1866 Meclisi'nden bugünün Senatosuna: Mısır'da ikinci kamaranın hikâyesi

Mısırlılar kendi parlamento deneyimlerinden söz ettiklerinde, Avrupa ve Amerika kıtaları dışındaki en eski deneyimlerden birinden söz etmiş olurlar. Bir buçuk asırdan fazla bir süre önce, tam olarak 1866'da Hidiv İsmail, modern Mısır tarihinin ilk temsilî organı olan “Temsilciler Danışma Meclisi”ni kurdu; böylece ikinci meclisin dikkat çekici bölümler yazdığı uzun ve çalkantılı bir hikâye başladı.

1866 meclisi, eşraf ve köy muhtarları aracılığıyla belirlenen yetmiş beş üyeden oluşuyordu ve yetkisi dar biçimde danışma niteliğindeydi. Yine de ülkenin kendi işlerinde duyulması gereken bir sesi olduğu fikrinin tohumunu attı. Mali kriz derinleşip yabancı müdahale arttıkça meclis, cesur ulusal taleplerin kürsüsü hâline geldi; bu dalga, Urabi hareketi ve onun milletvekillerine karşı sorumlu bir hükümet talebiyle zirveye ulaştı.

1882'deki İngiliz işgalinden sonra parlamento hayatı uzun süre kısıtlandı; ülke, sonuncusu Birinci Dünya Savaşı'nın hemen öncesinde kurulup savaşın patlak vermesiyle askıya alınan Yasama Meclisi olmak üzere sınırlı yetkili organlarla yetindi. Buna karşılık tam bir anayasa ve tam bir parlamento talebi, 1919 Devrimi patlak verene dek ulusal hareket içinde canlılığını korudu.

O devrimin ürünü olan 1923 Anayasası, Mısır'ın iki meclisten oluşan ilk tam parlamentosunu kurdu: tamamı seçimle gelen Temsilciler Meclisi ve seçilmiş üyelerle kralın atadığı üyeleri bir araya getiren Senato. Senato üyeliği için daha ileri bir yaş ile kamusal bir konum ya da mali bir yeterlilik aranıyordu; bu, o dönemde dünya genelinde üst meclislerde yaygın olan modeldi.

1923 ile 1952 arasındaki liberal dönem boyunca Senato, düşünce ve siyaset dünyasının en önde gelen isimlerinden bazılarına ev sahipliği yaptı ve ünlü üçgenin çekişmesine sahne oldu: halk çoğunluğuna sahip Vefd Partisi, kraliyet sarayı ve İngiliz işgal yönetimi. Parlamentolar sık sık feshedildi, anayasalar askıya alındı; buna rağmen parlamento hayatı Mısır devletinde kökleşmiş bir gelenek olarak kaldı.

Temmuz 1952 Devrimi kendisinden önceki düzene bütünüyle son verdi: 1923 Anayasası kaldırıldı, mevcut partiler feshedildi. Parlamento hayatı 1956 Anayasası'yla geri döndüğünde tek meclisle, Millet Meclisi'yle döndü; tek meclisli sistem Nasır dönemi boyunca ve onu doğrudan izleyen yıllarda da yürürlükte kaldı.

Ardından Cumhurbaşkanı Enver Sedat döneminde yapılan 1980 anayasa değişiklikleri, “Şûra Meclisi” aracılığıyla ikinci meclis fikrini yeniden canlandırdı: üyelerinin üçte ikisi seçimle, üçte biri atamayla geliyor, meclis büyük konularda danışma yetkileri kullanıyor, ayrıca Yüksek Basın Konseyi aracılığıyla ulusal basın kuruluşlarının denetiminde rol üstleniyordu.

Şûra Meclisi, yararı sürekli tartışılan bir kurum olarak yaklaşık otuz yıl yaşadı; olağanüstü anı ise Ocak 2011 Devrimi'nden sonra geldi. 2012 Anayasası uyarınca ve Halk Meclisi'nin feshedilmesinin ardından yasama yetkisinin tamamı bir geçiş dönemi için ona geçti; böylece tarihinde ilk kez fiilen yasama organı oldu. 2013'te feshedildi, 2014 Anayasası'yla da tümüyle kaldırıldı ve Mısır tek meclisli sisteme geri döndü.

Bu kez yokluk uzun sürmedi. 2019 referandumunda onaylanan anayasa değişiklikleri ikinci meclisi krallık dönemindeki eski adıyla, “Senato” adıyla geri getirdi; ilk seçimleri 2020'de yapıldı. Üç yüz üyeden oluşuyor, üyelerin üçte biri atamayla geliyor ve danışma yetkileri anayasa değişikliklerini, genel kalkınma planını, uluslararası anlaşmaları ve kendisine havale edilen kanun tasarılarını kapsıyor.

Üç deneyimin —1923 Senatosu, 1980 Şûra Meclisi ve 2020 Senatosu— karşılaştırılması net bir bağlayıcı çizgi ortaya koyuyor: sağduyulu değerlendirme ve uzmanlık için tasarlanmış, seçim ile atamayı daima birleştiren, yasamada son sözü ise tamamı seçimle gelen alt meclise bırakan bir meclis. Her dönemin siyasi bağlamı birbirinden belirgin biçimde farklı olsa da bu çizgi değişmiyor.

İki meclisli sistem üzerindeki tartışma yalnızca Mısır'a özgü değil, küresel bir tartışmadır. Savunucuları bunu bir gözden geçirme ve denetim supabı, ayrıca genel sandığın zorunlu olarak üretmediği uzmanlık ve çıkarların temsili olarak görüyor; eleştirenler ise yasama sürecinin yavaşlaması ve ek maliyet olarak. Mısır deneyiminde değerlendirme, nihayetinde meclisin nihai metinlerde iz bırakan çalışma ve görüşlerden gerçekte ne ürettiğine bağlı kalıyor.

Böylece bugünün senatörleri salonlarında yerlerini aldıklarında, hem adıyla hem fikriyle, yüz elli yıldan uzun süre önce Temsilciler Danışma Meclisi ile başlayan, 1923 Anayasası'ndan ve Sedat'ın Şûra Meclisi'nden geçen bir hikâyeyi sürdürüyorlar; ikinci meclis de böylece on dokuzuncu yüzyıldan bu yana Mısır'ın anayasal yürüyüşünün kıvrımlarına tanıklık etmeyi sürdürüyor.