Kamati Kumi na Nne, Mikutano 727: Maoni ya Seneti ya Misri Yanatengenezwa Wapi Kabla ya Kikao Kikuu?

Katika jioni moja ya Oktoba, wakati chai ikipoa mezani, picha inayofahamika hupita skrinini: ukumbi mpana, safu za viti vilivyopangwa, mwenyekiti wa kikao akishikilia kengele, mjumbe akizungumza kwa dakika mbili, kisha taarifa za habari zikaendelea na jambo lingine. Mtazamaji hupata taswira ya haraka na kuihifadhi akilini: basi hivi ndivyo bunge lilivyo — kikao, hotuba, na makofi ya heshima. Ukweli ni kwamba alichokiona ni sehemu ya maonyesho, si karakana halisi. Karakana hiyo ni chumba kidogo zaidi, chenye meza ndefu na marundo ya karatasi yaliyojaa alama za kalamu, kinachojulikana katika lugha ya kibunge kwa jina la kamati maalum.

Namba pekee zinatosha kupindua picha hiyo. Katika mavuno ya kikao cha kwanza cha kawaida cha muhula wa pili wa kibunge wa Seneti — kikao ambacho kufungwa kwake kulitangazwa tarehe 23 Juni 2026 — kamati maalum zilifanya mikutano 727 iliyodumu jumla ya saa 654 na dakika 35, ikilinganishwa na vikao 28 vya jumla vilivyodumu saa 104 na dakika 25. Kwa maneno mengine, muda uliotumika mbali na kamera ni zaidi ya mara sita ya muda uliotumika mbele yake. Kwa uwazi: takwimu hizi zimechapishwa katika taarifa ya kufunga kikao kwenye tovuti binafsi ya kibunge (parlgate.com), na tunazihusisha nayo waziwazi — kwa ufahamu wetu hadi wakati wa kuandika haya, hii si taarifa rasmi kutoka Seneti yenyewe. Lakini maana yake ndiyo inayomhusu msomaji: maoni hayazaliwi ndani ya ukumbi mkubwa; huwasili humo yakiwa yamekamilika karibu kabisa.

Kamati maalum si mpangilio wa kiutawala unaobadilika kwa hisia, bali ni maandishi yaliyowekwa kisheria. Kifungu cha 38 cha Kanuni za Ndani za Seneti, kilichotolewa kwa Sheria Na. 2 ya mwaka 2021, kinaanzisha kwa majina kamati kumi na nne: Masuala ya Kikatiba na Kisheria; Masuala ya Fedha, Uchumi na Uwekezaji; Masuala ya Kigeni, Kiarabu na Kiafrika; Ulinzi na Usalama wa Taifa; Viwanda, Biashara na Miradi ya Kati, Midogo na Midogo Sana; Nishati, Mazingira na Nguvukazi; Makazi, Utawala wa Mitaa na Usafirishaji; Elimu, Utafiti wa Kisayansi, Mawasiliano na Teknolojia ya Habari; Vijana na Michezo; Afya na Idadi ya Watu; Kilimo, Umwagiliaji na Rasilimali za Maji; Haki za Binadamu na Mshikamano wa Kijamii; Utamaduni, Utalii, Mambo ya Kale na Habari; na Masuala ya Kidini na Wakfu (mali za hisani za kidini). Soma orodha hiyo huku ukifikiria maisha yako ya kila siku: mtungi wa gesi, uchunguzi hospitalini, kipindi cha shule cha mtoto wako, na zamu ya umwagiliaji shambani kwenu kijijini.

