Mto Nile wasongwa na plastiki: Mapambano ya kila siku ya kuokoa mshipa wa uhai wa Misri

Kwenye kingo za Mto Nile mjini Cairo, wavuvi wamezoea kwa miaka mingi mandhari ambayo baba zao hawakuwahi kuiona: wavu unatoka majini ukiwa na mifuko na chupa za plastiki ambazo wakati mwingine ni nyingi kuliko samaki wenyewe. Mto ambao Misri hutegemea kwa takribani asilimia tisini na saba ya maji yake safi, na ambao kwenye kingo zake ilistawi staarabu ya miaka elfu saba, leo unakabiliana na adui tuliyemtengeneza kwa mikono yetu wenyewe: plastiki ya matumizi ya mara moja.

Ukubwa wa tatizo hauna tena mjadala wa kisayansi. Tafiti za kimataifa zilizofuatilia mito inayobeba taka za plastiki hadi baharini zimeuweka Mto Nile miongoni mwa mito mikubwa duniani inayobeba mzigo mkubwa zaidi wa plastiki, na ripoti za kikanda zilizofuatana zimeiorodhesha Misri miongoni mwa vyanzo vikubwa zaidi vya plastiki inayoingia katika Bahari ya Mediterania, bahari ambayo tayari ni miongoni mwa zilizochafuliwa zaidi na plastiki duniani ikilinganishwa na ukubwa wake. Mfuko unaotupwa kwenye mfereji wa umwagiliaji ndani kabisa ya Delta hautoweki; huanza safari ndefu kuelekea mtoni, kisha baharini.

Hatari kubwa zaidi kuliko kile jicho linachokiona ni kile lisichokiona. Plastiki haiyeyuki majini; hupasuka na kuwa chembechembe ndogo sana zinazojulikana kama plastiki ndogo. Tafiti za kisayansi zilizochapishwa zimethibitisha kuwepo kwa chembe hizo ndani ya samaki wa Mto Nile, hasa sato, samaki wa kwanza kwenye meza za Wamisri. Hivyo, kile tulichokitupa mtoni hurudi kwetu kupitia sahani zetu, katika mzunguko wa kimya ambao hakuna anayeuepuka.

Tumefikaje hapa? Sababu zimefungamana: mifuko inayotolewa bure bila hesabu katika kila duka na kila mkahawa; utamaduni wa kutumia mara moja unaofanya chupa, kikombe na uma vitumike kwa dakika chache kisha vibaki katika mazingira kwa karne nyingi; na mapengo katika mfumo wa ukusanyaji taka yanayozifanya baadhi ya maeneo kuyaona mifereji ya umwagiliaji na mitaro ya maji kuwa madampo ya wazi. Tatizo si plastiki yenyewe kama malighafi, bali ni mtindo wa matumizi unaokichukulia kitu kinachodumu karne nyingi katika mazingira kana kwamba hakina thamani wala matokeo.

Lakini kwenye kingo za mto huohuo ilizaliwa mojawapo ya hadithi zinazotia moyo zaidi za kupambana. Mwaka 2018, taasisi mbili changa za Kimisri zinazofanya kazi katika sekta ya kiraia na ya mazingira zilizindua mradi wa “VeryNile”, uliotangazwa kuwa mpango wa kwanza uliojitolea kabisa kusafisha taka katika Mto Nile. Ulianza kwa kampeni za kujitolea kwa kutumia mitumbwi ya kayak, zikiokota vinavyoelea juu ya maji, kisha ukakua na kuwa mfumo wenye athari ya kina na ya kudumu zaidi.

Kiini cha mfumo huo ni wavuvi wenyewe, na hasa wakazi wa Kisiwa cha Qursaya kilicho katikati ya Mto Nile jijini Cairo. Badala ya plastiki kubaki adui anayerarua nyavu zao na kuwafukuzia riziki, imekuwa rasilimali: wavuvi hukusanya taka mtoni na hulipwa kwa kila kilogramu; kisha malighafi hupangwa, husindikwa na kurejelezwa, na sehemu yake hugeuzwa kuwa bidhaa zinazouzwa, na mapato yake hurudi katika mfumo huohuo. Hivyo usafishaji ulibadilika kutoka kazi ya hisani ya msimu na kuwa uchumi mdogo endelevu ukingoni mwa mto.

