Kila tone lina thamani: Kwa nini kutunza maji ni suala la uhai kwa Misri

Kwa asili yake ya kijiografia, Misri ni jangwa lililopasuliwa na mto. Zaidi ya asilimia 95 ya eneo lake ni ardhi kame, na takriban asilimia 97 ya rasilimali zake za maji zinazojirudia hutoka chanzo kimoja tu: Mto Nile, ambao maji yake mengi huanzia nje ya mipaka ya nchi na kusafiri maelfu ya kilomita kabla ya kufika. Ukweli huu rahisi ndio ufunguo wa kuelewa kwa nini kuzungumzia matumizi ya busara ya maji nchini Misri si tena anasa ya kimazingira, bali ni suala la usalama wa taifa na la kuendelea kuwepo.

Takwimu kuu zimethibitika na zimeandikwa kwenye kumbukumbu: fungu la Misri katika maji ya Nile limewekwa tangu makubaliano ya mwaka 1959 kuwa mita za ujazo bilioni 55.5 kwa mwaka, fungu lilelile kwa zaidi ya miaka sitini, wakati idadi ya watu imeongezeka mara kadhaa hadi kuzidi watu milioni mia moja. Hesabu haitoi njia ya kukwepa: kiasi cha maji kwa kila mtu kimeshuka hadi karibu nusu ya kiwango cha kimataifa cha umaskini wa maji, kilichowekwa kuwa mita za ujazo 1,000 kwa mwaka, jambo linaloiweka Misri rasmi katika kundi la nchi zenye uhaba wa maji.

Shinikizo linaongezeka mwaka baada ya mwaka: ongezeko la watu linaloleta mamilioni ya vinywa vipya kila baada ya miaka michache; mabadiliko ya tabianchi yanayotishia kupandisha joto, kuongeza uvukizi na kutatiza mvua kwenye vyanzo vya Nile; na miradi ya mabwawa katika nchi za mwanzo wa mto, ambayo imefanya swali la maji liwe la dharura zaidi katika fikra za umma wa Misri. Yote haya yanapanua pengo kati ya rasilimali zisizoongezeka na mahitaji yanayopanda, isipokuwa kila tone litumike kwa busara.

Ili kuelewa maji yanakokwenda, takwimu moja inatosha: kilimo hutumia sehemu kubwa zaidi ya rasilimali za maji za Misri, inayokadiriwa kuwa robo tatu au zaidi. Kwa hiyo mazungumzo yoyote ya kweli kuhusu kuokoa maji huanzia shambani, si kwenye bomba la nyumbani. Umwagiliaji wa kufurikisha, uliorithiwa kwa maelfu ya miaka, hupoteza kiasi kikubwa cha maji kwa uvukizi na kuvuja ardhini; na kugeuza sehemu ya upotevu huo kuwa akiba ni sawa na kujenga vyanzo vipya kabisa vya maji.

Serikali imepiga hatua katika mwelekeo huo kwa miradi mikubwa iliyoandikwa kwenye kumbukumbu: mpango wa kitaifa wa kukarabati na kuweka saruji kwenye mifereji ya umwagiliaji uliofikia maelfu ya kilomita, ili kupunguza upotevu wa maji kwa kuvuja na kuboresha ufikaji wa maji hadi mwisho wa mifereji; programu za kuhama kutoka umwagiliaji wa kufurikisha kwenda umwagiliaji wa kisasa wa matone na wa kunyunyiza katika maeneo makubwa; na sera za kilimo zinazopunguza maeneo yanayolimwa mazao yanayotumia maji mengi, hasa mpunga, huku zikihimiza aina zinazotumia maji kidogo na kukomaa haraka.

Sambamba na kuokoa maji, Misri imeelekea kwa nguvu katika kuyatumia tena: imejenga vituo vikubwa vya kusafisha maji ya mifereji ya kilimo na kuyarudisha kwenye mzunguko wa uzalishaji. Kinachojulikana zaidi ni kituo cha Bahr El-Baqar, kimojawapo cha vituo vikubwa zaidi vya kusafisha maji duniani, kinachohudumia miradi mipana ya kuendeleza ardhi huko Sinai, pamoja na vituo vingine vikubwa vinavyohudumia miradi ya Delta Mpya. Tone lililokuwa likipotea kwenye mifereji ya kutolea maji sasa husafishwa na kuirudia ardhi ili ilimwe mara ya pili.

Kwenye pwani, nchi inapanua uondoaji wa chumvi katika maji ya bahari ili kuipatia miji ya pwani na hoteli za mapumziko maji ya kunywa, na hivyo kuachia kiasi cha maji ya Nile yaliyokuwa yakisafirishwa umbali mrefu hadi maeneo hayo. Uondoaji wa chumvi ni gharama kubwa kwa upande wa nishati, lakini katika hesabu ya kimkakati huuondolea mto mizigo ambayo vyanzo vingine vinaweza kuibeba, nao ni uwekezaji ambao gharama yake inashuka duniani kadiri teknolojia inavyosonga mbele.

Basi mwananchi anasimama wapi katika yote haya? Matumizi ya nyumbani yanaweza kuonekana madogo yakilinganishwa na ya mashamba, lakini kwa kipimo cha mamilioni ya kaya ni mto kamili. Bomba linalovuja tone kwa tone hupoteza peke yake maelfu ya lita kwa mwaka; tanki bovu la choo hufanya vivyo hivyo; kuoga bila kipimo, kuosha gari kwa bomba linalotiririka na kumwagia vijia vya watembea kwa miguu maji safi ni mazoea yanayomaliza kile ambacho hatuwezi kumudu kukipoteza. Kutengeneza pale panapovuja, kuweka vifaa vinavyopunguza mtiririko kwenye mabomba, na kufunga maji wakati wa udhu na wakati wa kupiga mswaki: mambo madogo ambayo kwa pamoja huwa makubwa.

Kuna sura ya ndani zaidi ya kuokoa maji ambayo mara chache tunaiona: maji yaliyofichika ndani ya chakula chetu. Kila mkate na kila sahani vilitumia maji halisi katika uzalishaji wake, na kutupa chakula ni kupoteza mara mbili maji yaliyokizalisha. Kupunguza kinachotoka mezani kwenda jalalani, na kununua kadiri ya mahitaji tu, ni busara ya maji kama vile ilivyo busara ya uchumi wa nyumbani.

Uelewa unabaki kuwa daraja kati ya sera na tabia. Shule inayowafundisha watoto kwamba tone ni utajiri; msikiti na kanisa vinavyokumbusha kuwa mapokeo ya dini yanakataza waziwazi kupoteza maji hata kama yanachotwa kutoka mto unaotiririka; na vyombo vya habari vinavyofanya uokoaji wa maji kuwa utamaduni badala ya kampeni ya msimu: wote hao ni washirika katika vita ambavyo sheria peke yake au mradi peke yake hauwezi kuvishinda.

Karne ishirini na tano zilizopita, mwanahistoria wa Kigiriki Herodotus alisema kuwa Misri ni zawadi ya Nile, naye alikuwa sahihi. Lakini zawadi ya mto haitolewi tena bila hesabu: mto ulioanzisha ustaarabu leo unawataka watoto wake wauendeshe kwa akili ya wale waliotambua kuwa kila tone huhesabiwa. Mwishowe, kuokoa maji si kunyimwa maji, bali ndiyo dhamana pekee ya kuendelea kuwepo kwake: kwa ajili yetu, kwa ajili ya watoto wetu, na kwa ajili ya wale watakaosimama kwenye kingo hizi baada ya miaka mia moja.