Kwa nini maoni ya baraza hili yanahitajika kabisa ni jambo linaloamuliwa na Katiba katika Vifungu vya 248 na 249: cha kwanza kinafanya jukumu lake kuwa kuchunguza na kupendekeza chochote kinachoona kinaweza kuimarisha misingi ya demokrasia na kudumisha amani ya kijamii, na cha pili kinaorodhesha mambo yanayohitaji maoni yake — mapendekezo ya marekebisho ya Katiba na miswada ya sheria inayopelekwa kwake. Tumeandika makala tofauti kuhusu hilo, yenye kichwa "Seneti ya Misri: Muundo, Mamlaka na Mipaka"; mazungumzo yetu leo ni kuhusu jinsi inavyofanya kazi, si kile inachofanya.

Mwanzo ni Oktoba yenyewe, na huo ni mwanzo uliowekwa kisheria, si desturi tu: Kifungu cha 115 cha Katiba kinataka Bunge liitwe kwenye kikao chake cha kawaida cha kila mwaka kabla ya Alhamisi ya kwanza ya Oktoba, na Kifungu cha 254 kinalifanya hilo kutumika pia kwa Seneti. Ufunguzi ukishafanyika, Kifungu cha 43 cha Kanuni za Ndani kinaanza kutumika: "Kila kamati itachagua, haraka iwezekanavyo, mwanzoni mwa kila kikao cha kawaida, miongoni mwa wajumbe wake, mwenyekiti, manaibu wawili na katibu, kwa wingi kamili wa kura za wajumbe wake." Maneno hayo ni sahihi — "mwanzoni mwa kila kikao cha kawaida," si mara moja tu kwa muhula mzima wa kibunge — ikimaanisha nafasi nne katika kila kamati, jumla ya nafasi hamsini na sita katika baraza zima, hutatuliwa haraka iwezekanavyo baada ya ufunguzi. Uchaguzi hufanyika kwa kura ya siri, chini ya usimamizi wa kamati inayoundwa na Ofisi ya Seneti kutoka miongoni mwa wajumbe wasiogombea nafasi hizo; iwapo idadi ya wagombea inayojitokeza ni sawa na nafasi zinazohitajika tu, wanatangazwa washindi bila kupigiwa kura. Sisi hatutaji jina la mtu yeyote hapa; kinachohusika ni utaratibu wenyewe, si watu.

Baada ya hapo huanza msafara wa kila siku wa karatasi. Kamati haichagui mada zake kutoka hewani — hufikia kwake kwa njia ya urejeshaji. Kila kamati inapewa jukumu la kuchunguza miswada ya sheria na masuala yoyote yaliyo ndani ya wigo wake yaliyorejeshwa kwake (Kifungu cha 61), na mswada wowote unaofika Seneti huwasilishwa na Spika wake katika kikao cha kwanza baada ya kuwasili kwake ili baraza liamue kuurejesha kwa kamati husika; Spika pia anaweza kuurejesha moja kwa moja kwa kamati husika na kisha kulijulisha baraza hilo katika kikao kinachofuata (Kifungu cha 136). Hatua inayoonekana kuwa ya kiutaratibu tu si hivyo hasa: kamati gani inayopokea maandishi hayo ndiyo inayoamua utaalamu gani utakaoyasoma na maswali gani yataulizwa.

Kisha chumba hukutana, na mkutano una masharti yake ya akidi: kikao cha kamati hakihesabiwi kuwa halali isipokuwa kikihudhuriwa na theluthi moja ya wajumbe wake, wala hakiwezi kufanya uamuzi kuhusu jambo lililopo mbele yake isipokuwa kwa uwepo wa wingi wa wajumbe wake; iwapo wingi huo haujafikiwa, mwenyekiti huahirisha kupiga kura hadi mkutano unaofuata (Kifungu cha 72). Mezani huwa kuna maandishi yanayochunguzwa pamoja na maelezo yake ya ufafanuzi — vyote viwili Kanuni za Ndani zinahitaji viambatanishwe na ripoti ya mwisho (Kifungu cha 80) — na pembeni yao huketi msimamo wa serikali, ukiwakilishwa na yeyote anayeiwakilisha: Waziri Mkuu na mawaziri wana haki ya kuhudhuria mikutano ya kamati, na kamati inapaswa kuwasikiliza wakati wowote wanapoomba kuzungumza (Kifungu cha 76). Hapa ndipo tofauti halisi kati ya chumba na ukumbi mkubwa: kwenye kikao kikuu waziri huzungumza mbele ya umma, lakini kwenye kamati huketi mbele ya wataalamu wanaofahamu tayari suala husika, hivyo mazungumzo huwa ni mapitio zaidi kuliko hotuba.

