Kahire'nin havası bir memleket meselesi: “Kara Bulut”tan elektrikli otobüse, her nefesin mücadelesi

Yakın zamanda bir eylül sabahı, bir sürücü Kahire'nin merkezini boydan boya geçen üst geçit olan 6 Ekim Köprüsü'nde her zamanki trafikte durmuş bekliyor. Ön camı avucuyla siliyor; pusun camda olduğunu sanıyor, sonra pusun havanın kendisinde olduğunu fark ediyor. Klima menfezinden hafif bir yanık kokusu sızıyor; Büyük Kahire'de tek bir sonbahar geçirmiş herkesin tanıdığı bir koku bu. Arka koltukta okul üniformalı bir çocuk kısa bir öksürük veriyor, sonra hiçbir şey olmamış gibi oyununa dönüyor. Manzara o kadar tanıdık ki artık fark etmez olduk; oysa günümüz içinde başımıza gelen en tehlikeli şeylerden biri.

Bu, Kahire'nin 1990'ların sonundan beri tanıdığı “Kara Bulut”: Nil Deltası'nda eylül ile aralık arasında pirinç hasadının başlamasıyla her yıl geri dönen mevsimlik sis. Bu satırları, yarın 22 Eylül'de kutlanacak Dünya Otomobilsiz Gün arifesinde yazıyoruz; yarın “Vatandaşın Sesi” bölümünde sokaklarımızda bisiklete binme deneyimine dair ayrı bir yazı yayımlayacağız. Bugünkü soru ise daha geniş: Tam olarak ne soluyoruz, bu neden öldürüyor, buna karşı gerçekten ne yapılıyor ve her birimizin elinde ne kalıyor?

Raporlarda sürekli geçen ama kimsenin açıklamadığı terimle başlayalım: ince partikül madde, yani PM2.5. İki harf ve bir sayı, havada asılı duran, çapı 2,5 mikrometreden küçük parçacıkları ifade ediyor; bu, insan saçından yaklaşık otuz kat daha ince demek. Tehlikenin sırrı da tam bu küçüklükte: Kaba toz burunda ve boğazda takılıp öksürükle dışarı atılırken, bu parçacıklar akciğerin derinliklerindeki alveollere kadar iniyor; en küçükleri kana geçip dolaşımla kalbe ve beyne ulaşıyor. PM10 ise çapı 10 mikrometreden küçük olan daha iri parçacıkları ifade ediyor; bunlar vücuda o kadar derine inmiyor. Bu yüzden haberleri okurken iki rakamı birbirine karıştırmamak gerekiyor.

Neden “öldürüyor” diyoruz? Çünkü Dünya Sağlık Örgütü, dış ortam hava kirliliğinin yalnızca 2019 yılında dünya genelinde yaklaşık 4,2 milyon erken ölüme yol açtığını ve bu ölümlerin yaklaşık yüzde 68'inin, pek çok kişinin sandığı gibi akciğer hastalıklarından değil, kalp hastalığı ve inmeden kaynaklandığını tahmin ediyor. DSÖ'ye göre dünya nüfusunun yüzde 99'u, örgütün hava kalitesi kılavuz değerlerinin karşılanmadığı yerlerde yaşıyor. Örgüt, 2021'de yayımladığı kılavuzda ince partikül madde PM2.5 için yıllık kılavuz değerini metreküp hava başına yalnızca beş mikrogram olarak belirledi. Bu rakamı aklınızda tutun; birazdan kendi rakamlarımızla karşılaştıracağız.

Wheida ve arkadaşlarının Büyük Kahire üzerine 2017 sonunda (Ocak 2018 sayısında) Environmental Research dergisinde yayımlanan bilimsel çalışması, kentteki ortalama PM2.5 yoğunluğunu metreküp başına yaklaşık 75 mikrogram olarak tahmin etti; bu, DSÖ'nün önerdiği düzeyin on beş katı. Çalışma, yalnızca Büyük Kahire'de otuz yaş üstü kişiler arasında yılda yaklaşık 12.520 erken ölümü bu kirliliğe bağladı. Bu rakam, Dünya Bankası'nın Nisan 2026'da yayımladığı bir blog yazısında aktardığı başka bir tahmine yakın: Buna göre 2017'de Mısır genelinde PM2.5 kaynaklı erken ölümler yılda yaklaşık 12.600 olarak hesaplanmıştı. Açıkça belirtelim: Bu rakamlar 2017 ve öncesine ait verilere dayanıyor ve bugünkü durumu anlatmıyor; ancak sonraki çabaların yola çıktığı sorunun boyutunu ortaya koyuyor.

Sağlık rakamları soyut kaldığı için Dünya Bankası, Büyük Kahire projesinin finansmanını onaylarken bir de ekonomik rakam ortaya koydu: Bankanın proje onayı sırasındaki açıklamasına göre, yalnızca Büyük Kahire'de hava kirliliğinin sağlık üzerindeki yıllık ekonomik maliyeti Mısır'ın gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 1,4'üne denk geliyor. Yani her kirli nefes hastalık izinlerine, tedavi faturalarına ve kaybedilen üretkenliğe dönüşüyor; temiz hava bir çevre lüksü değil, ulusal ekonomi meselesi.

Bu kirlilik nereden geliyor? Dünya Bankası kaynakları dört ana kaynak sayıyor: eylülden aralığa uzanan sezonda pirinç sapının yakılması, sokaklarda ve açık çöplüklerde katı atıkların yakılması, taşıt egzozları ve sanayi emisyonları. Burada önemli bir noktada durmak gerekiyor: Tarlasını ateşe veren çiftçiyi suçlamak kolay; ama çiftçi sapı dumanı sevdiği için yakmıyor. Sap bir sonraki ekimin önünde engel oluyor, taşımak para tutuyor ve makul bir fiyata alacak kimse bulunmuyor. O halde çözüm, kolluk meselesi olmadan önce ekonomik: Sap; satın alınan, balyalanan, yeme, gübreye ya da yakıta dönüştürülen bir mala dönüşmeli ki yakmanın hiçbir gerekçesi kalmasın.

