Mısır Senatosu: Yapısı, yetkileri ve sınırları

İki meclisli sistem, 2019’daki referandumda onaylanan anayasa değişiklikleriyle Mısır’ın parlamento hayatına geri döndü; değişiklikler Temsilciler Meclisi’nin yanı sıra bir Senato kurulmasını öngörüyordu ve ilk Senato seçimleri 2020 yazında yapıldı. Mısır böylece, Şura Meclisi’nin 2014 anayasasıyla kaldırılmasından bu yana bulunmayan ikinci meclisine yeniden kavuştu; ancak bileşimi ve yetkileri baştan yazılmış bir meclise.

Senato, üçte birlik üç gruba ayrılan üç yüz üyeden oluşur: yüz üye dar bölge usulüyle, yüz üye kapalı listeyle seçilir, yüz üyeyi de cumhurbaşkanı atar. Üyelik süresi, meclisin ilk toplantısından itibaren beş yıldır. Seçimle atamayı harmanlayan bu yöntem, Mısır’ın ikinci meclislerinde geçen yüzyılın yirmili yıllarından beri yerleşmiş bir geleneğin devamıdır.

Aday olacak ya da atanacak kişinin Mısır vatandaşı olması, medeni ve siyasi haklarından yararlanabilmesi, üniversite diplomasına veya dengi bir belgeye sahip bulunması ve adaylık başvurularının açıldığı gün otuz beş yaşından küçük olmaması gerekir; Senato kanunu bunları ayrıntılı biçimde düzenler. Yürürlükteki kurallar ayrıca kadınlara toplam sandalyelerin en az onda birini güvence altına alır.

Meclisin görev alanının özü danışma niteliğindedir: demokrasinin alanlarını genişletmeye, toplumsal barışı ve toplumun temel değerlerini desteklemeye elverişli gördüğü hususları inceler ve önerir. Anayasa değişikliği önerilerinde, toplumsal ve ekonomik kalkınmaya ilişkin genel plan taslağında, barış ve ittifak antlaşmalarıyla egemenlik haklarına dokunan konularda ve cumhurbaşkanının ya da Temsilciler Meclisi’nin kendisine havale ettiği kanun tasarılarında görüşüne başvurulur.

Buna karşılık sınırlar da açıktır: Senato hükûmete güvenoyu vermez, güvenoyunu geri de çekmez; devlet bütçesini onaylamaz ve yasama alanında son sözü söyleyemez. Kanunları kabul etme yetkisi yalnızca Temsilciler Meclisi’ne aittir; senatörler ise metinler kesinleşmeden önce onları zenginleştiren görüş ve incelemeler sunar.

İçeride Senato, benzeri olan meclisinkine yakın mekanizmalarla çalışır: her yasama döneminin başında seçilen bir başkan ile iki başkan vekilinin yönettiği genel kurul oturumları, kendilerine havale edilen dosyaları inceleyip rapor hazırlayan ihtisas komisyonları ve ayrıntıları meclisin iç tüzüğüyle düzenlenen uzun bir yıllık yasama dönemi.

İki meclis arasındaki ilişkiyi açık ayrım kuralları belirler: Senato ile Temsilciler Meclisi üyeliğinin aynı anda taşınması mümkün değildir; Senato’nun görüş ve raporları, içeriğini tartıp değerlendirmesi için görüşü isteyen mercie iletilir. Böylece Senato’nun yasama sürecindeki rolü, rakip bir paralel iktidar değil, inceleme ve gözden geçirmeye dayalı kurumsal bir katkı olarak kalır.

Seçim, kapalı listeler için geniş bölgelerde yapılır ve geçerli oyların salt çoğunluğunu alan liste kazanır; dar bölgelerde ise sandalye ilk turda belirlenmezse yarış, önde gelen adaylar arasında ikinci tura uzayabilir. Bütün bu süreç Ulusal Seçim Kurumu’nun gözetiminde yürür.

Senato, köklü bir parlamento soy ağacına bağlıdır: 1923 anayasasının kurduğu ve Temmuz Devrimi’ne kadar varlığını sürdüren Senato’nun, ardından 1980 değişiklikleriyle getirilip 2014’te kaldırılan Şura Meclisi’nin mirasçısıdır; 2019 değişiklikleri ise ikinci meclisi eski tarihî adıyla yeniden var etmiştir.

Meclisin varlığı tartışmasız değildir. Savunucuları onu, yasaların günlük siyasetin baskısından uzakta yeniden gözden geçirilmesine imkân veren ve genel seçim yarışına belki hiç girmeyecek uzmanları bünyesine katan bir birikim ve teenni meclisi olarak görür. Eleştirenler ise görüşü kimseyi bağlamayan danışma niteliğindeki bir meclisin ne işe yaradığını ve kamu maliyesine yüklediği maliyeti sorgular; bu, dünyadaki bütün iki meclisli sistemlerde tanıdık bir tartışmadır.

Bu tartışmada nerede durursanız durun, Senato’nun çalışmalarını izlemek — ihtisas komisyonlarındaki görüşmelerden ekonomik ve toplumsal konulardaki raporlarına kadar — metinler Temsilciler Meclisi’ndeki nihai karar salonuna ulaşmadan önce Mısır yasama mutfağının erken aşamalarını anlamanız için yararlı bir penceredir.