Chumba hicho pia kinaweza kuita watu walio nje ya bunge kabisa. Kamati inaweza kuunda kamati ndogo kutoka miongoni mwa wajumbe wake wenyewe ili kuchunguza jambo lililorejeshwa kwake, na inaweza kutumia washauri, wataalamu na wengineo katika kazi yake (Kifungu cha 68); kila kamati inatakiwa hata, mwanzoni mwa kila kikao, kuandaa orodha ya wataalamu mashuhuri na waliobobea katika nyanja zake za kazi, orodha inayohifadhiwa katika kumbukumbu maalum (Kifungu cha 91). Hapa ndipo maisha halisi yanapoingia kwenye maandishi: profesa wa uchumi anayeeleza athari za jedwali la kodi, daktari anayeeleza maana ya kifungu fulani cha sheria ndani ya chumba cha upasuaji. Kuwasikiliza si adabu tu — ndicho kinachozuia sheria isiandikwe nyuma ya milango iliyofungwa na wale itakaowatawala.

Mjadala unapokwisha, hatua ngumu zaidi huanza: kuandika ripoti. Ripoti ya kamati si kumbukumbu inayoorodhesha nani alisema nini — ni waraka unaotakiwa kuwa na maelezo ya taratibu zilizofuatwa, maoni ya kamati na sababu zake, na maoni mengine yaliyotolewa (Kifungu cha 80), na lazima ubebe maoni yanayopingana chini ya majina ya wenye maoni hayo pale wanapoomba yarekodiwe kwa maandishi. Kwa maneno mengine, sauti ya mpinzani haifutiki mara tu wingi unapopiga kura; inabaki ndani ya waraka wenyewe, kusomwa na yeyote atakayerejea kwenye hati hiyo miaka mingi baadaye akitaka kujua jambo hilo lilijadiliwaje wakati huo.

Kisha ripoti hutoka chumbani kuelekea ukumbini, na kutoka huko kuna muda maalum: lazima isambazwe kwa wajumbe wa Seneti angalau saa ishirini na nne kabla ya kikao kilichowekwa kuijadili (Kifungu cha 85), ili mjumbe asishtukizwe na maandishi ambayo hajawahi kuyaona kisha kuulizwa maoni yake juu yake dakika chache baadaye. Ni sheria isiyo na njia ya kuepukwa isipokuwa kwa uamuzi: kifungu hicho hicho kinaruhusu Ofisi ya Seneti, katika hali za dharura, kuweka jambo hilo kwenye ratiba ya kikao huku ikitosheka na kusomwa kwa ripoti hiyo kwa sauti wakati wa kikao. Ubaguzi huo wenyewe ni kipimo: kadiri unavyotumika mara chache, ndivyo kazi ya kamati inavyobaki wazi kwa ukaguzi, kwa sababu ripoti inaposambazwa huwa sehemu ya kumbukumbu za kikao chenyewe: hujadiliwa, hutajwa kama kielelezo, na hurejewa tena.

Ndiyo maana kikao kikuu huonekana cha haraka na kilichokwisha amuliwa — ni kilele cha mlima, si mlima wenyewe. Muhtasari wa kikao cha kwanza — kwa mujibu wa tovuti hiyo binafsi tuliyoitaja hapo juu — ulikuwa ni miswada saba ya sheria, maombi kumi na saba ya mjadala wa jumla, mapendekezo mia mbili na kumi na tano ya maazimio, na uchunguzi mmoja wa athari za kisheria. Idadi ya vikao ni ndogo hasa kwa sababu chochote kilichofika humo kilikuwa tayari kimejadiliwa na kuandikiwa ripoti. Anayepima bunge kwa idadi ya vikao vyake ni kama anayepima jiko kwa idadi ya sahani zinazotoka mlangoni.

