Siku ya Moyo Duniani: kusoma dalili za angina na shambulio la moyo kwa wakati, na cha kufanya

Ni karibu saa tano usiku. Mwanamume wa mwanzoni mwa miaka ya hamsini ameketi kochini baada ya chakula kizito cha jioni, anasugua katikati ya kifua chake kwa kiganja na kumwambia mkewe ni “kiungulia”. Lakini uzito huo haufanani na kiungulia anachokijua; ni mgandamizo, kana kwamba mtu ameketi juu ya kifua chake, ukiambatana na jasho baridi na kichefuchefu kidogo. Mkewe anapendekeza waende hospitali, naye anajibu kwa sentensi inayojulikana katika kila nyumba ya Misri: “Kama haijaisha hadi asubuhi, tutaenda.” Sentensi hiyo ndiyo jambo la hatari zaidi linaloweza kusemwa wakati kama huo.

Tunaandika kwa mnasaba wa Siku ya Moyo Duniani, inayoadhimishwa tarehe 29 Septemba kila mwaka na kuongozwa na Shirikisho la Moyo Duniani (World Heart Federation). Tarehe 27 Julai 2026 shirikisho hilo lilitangaza kuzinduliwa kwa kampeni ya mwaka huu chini ya kauli mbiu “Usikose Mpigo Hata Mmoja” (Don't Miss a Beat), kwa mwaka wa pili mfululizo. Kampeni hiyo imejengwa juu ya nguzo tatu: kuona dalili, kulinda moyo wako, na kudai hatua zichukuliwe. Takwimu zinahalalisha msisitizo huo juu ya dalili: Shirika la Afya Duniani (WHO) linakadiria kuwa takriban watu milioni 19.8 walikufa kutokana na magonjwa ya moyo na mishipa ya damu mwaka 2022, yaani karibu asilimia 32 ya vifo vyote duniani, na kwamba asilimia 85 kati yao walikufa hasa kwa shambulio la moyo au kiharusi; yaani kwa matukio mawili yanayojulikana ambayo dalili zake zinaweza kujifunzwa.

Tuanze na maneno, kwa sababu kuyachanganya kunagharimu maisha. “Angina” ni maumivu au kubana kifuani kunakotokea wakati mtiririko wa damu kwenda kwenye misuli ya moyo unapopungua kwa muda; mara nyingi huja wakati wa kujikakamua na hupungua kwa kupumzika; ni onyo la mapema kwamba mishipa inasinyaa. Kile ambacho Wamisri huita “galta”, yaani kihalisi “donge la damu”, ni infakti ya misuli ya moyo, au shambulio la moyo: kuziba kunakonyima sehemu ya misuli damu, nayo huanza kufa kila dakika inayopita. Halafu kuna “kusimama kwa moyo”, ambako ni jambo jingine kabisa: moyo huacha ghafla kusukuma damu, mtu huanguka akiwa amepoteza fahamu na bila mapigo. Na mwishowe kuna “kiharusi”, ambacho hakipo moyoni hata kidogo, bali ni kukatika kwa damu kwenda sehemu ya ubongo.

Shirika la Afya Duniani linatoa orodha iliyo wazi ya dalili za shambulio la moyo: maumivu au usumbufu katikati ya kifua, au kwenye mikono, bega la kushoto, viwiko, taya au mgongo. Yanaweza kuambatana na kukosa pumzi, kichefuchefu au kutapika, kizunguzungu au kuzimia, jasho baridi na kupauka. Maumivu hayo si lazima yawe makali kama kuchomwa kisu; wengi huyaeleza kama “uzito” au “kuungua”, na hicho ndicho kinachomfanya mwanamume wetu adhani ni kiungulia.

Na hapa kuna jambo ambalo nyumba nyingi hazilifahamu: wanawake si lazima waonyeshe picha ya kawaida ya maumivu ya kifua. Shirika la Afya Duniani linasema waziwazi kwamba wanawake wana uwezekano mkubwa kuliko wanaume wa kupata dalili kama kukosa pumzi, kichefuchefu au kutapika, na maumivu ya mgongo au taya. Mwanamke wa miaka ya sitini anayelalamika “uchovu” usioeleweka, kukosa pumzi na maumivu ya taya tangu asubuhi anaweza kuwa katikati ya shambulio la moyo. Kwa hiyo swali sahihi si “Je, maumivu ya kifua ni makali?” bali “Je, hili ni jambo ambalo halijawahi kumtokea kabla?”

