Pauni na Kikapu Chako cha Manunuzi: Jinsi Mfumuko wa Bei Unavyofanya Kazi Sokoni na Jinsi Familia za Misri Zinavyokabiliana Nao

Kila mtu anayenunua mahitaji ya familia nchini Misri anajua hisia hii: kikapu kile kile cha mchele, mafuta, mboga na mkate kinaonekana kupanda bei kila msimu unaopita. Makala hii haitaji bei za leo wala viwango vya ubadilishaji fedha, kwa kuwa vinabadilika kila wakati; badala yake inaeleza mfumo ulio nyuma ya tarakimu: mfumuko wa bei ni nini hasa? Kwa nini thamani ya pauni ya Misri hufika hadi kwenye kibanda cha mboga? Ruzuku hupunguza vipi pigo hilo? Na ni mbinu zipi ambazo familia za Kimisri zimezitumia kwa muda mrefu ili kipato kisichobadilika kimudu bili inayopanda?

Mfumuko wa bei, kwa ufupi, ni kupanda kwa kiwango cha jumla cha bei bila kukoma, na hiyo ni njia nyingine ya kusema kuwa uwezo wa fedha kununua unashuka: noti ile ile inanunua kidogo kuliko zamani. Shirika la takwimu la Misri, CAPMAS, hupima mfumuko huo kwa kufuatilia gharama ya kikapu maalum cha bidhaa na huduma. Kwa kuwa chakula na vinywaji hutumia sehemu kubwa ya matumizi ya kaya ya kawaida ya Kimisri, mfumuko wa bei za vyakula huhisiwa hapa kwa ukali zaidi kuliko katika nchi ambazo manunuzi ya chakula ni kipande kidogo tu cha bajeti.

Kiwango cha ubadilishaji fedha ni muhimu kwa sababu Misri huagiza kutoka nje sehemu kubwa ya vile inavyokula na kutumia: ni miongoni mwa wanunuzi wakubwa wa ngano duniani, na hununua nje mafuta ya kupikia, mahindi na soya kwa ajili ya chakula cha mifugo, malighafi za dawa pamoja na mafuta ya petroli. Bidhaa zinazoagizwa hupangiwa bei kwa dola; pauni inapodhoofika dhidi ya dola, shehena ile ile ya ngano au mafuta hugharimu pauni nyingi zaidi bandarini, na ongezeko hilo husafiri kupitia viwanda vya kusaga, mikate na wafanyabiashara wa jumla hadi kufika rafu ya duka.

Bidhaa zinazozalishwa nchini nazo haziepuki, na jambo hili huwachanganya wanunuzi wengi: kwa nini jibini au kuku wa Misri wapande bei kwa sababu ya dola? Jibu ni kwamba uzalishaji wa ndani hutegemea malighafi zinazoagizwa nje: mashamba ya kuku hununua chakula cha mifugo kutoka nje, mkulima hununua mbolea na mbegu zinazoathiriwa na bei za dunia, viwanda hununua vifungashio na vipuri, na kila kitu husafirishwa kwa malori yanayotumia mafuta. Kila hatua huhamishia sehemu ya gharama yake iliyoongezeka kwenye hatua inayofuata, hivyo kushuka kwa thamani ya sarafu hupenya hata kwenye bidhaa ambazo hazijawahi kuvuka mpaka.

Matarajio nayo huongeza kasi yake. Mfanyabiashara anayehofia kuwa kujaza tena bidhaa zake kutamgharimu zaidi kesho hupandisha bei leo ili kufidia gharama ya kununua upya, na kaya zinazohofia uhaba hununua ziada, zikiacha rafu tupu kwa muda mfupi na kusukuma bei juu zaidi. Ndiyo maana serikali huendesha kampeni dhidi ya ulimbikizaji na uhodhi wa bidhaa na kutangaza takwimu za ugavi katika vipindi vya msukosuko. Hakuna lolote kati ya haya lililo la Misri pekee, ni misingi ya elimu ya uchumi, lakini linaeleza kwa nini bei hupaa mara nyingine kwa kasi kubwa kuliko inavyoweza kuhalalishwa na kipengele chochote kimoja cha gharama.