Hadithi hii pia haiko mbali na utamaduni wa Kimisri wa kurejeleza wenye mizizi ya muda mrefu zaidi. Wakusanya taka wa jadi wa Cairo, wanaojulikana kama zabbaleen, wamejenga kwa miongo kadhaa mojawapo ya mifumo isiyo rasmi yenye ufanisi mkubwa zaidi duniani ya kurejesha malighafi; tafiti zinathibitisha kuwa wanarejeleza sehemu kubwa isiyo ya kawaida ya kile wanachokusanya. Suluhisho lolote la kweli la mgogoro wa plastiki nchini Misri linapitia kutambua na kuunganisha uzoefu huo uliokusanywa, si kuuruka.

Katika ngazi ya sera, serikali imepiga hatua zilizowekwa kwenye kumbukumbu: Mkoa wa Bahari Nyekundu umepiga marufuku plastiki ya matumizi ya mara moja tangu mwaka 2019 ili kulinda mazingira yake ya baharini na miamba ya matumbawe inayoshikilia uchumi wa mbizi na utalii, na Wizara ya Mazingira imezindua kampeni za kitaifa za kupunguza matumizi ya mifuko ya plastiki na kuhamasisha njia mbadala. Uzoefu wa kimataifa uliohifadhiwa kwenye kumbukumbu, kuanzia ada kwenye mifuko hadi marufuku kamili katika baadhi ya nchi, unathibitisha kuwa sera thabiti hupunguza matumizi kwa kiwango kikubwa zinapoambatana na njia mbadala zinazopatikana.

Lakini sera peke yake haziwezi kusafisha mto unaotumiwa na mamilioni ya watu kila siku; hapa mwananchi ana jukumu la moja kwa moja ambalo hakuna mwingine anayeweza kulitekeleza kwa niaba yake. Kanuni ya dhahabu ina hatua tatu rahisi: punguza, tumia tena, kisha rejeleza. Beba mfuko wa kitambaa sokoni badala ya mifuko kumi inayotupwa baada ya saa moja; tumia chupa unayoweza kuijaza tena badala ya chupa zinazotupwa; kataa mrija na mfuko usipouhitaji; usiugeuze mfereji wala mtaro kuwa dampo hata kama wengine wanafanya hivyo; na ikiwezekana, jiunge na kampeni za usafi zinazoenea kando ya kingo.

Kampuni nazo zina fungu la wajibu ambalo halifutwi na kupita kwa muda: anayeweka bidhaa ndani ya kifungashio hubeba sehemu ya dhamana ya hatima yake, kanuni inayojulikana duniani kote kama wajibu mpanuzi wa mzalishaji. Kupunguza vifungashio, kutoa vyombo vinavyoweza kujazwa upya, na kuunga mkono mifumo ya kurejesha malighafi ni hatua ambazo katika nchi nyingi zimekuwa wajibu wa kisheria badala ya hisani, na mwelekeo wa dunia unasonga kwa uthabiti kuelekea kuziimarisha.

Kuna atakayepinga akisema kwamba mto mrefu kiasi hicho hauwezi kuokolewa kwa mifuko ya kitambaa na mitumbwi ya kayak; pingamizi hilo lingekuwa na mashiko kama vita hivi vingepiganwa kwa silaha moja tu. Lakini kile ambacho uzoefu wa Misri na wa kimataifa unathibitisha ni kwamba suluhisho hujengana: sera inayodhibiti mifuko upande huu, mpango unaozalisha uchumi wa ukusanyaji upande ule, uelewa unaobadilisha tabia za mamilioni ya kaya, na viwanda vinavyobuni upya vifungashio vyake. Kila tabaka miongoni mwa hayo hupunguza mzigo wa mto, na jumla yake ndiyo inayoleta tofauti.

Mto Nile umeipa Misri kila kitu: maji yake, chakula chake, mchanga wake wenye rutuba na hata staarabu yake yenyewe. Kwa mara ya kwanza katika historia yake ndefu, mto huu unahitaji watoto wake wamlipe wema wake, si kwa kaulimbiu wala kwa nyimbo, bali kwa kitu rahisi zaidi na kigumu zaidi kwa wakati mmoja: mfuko usiotupwa, chupa inayotumika tena, na tabia inayobadilika. Vita dhidi ya plastiki si suala la wanaharakati wa mazingira pekee; ni suala la kila anayekunywa maji ya mto huu, yaani suala la kila Mmisri.