Kwa nini watu huangukia mtego wa “kiungulia”? Kwa sababu kukubali kwamba hili ni tatizo la moyo na si la tumbo kunamaanisha hofu, hospitali na gharama katikati ya usiku. Lakini mantiki ni rahisi: ni bora kukosea kwa tahadhari na kupoteza usiku mmoja katika chumba cha dharura kuliko kukosea kwa uzembe na kupoteza maisha yote. Shirika la Afya Duniani linasisitiza umuhimu wa kugundua mapema magonjwa ya moyo kwa ujumla ili matibabu yaanze kwa wakati. Ama kuhusu wakati wa maumivu wenyewe, kwa kadiri tunavyojua, hakuna njia ya nyumbani inayoweza kutoa uamuzi wa uhakika; uamuzi hutolewa kwa kipimo cha ECG (kipimo cha umeme wa moyo), vipimo vya damu na uchunguzi wa daktari mahali penye vifaa.

Basi ufanye nini katika dakika za kwanza? Kwanza, piga simu ya ambulensi kwa namba 123, namba ya dharura ya Misri; Mamlaka ya Ambulensi ya Misri ilithibitisha mnamo Oktoba 2024 kwamba huduma za dharura kupitia namba hiyo ni bure saa 24, na ilitaja waziwazi visa vya kusimama kwa moyo, hivyo hesabu ya gharama isikuzuie kupiga simu. Pili, kaa chini au ulale na uache kujikakamua kwa namna yoyote. Tatu, usiendeshe gari mwenyewe, kwani anayeendesha akiwa na shambulio la moyo anaweza kupoteza fahamu njiani; na ukiwa peke yako, fungua mlango wa nyumba ili wahudumu wa afya waweze kukufikia. Nne, mwambie anayepokea simu kwa uwazi: “maumivu ya kifua”, anwani yako, umri wako na magonjwa yako sugu, fuata maelekezo yake, na usimeze dawa usiyoijua kwa uamuzi wako mwenyewe.

Ama ikiwa mtu ataanguka ghafla mbele yako, asiitikie na aache kupumua kwa kawaida, huenda hiyo ni kusimama kwa moyo, na hapa muda huhesabiwa kwa sekunde. Piga 123 mara moja, na ikiwa unajua huduma ya kufufua moyo na mapafu (CPR), anza kukandamiza kwa nguvu na kwa kasi katikati ya kifua na usisimame hadi timu ifike. Mwombe anayepokea simu akuongoze wakati unafanya hivyo; katika nchi nyingi mpokeaji simu humwelekeza mpigaji hatua kwa hatua, lakini hadi wakati wa kuandika mistari hii hatujui kwa uhakika kama hiyo ni huduma ya kudumu katika ambulensi ya Misri. Hapa tunawaelekeza wasomaji kwenye uchunguzi wetu uliochapishwa jana katika kitengo chetu cha uhakiki “Al-Haqiqa” (Ukweli) kuhusu madai kwamba “kukohoa kwa nguvu kunakuokoa na shambulio la moyo”, ili tusirudie maelezo yake; inatosha kusema kwamba anayemwokoa mtu ambaye moyo wake umesimama ni yule anayekandamiza kifua chake na kuita ambulensi, si yule anayekohoa.

Mazungumzo haya hayakamiliki bila dalili za kiharusi kama zinavyoainishwa na shirika hilo: udhaifu au ganzi ya ghafla usoni, mkononi au mguuni, mara nyingi upande mmoja; kuchanganyikiwa au ugumu wa kuongea au kuelewa maneno; ugumu wa kuona; ugumu wa kutembea, kizunguzungu au kupoteza mizani; maumivu makali ya kichwa bila sababu inayojulikana; na kuzimia. Mwombe mtu huyo atabasamu, ainue mikono yote miwili na aseme sentensi kamili; ikiwa nusu ya uso wake itapinda, mkono ukashuka au ulimi ukatatizika, piga 123 na usisubiri “apate fahamu”.