Mbele ya shinikizo hili linasimama mfumo wa ruzuku. Kadi za mgao za mpango ujulikanao kama tamwin huwapa wanakaya waliosajiliwa mgao wa kila mwezi wa vyakula muhimu vyenye ruzuku, na mpango wa pekee wa mkate wa baladi huweka bei ya mkate huo chini mno ya gharama yake kwa makumi ya mamilioni ya wanufaika. Maduka makubwa ya serikali na vituo vya msimu huuza bidhaa kwa faida ndogo. Ruzuku haizuii mfumuko wa bei, lakini hutuliza bei ya mahitaji ya msingi ya kuishi, na ndiyo maana mjadala huwaka kwa nguvu kila mara mageuzi ya mfumo huo yanapopendekezwa.

Kaya hukabili upandaji wa bei kwa kubadilisha bidhaa, na hii ni sanaa tulivu ya jikoni ya Kimisri. Nyama nyekundu inapokuwa mbali na uwezo wa mnunuzi, meza huelekea kwa kuku, mayai na urithi mkubwa wa jamii ya kunde, yaani ful, dengu na kushari, vinavyotoa protini kwa sehemu ndogo tu ya gharama. Wanunuzi huhama kutoka bidhaa za chapa kwenda zile zinazouzwa kwa kupima, kutoka bidhaa za nje kwenda za ndani, na kutoka vipande vikubwa kwenda vidogo. Kununua mboga katika msimu wake, wakati ugavi umefika kilele na bei zinashuka, kunabaki kuwa mojawapo ya kinga za zamani zaidi na zenye mafanikio makubwa.

Angalia kifungashio, si bei iliyoandikwa pekee. Mojawapo ya majibu ya kawaida ya wazalishaji kwa kupanda kwa gharama ni kile kiitwacho “mfumuko wa kupunguza kifungashio”: bei hubaki ile ile huku pakiti ikipoteza gramu kimyakimya. Kulinganisha bei ya kipimo, yaani gharama kwa kilo au kwa lita, hufichua kile ambacho lebo ya rafuni huficha. Familia pia hupunguza mzigo wa matumizi makubwa kwa pamoja: “gamiyya”, mzunguko wa akiba miongoni mwa ndugu, majirani au wafanyakazi wenzako, bado ni njia iliyoenea sana ya kugharimia ada za shule, vifaa vya nyumbani au kulipa madeni bila kukopa rasmi.

Mfumuko wa bei pia huadhibu fedha zilizotulia bila kufanya kazi, na ndiyo maana tabia ya kuweka akiba hubadilika pamoja na bei. Wamisri kwa muda mrefu wamekuwa wakitumia dhahabu kama hifadhi ya thamani kwa harusi na dharura, na benki mara kwa mara hutoa hati za akiba zenye faida kubwa zilizobuniwa ili kuweka akiba kwa pauni kuendelee kuvutia. Kila chaguo lina hatari na maafikiano yake, na makala hii inaeleza tabia hizi bila kuzipendekeza; lakini mantiki ya msingi ni ile ile: fedha inayolala tu ndani ya droo hupoteza uwezo wa kununua kila mwezi bei zinapopanda.

Hakuna hata mmoja kati ya mifumo hii unaofanya mwezi mgumu uwe rahisi, lakini kuielewa hubadilisha jinsi mnunuzi anavyousoma soko: kupanda kwa bei hukoma kuwa hiari ya mfanyabiashara na kuwa mnyororo unaoanzia bandarini na katika viwango vya ubadilishaji fedha na kuishia kwenye mashine ya malipo. Kujua unachostahili katika kadi ya mgao, kulinganisha bei za vipimo, kupika kulingana na msimu na kupanga manunuzi kwa pamoja si mbinu za ujanja, bali ni hekima iliyokusanywa na kaya zilizopitia mizunguko mingi ya kiuchumi kabla ya huu.