Peki gerçekte ne yapılıyor? 30 Eylül 2020'de Dünya Bankası, altı yıla yayılan Büyük Kahire Hava Kirliliği Yönetimi ve İklim Değişikliği Projesi için 200 milyon dolarlık finansmanı onayladı. Proje dört eksene dayanıyor: hava kalitesi yönetim sisteminin ve izleme ağının modernize edilmesi ile sakinlerin kirlilik ataklarıyla baş etme kapasitesinin güçlendirilmesi; Kahire'nin doğusundaki yeni kent 10 Ramazan Şehri'nde entegre bir atık yönetim tesisinin kurulması ve Ebu Zaabel (Abu Zaabal) çöplüğünün kapatılıp ıslah edilmesi; kamu sektöründe elektrikli otobüs pilot uygulaması ve şarj altyapısıyla taşıt emisyonlarının düşürülmesi; dördüncü eksen olarak da davranış değişikliği ve vatandaş katılımı.

O onayın üzerinden yaklaşık beş yıl geçmişken, Dünya Bankası'nın Nisan 2026'da yayımladığı blog yazısı ilk sonuçları ortaya koyuyor; bunları ihtiyatla aktarmak gerekiyor, çünkü finansmanı sağlayan kurumun kendisinden geliyor. Yazıya göre izleme istasyonlarındaki ortalama PM10 yoğunluğu 2020'de metreküp başına 128 mikrogramdan 2025'te 88'e geriledi; projenin saydığı açıkta yakma vakaları 2024'te yaklaşık 3.200'den 2025'te yaklaşık 1.000'e düştü; ilk elektrikli otobüs test aşamasına girdi ve denemeler tamamlandığında yüz otobüslük bir filo yerli olarak üretilecek. Buna ek olarak Ulaştırma Bakanlığı yaklaşık 2.000 otobüs için daha ihaleye çıktı. Bu satırlar yazılırken bu rakamlara ilişkin bağımsız bir değerlendirme görmedik; ama doğruysa, bu gerçek bir adım.

Bu rakamları yerli yerine oturtalım. PM10'un 128'den 88'e gerilemesi takdir edilecek bir iyileşme; ama bu hâlâ DSÖ'nün önerdiğinin kat kat üstünde ve rakam, en tehlikeli olan ince parçacıkları değil, daha iri parçacıkları ilgilendiriyor. Elektrikli otobüsler hâlâ test aşamasında; milyonlarca taşıtın dolaştığı bir kentte vaat edilen yüz otobüs devede kulak. İşleri 2025 sonunda yaklaşık iki buçuk yıllık uygulama süresiyle ihaleye çıkarılan Ebu Zaabel çöplüğünün kapatılması da tek başına halk mahallelerinde ve köylerde gelişigüzel yakmanın sona ereceği anlamına gelmiyor. Yol uzun; önemli olan, direksiyonda kim oturursa otursun bu yolda yürümeyi sürdürmek. Çünkü bu bir mevsimin değil, kuşakların meselesi.

İşte bu noktada, bu davanın kalıcı bir sivil sesi olmasının önemi ortaya çıkıyor. Hava kalitesi endeksi yalnızca hava durumu bülteninde bir haber olmamalı; vatandaşın bugün ne soluduğunu bilme hakkı olmalı ve resmi izleme ağının ölçümleri şeffaf biçimde, kolay erişilebilir şekilde açıklanmalı. Okurlara, çelişkili rakamlar veren ticari uygulamalara değil, Mısır Çevre İşleri Kurumu'nun web sitesindeki “Mısır Hava Radarı” (Egypt Air Radar) hizmeti üzerinden yayımladığı resmi ölçümlere güvenmelerini öneriyoruz. Çünkü böyle bir dosyada yanlış rakam, sessizlik kadar zarar verir.

Peki okur sıradan bir gününde ne yapabilir? Birikene kadar ağırlıksız görünen küçük şeyler. Yarın, Otomobilsiz Gün'de, arabayı bırakıp metroya ya da otobüse binmeyi veya yürümeyi denemek; hoşuna gidebilecek bir deneyim olarak. Ne kadar kolay görünürse görünsün evin önünde çöp ya da yaprak yakmamak ve çevresindekileri de bundan nazikçe vazgeçirmek. Arabasının bakımını yaptırıp egzozunu ölçtürmek; sonbahar günlerinde hava endeksini takip edip kirlilik yüksekken açık havadaki sabah sporunu ertelemek, yoğun saatlerde yaşlıları, göğüs hastalarını ve çocukları sokaktan uzak tutmak.

Belki de hepsinden önemlisi sormak. Mahallesine en yakın izleme istasyonunu, köyündeki sapın akıbetini, satın mı alındığını yoksa yakıldığını mı, elektrikli otobüsün kendi hattına ne zaman geleceğini sormak. Büyük davalar, bedeli ne olursa olsun tek bir projeyle çözülmez; temiz hava hakkını bilen ve bunu yorulmadan talep eden vatandaşlarla çözülür.

Yarın aynı sürücü aynı köprüde duracak ve belki camı bir kez daha silecek. Ama bu kez pusun camda olmadığını, arka koltuktaki o küçük öksürüğün geçici bir şey olmadığını ve çocukları için daha temiz bir hava ile kendisi arasında her gün, her nefeste verilen bir mücadele olduğunu bilecek. Ve bu mücadelede seyirci olmadığını.