Wala chumba hicho hakifungwi na karatasi zake pekee milele; kamati mara nyingine hutoka kwenda uwandani, na kwa hilo kuna msingi wa kisheria: kupitia Spika wa Seneti, kamati inaweza kupata data na nyaraka kutoka taasisi yoyote rasmi au ya umma, na inaweza kufanya ziara za uwandani zinazohusiana na uchunguzi wa jambo lililorejeshwa kwake, baada ya idhini ya Ofisi ya Seneti, huku baraza likibeba gharama zake (Kifungu cha 92). Takwimu za mavuno zinaonyesha ziara nne za uwandani za kamati za Seneti katika kikao hicho: Jumba la Tahrir mwezi Januari, kijiji cha Tetwon mkoani Fayoum pamoja na Chuo cha Polisi mwezi Mei, na Uwanja wa Ndege wa Kairo mwezi Juni. Tunaripoti takwimu hizo, si kumbukumbu za mikutano, lakini kipengele hicho kina maana yake: ukaguzi wa macho ni mojawapo ya zana za uchunguzi.

Swali linabaki, ambalo watu wengi huuliza kwa nia njema: je, haya yote si ya kuchukua muda mrefu? Ndiyo — na ndiyo maana yenyewe. Chumba kinachokutana kwa theluthi moja tu ya wajumbe wake, kisichoamua chochote bila wingi wa wajumbe kuwepo, kinachomsikiliza waziri na mtaalamu, kinachorekodi pingamizi la mpinzani, na kinachosambaza waraka wake siku nzima kabla ya kikao, si urasimu wa ziada — ni tofauti kati ya maoni yaliyokomaa na maoni yaliyoibuliwa haraka haraka. Chumba hicho pia kinawajibika kwa kile kinachozalisha: Kifungu cha 90 kinataka kila kamati iwasilishe kwa Spika, kabla ya mwisho wa kila kikao cha kawaida, ripoti kuhusu shughuli zake wakati wa kikao hicho, ili swali "mlirejeshewa nini, na mlitimiza nini?" lisipotee kati ya kikao kimoja na kingine.

Basi msomaji afanye nini na haya yote katika jioni ya kawaida ya Oktoba? Jambo moja la vitendo: simama kwenye jina la kamati. Unaposikia habari kuhusu sheria inayohusu kodi ya nyumba yako, dawa zako, au ada za shule ya mtoto wako, uliza kwanza: ilirejeshwa kwa kamati ipi kati ya kumi na nne? Kisha fahamu kwamba vikao vya kamati wenyewe si vya wazi kwa umma, kwa mujibu wa maandishi ya Kanuni za Ndani (Kifungu cha 71) — hivyo njia yako ya kuingia si mlango wa chumba hicho bali kile kinachotoka humo: yale yanayochapishwa na vyanzo rasmi vya Seneti, yale yanayosomwa kutoka ripoti wakati wa kikao kikuu na kuhifadhiwa katika kumbukumbu zake, na ripoti ya kamati yenyewe pale inapopatikana. Tafuta ndani yake mambo matatu: kamati ilipendekeza nini, kwa nini, na nani alipinga na kwa nini. Na utakaporejea kwenye picha ile ya ufunguzi — ukumbi, viti, na kengele — utagundua kuwa hiyo ni mwisho wa hadithi, si mwanzo wake, na kwamba hadithi hiyo ilitokea katika chumba chenye meza ndefu, kinachobeba jina linalofanana na jina la jambo linalokuhusu zaidi.