Mkate wa ruzuku: Mpango wa ruzuku wa zamani zaidi nchini Misri unavyofanya kazi

Katika Kiarabu cha Misri, mkate hauitwi “khubz” kama ilivyo katika nchi nyingi za Kiarabu, bali huitwa “aish”, yaani uhai wenyewe. Neno hilo peke yake linaeleza kila kitu kuhusu nafasi ya mkate wa duara wa baladi katika maisha ya Wamisri: kwa mamilioni ya familia, mkate wa ruzuku unaonunuliwa kwa bei ya kiishara ndio nguzo ya mlo wa kila siku, na mojawapo ya vipengele nyeti zaidi katika bajeti ya taifa.

Chimbuko la ruzuku ya chakula nchini Misri linarudi hadi kipindi cha Vita vya Pili vya Dunia, wakati serikali ilipoanza kudhibiti ugavi wa bidhaa muhimu; mfumo huo ulipanuka sana katika miongo iliyofuata hadi kufikia miaka ya 1970 ulikuwa umegusa kikapu kipana cha bidhaa. Mnamo Januari 1977, jaribio la serikali la kupunguza ruzuku ya mkate na bidhaa nyingine lilizua machafuko makubwa yaliyotulia tu baada ya uamuzi huo kutenguliwa — tukio lililozifundisha serikali zote zilizofuata uzito wa kisiasa wa mkate.

Leo mfumo huu unategemea kadi za mgao zinazotolewa kwa kaya zilizosajiliwa: kila mtu aliyeorodheshwa kwenye kadi ana haki ya mgao wa kila siku wa mikate ya baladi yenye ruzuku — mikate mitano kwa siku kwa kila mtu, kwa mujibu wa kiwango kilichodumu kwa miaka mingi — na huinunua kutoka kwa waokaji walioidhinishwa kwa sehemu ndogo tu ya gharama ya uzalishaji, huku serikali ikiwalipa waokaji hao tofauti iliyosalia.

Wigo wa mpango huu ni mkubwa mno: kwa miaka mingi takwimu rasmi zimeweka idadi ya wanufaika juu ya watu milioni sitini, yaani takriban Wamisri sita kati ya kumi, na makumi ya maelfu ya vituo vya kuoka mikate kote nchini hushiriki ndani yake. Hilo linaufanya kuwa mmojawapo wa mifumo mikubwa zaidi ya ruzuku ya chakula duniani kote.

Bei ya mkate wa ruzuku ilibaki imegandishwa kwenye piasta tano tangu mwishoni mwa miaka ya 1980, licha ya yote yaliyoikumba thamani ya pauni ya Misri na gharama za uzalishaji, hadi serikali ilipoipandisha mwaka 2024 hadi piasta ishirini — ongezeko la kwanza katika takriban miaka thelathini na mitano — huku ikisisitiza kuwa mkate bado uko chini mno ya gharama yake halisi. Tofauti hiyo, inayofikia makumi ya mabilioni ya pauni kwa mwaka, hubebwa na hazina ya taifa.

Nyuma ya kila mkate kuna mnyororo wa ugavi unaoanzia mbali na Misri: nchi hiyo ni miongoni mwa waagizaji wakubwa zaidi wa ngano duniani, kwa kuwa mavuno ya ndani hukidhi sehemu tu ya mahitaji ya taifa. Serikali hununua ngano kupitia zabuni za kimataifa na kutoka kwa wakulima wa Misri kwa bei za ununuzi zinazotangazwa kila msimu, huihifadhi katika mtandao wa maghala uliopanuliwa kwa kiasi kikubwa katika miaka ya karibuni, kisha huisaga na kupata unga wa kiwango cha juu cha utoaji unaotumika kuoka mkate wa baladi.

Katikati ya muongo uliopita kulikuja mageuzi ya msingi: kadi mahiri zilichukua nafasi ya nyaraka za karatasi, na malipo kwa waokaji yakaanza kufanywa kwa njia ya kielektroniki kwa mikate iliyotolewa kihalisi badala ya unga uliopokelewa, jambo lililopunguza kwa kiasi kinachoonekana uvujaji na upotevu. Aidha, mfumo wa pointi huziwezesha familia kubadilisha sehemu ya mgao wa mkate wasiyoitumia kwa bidhaa nyingine za chakula katika vituo vya mgao.

Hata hivyo, kuathirika kwa mfumo huu na masoko ya dunia kunabaki kuwa udhaifu wa kudumu: kupaa kwa bei za ngano katika soko la kimataifa — hasa kule kulikofuata vita nchini Ukraine na kuvurugika kwa mauzo ya nje kupitia Bahari Nyeusi — hupandisha bili ya uagizaji, na mabadiliko ya viwango vya ubadilishaji fedha huongeza shinikizo maradufu. Ndiyo maana uwezo wa kuhifadhi, kuanuwisha vyanzo vya ugavi na kuongeza manunuzi ya ndani hushughulikiwa kama masuala ya usalama wa taifa kwa maana kamili ya neno.

Wachumi wamekuwa wakibishana kwa muda mrefu kuhusu mustakabali wa ruzuku hii: kundi moja linataka ulengaji sahihi zaidi utakaohakikisha msaada unawafikia wenye uhitaji mkubwa na kupunguza mzigo kwa bajeti; kundi jingine linaonya kuhusu ugumu wa upembuzi wa kiutawala na linaona kupatikana kwa mkate kwa kila mtu kuwa vali ya usalama wa kijamii isiyopimika thamani. Mapendekezo ya kubadilisha ruzuku ya bidhaa kwa uhamisho wa fedha taslimu hujitokeza mara kwa mara, bila uamuzi wa mwisho hadi sasa.

Zaidi ya hayo, mkate una uzito wa kistaarabu nchini Misri unaotangulia wizara yoyote: Wamisri wamekuwa wakioka mikate ya duara kwa maelfu ya miaka, michoro katika makaburi ya kale inaonyesha majiko ya kuokea na wafanyakazi wake, na mkate wa baladi unaoliwa leo ni mrithi wa moja kwa moja wa desturi iliyodumu tangu enzi za mafarao hadi meza za leo.

Hata mageuzi yajayo yatakapochukua sura yoyote ile, misingi haitabadilika hivi karibuni: idadi ya watu inayoongezeka, mkate ambao chakula cha walio wengi hutegemea, na ahadi ya serikali iliyoimarishwa na uzoefu wa historia. Anayeelewa jinsi mfumo wa mkate unavyofanya kazi, anaelewa sehemu kubwa ya jinsi uchumi wa Misri wenyewe unavyofanya kazi.