Wamisri wanapoteza kiasi gani kwa magonjwa haya? Takwimu hutofautiana kulingana na chanzo na mwaka. Kituo cha uangalizi cha Shirikisho la Moyo Duniani kinakadiria kwamba magonjwa ya moyo na mishipa ya damu yalisababisha asilimia 38.7 ya vifo vya Misri mwaka 2021, na kinakadiria idadi ya vifo hivyo kuwa takriban 334,000 (makadirio ya 2024). Makala iliyochapishwa mwaka 2021 katika jarida la Circulation, linalotolewa na Chama cha Moyo cha Marekani (American Heart Association), ilionyesha kwamba magonjwa hayo yalisababisha asilimia 46.6 ya vifo mwaka 2017, ambapo asilimia 31.8 zilitokana na ugonjwa wa moyo wa iskemia pekee. Nao wasifu wa nchi wa Shirika la Afya Duniani wa mwaka 2018 ulikadiria kiwango hicho kuwa takriban asilimia 40, ukionya kwamba makadirio ya Misri yana mashaka makubwa kwa kuwa hayategemei takwimu za kitaifa za vifo vitokanavyo na magonjwa yasiyoambukiza. Hitimisho linalokubaliwa na vyanzo vyote: takriban Wamisri wanne kati ya kila kumi, na labda zaidi, hufariki kutokana na magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.

Hatutarefusha kuhusu vihatarishi kwa sababu tulivieleza katika makala zetu kuhusu kisukari, shinikizo la damu, na mpango wa “Afya kwa Milioni 100” (100 Million Seha). Tutatosheka na kile ambacho kituo cha uangalizi cha Shirikisho la Moyo Duniani kinarekodi kuhusu Misri hadi wakati wa kuandika mistari hii, pamoja na mwaka wa kila takwimu: shinikizo la juu la damu kwa asilimia 40.7 ya wanawake na asilimia 35.6 ya wanaume (2019); uvutaji sigara kwa asilimia 23.1 ya wenye umri zaidi ya miaka kumi na mitano (2019); unene uliopitiliza kwa asilimia 59.0 ya wanawake na asilimia 32.5 ya wanaume wenye umri zaidi ya miaka ishirini (2022); na kisukari kwa asilimia 26.3 ya watu wazima (2022). Kila moja ya takwimu hizo inaweza kupimwa katika ziara moja tu.

Na kuna mambo yanayoweza kufanywa kabla saa haijafika tano usiku. Fahamu vipimo vyako vitatu: shinikizo la damu, sukari na mafuta ya damu, na weka kwenye pochi yako karatasi ndogo yenye orodha ya dawa zako na magonjwa yako sugu ili mhudumu wa afya aisome ikiwa hutaweza kuongea. Zungumza na watu wa nyumbani kwako kuhusu dalili hizi kama mnavyozungumza kuhusu kufunga mtungi wa gesi. Na kubalianeni juu ya kanuni moja: maumivu au mgandamizo kifuani unaodumu zaidi ya dakika chache, au dalili za ghafla zisizo na maelezo, humaanisha kupiga 123, si mjadala kuhusu kiungulia. Utamaduni wa “usijali” na “kesho asubuhi” si ushujaa, bali ni kamari juu ya kitu cha thamani zaidi ulicho nacho.

Turudi kwa mwanamume wetu kochini. Katika toleo jingine la tukio hilo, mkewe anatazama jasho baridi kwenye paji la uso wake, anachukua simu, anapiga 123 na kusema kwamba mumewe ana miaka ya hamsini na analalamika mgandamizo kifuani na kichefuchefu kwa robo saa sasa. Anafungua mlango wa nyumba na kumketisha akiegemea mito. Usiku huo unaweza kuishia kwa kugundua kwamba kweli kilikuwa kiungulia, nao wakacheka njiani wakirudi nyumbani. Au unaweza kuishia kwa mshipa uliofunguliwa kwa wakati na misuli ya moyo iliyookolewa. Katika hali zote mbili, simu ile ndiyo iliyokuwa sahihi. Katika Siku ya Moyo Duniani, hatumwombi msomaji zaidi ya kukariri namba ya tarakimu tatu, na kuuamini mwili wake unapomwambia kwamba kuna jambo lisilo la kawaida linatokea.