa kiungo. Habari njema ni kwamba kushikamana na matibabu na kufuatilia afya mara kwa mara hupunguza hatari hizi kwa kiwango kikubwa mno.

Kugundua mapema ndiyo ngao ya kwanza, na kipimo ni rahisi tena kinapatikana kwa urahisi: kipimo cha sukari kinachochukuliwa kabla ya kula chochote, au kipimo cha wastani wa sukari kinachoonyesha hali ya takribani miezi mitatu iliyopita. Madaktari wanashauri kila aliyevuka miaka arobaini apime mara kwa mara, na vivyo hivyo walio na umri mdogo zaidi iwapo wana uzito uliozidi, historia ya ugonjwa katika familia, au ni mwanamke aliyewahi kupata kisukari cha ujauzito. Mpango wa Misri wa “Milioni 100 za Afya” uliingiza upimaji wa kisukari katika kampeni zake pana, jambo lililosaidia kugundua visa vingi ambavyo wahusika hawakuvijua.

Ama kuhusu kinga, kanuni zake zimethibitishwa kisayansi na ni rahisi kutekeleza. Tafiti kubwa zimethibitisha kuwa kupunguza uzito kwa asilimia tano hadi saba pekee hupunguza kwa zaidi ya nusu hatari ya hatua ya awali ya kisukari kugeuka kuwa ugonjwa kamili. Ongeza kwa hilo mazoezi ya wastani kama vile kutembea kwa kasi kwa nusu saa katika siku nyingi za wiki, kupunguza vinywaji vyenye sukari na vitamutamu, na kupendelea nafaka zisizokobolewa, mboga na jamii ya kunde ambazo meza ya jadi ya Kimisri imezijaa.

Yeyote ambaye tayari amegundulika kuwa na ugonjwa huu anaweza kuishi maisha ya kawaida na marefu kwa sharti la kushikamana na maelekezo: kumeza dawa kwa wakati wake bila kuzikatiza mwenyewe, kupima wastani wa sukari mara kwa mara, kuchunguza macho na figo kila mwaka, na kutunza miguu kila siku ukiikagua ili kuona kama kuna kidonda chochote kidogo. Anayetaka kufunga mwezi wa Ramadhani anapaswa kumshauri daktari wake kabla ya mwezi huo mtukufu ili kurekebisha vipimo vya dawa na nyakati za kuzitumia, kwani baadhi ya wagonjwa wanaweza kufunga salama na wengine hushauriwa wasifunge.

Kile ambacho madaktari wanakiita “hatua ya awali ya kisukari” kinastahili kupewa uzito wa pekee: ni ile hali ambapo sukari iko juu ya kiwango cha kawaida bila kufikia kigezo cha kutambuliwa kama ugonjwa. Hatua hii si hukumu ya mwisho bali ni fursa ya dhahabu, kwa sababu kwa kurekebisha mlo, mazoezi na uzito inawezekana kurudisha sukari katika viwango vyake vya kawaida na kuepuka ugonjwa kabisa katika visa vingi.

Mwishowe, kisukari ni suala la familia nzima, si la mtu mmoja. Nyumba nzima inapochukua tabia bora — meza yenye mboga na jamii ya kunde nyingi zaidi na sukari kidogo, matembezi ya pamoja badala ya jioni za kukaa tu, na maji badala ya soda — hatari hupungua kwa kila mmoja, na watoto hukua wakiwa na mtindo wa maisha unaowakinga na ugonjwa ambao huenda usiwapate kamwe. Kipimo cha mapema hakichukui zaidi ya dakika chache, lakini kinaweza kuongeza miaka kwenye umri.