Mısır'da Yaşlı Hakları Kanunu: 2024 tarihli 19 sayılı Kanun 65 yaşını dolduranlara ne güvence veriyor?

Ayın birinde sabah erken, yetmişlerinde bir adam mahallesindeki postanenin gişesi önünde duruyor; bir bastonuna, bir duvara yaslanıyor, önündeki kuyruk ağır ağır ilerliyor. Cebinde ulusal kimlik kartı ile emekli maaşı dökümü, kafasında ise ilaca ve kiraya ne gideceğinin, ayın geri kalanına ne kalacağının ince hesabı var. Bu sahne Mısır'ın her şehrinde, her köyünde tekrarlanıyor ve pek az kişi, iki yılı aşkın süre önce çıkan bir kanunun bu maaşın onun ayağına, evine kadar gelebileceğini söylediğini biliyor.

Söz konusu kanun, Yaşlıların Haklarını Koruma Kanunu'nu yürürlüğe koyan 2024 tarihli 19 sayılı Kanun. Resmî Gazete'nin 4 Nisan 2024 tarihli 14 sayılı nüshasının (d) ekinde yayımlandı ve son maddesi, yayımını izleyen günden itibaren yürürlüğe gireceğini hükme bağlıyor. Bildiğimiz kadarıyla bu, Mısır'da tamamen yaşlılara ayrılmış ilk müstakil yasal düzenleme. Ekli kanun kırk sekiz maddeden, buna ek olarak üç yürürlük maddesinden oluşuyor. Bugün, Dünya Yaşlılar Günü'nde, insanların onun hakkında anlattıklarını değil, maddelerinin metnini esas alarak neyi güvence altına aldığını okumak için kanunu açıyoruz.

Kanunun yanıtladığı ilk soru şu: Devletin gözünde "yaşlı" kimdir? Yürürlük kanununun 1. maddesi, hükümlerinin miladi altmış beş yaşını doldurmuş Mısır vatandaşlarına ve karşılıklılık şartıyla Mısır'da yasal olarak ikamet eden yabancılara uygulanacağını söylüyor. Mısırlı için başka şart yok: emekli olması, hasta olması ya da yalnız yaşaması aranmıyor. Hâlâ tarlasına çıkan çiftçi, emekli üniversite hocası ve evinin dışında tek gün çalışmamış ev kadını bu metin karşısında eşit. Ne var ki 2. madde, "öncelikli bakıma muhtaç yaşlı" (el-müsinn el-evlâ bi'r-riâye) dediği daha dar bir kategori ayırıyor: kendisi de ailesi de asgari yaşam ihtiyaçlarını karşılayamayan kişi. Maddi yardım gibi bazı haklar yalnızca bu gruba tanınıyor.

Postane kuyruğundaki adamımıza dönelim. 6. madde, yetkili bakanlığı, ilgili kurumlarla eşgüdüm içinde, yaşlının emekli maaşını ya da öncelikli bakıma muhtaç yaşlıya ödenmesi gereken yardımı ikametgâhına ulaştırma hizmetini sunmakla yükümlü kılıyor; bunun karşılığında maaşın ya da yardımın yüzde yarımı kadar, ancak yüz lirayı aşmayan ve yaşlının kendisinin ödeyeceği bir ücret öngörülüyor. Bunu rakama dökelim, yalnızca aritmetik bir örnek olarak: Üç bin lira alan biri, oran yazıldığı gibi uygulanırsa, kapısının çalınması için ayda on beş lira ödeyecek; daha fazla alan ise hiçbir zaman yüz liranın üstüne çıkmayacak. Ancak metin ücret dilimlerinin belirlenmesini uygulama yönetmeliğine bırakıyor ve kapıyı kimin çalacağını söylemiyor; dolayısıyla hizmetin hayata geçmesi, ileride döneceğimiz o yönetmeliğe bağlı.

Kanun sonra evin içine giriyor. 7. madde, ailenin yaşlılarına bakmak ve zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak için el birliği edeceğini hükme bağlıyor ve bu görevi kimin üstleneceğini açık bir sıraya koyuyor: Önce, yerine getirebildikleri sürece, eş; bu mümkün değilse görev, Mısır'da ikamet eden ve bunu yapabilecek durumdaki bir aile ferdine geçiyor; sıra çocuklar, sonra torunlar, sonra kardeşler şeklinde. Aynı basamakta birden çok kişi varsa bakımı üstlenecek olanı aralarından kendileri seçiyor. Anlaşamazlarsa ve akrabalardan hiçbiri bakım için öne çıkmazsa yetkili bakanlık konuyu yetkili aile mahkemesi başkanına götürüyor; başkan da "dilekçe üzerine karar" (tam bir duruşma yapılmadan, tek taraflı başvuru üzerine verilen karar) ile bakımı akrabalardan birine ya da bir başkasına yüklüyor veya yaşlının bir bakım kurumuna yerleştirilmesine hükmediyor. Bunun anlamı şu: Aile ilk savunma hattıdır; devlet ailenin yerini almaz, aile kendi içinde çekiştiğinde ya da aciz kaldığında devreye girer.

Peki ya bakım kurumlarının kendisi? 10. madde, yaşlı bakımına yönelik sosyal kurumların açılış ruhsatının, yüz bin lirayı aşmayan bir harç ödendikten sonra yetkili bakanlık ya da taşra müdürlükleri tarafından verilmesini şart koşuyor; bu harç yaşlıdan değil kurumdan alınıyor ve madde, harç dilimlerini ve muafiyet hâllerini uygulama yönetmeliğine bırakıyor. Dar gelirli aileleri ilgilendiren yükümlülük ise 13. maddede: Bu kurumlar, yetkili bakanlığın yönlendirdiği vakalar için doluluk oranlarının yüzde dördünü, en az bir yaşlı olmak üzere, ücretsiz kabul etmekle yükümlü.

Kanun sokağa ve kültür kurumlarına da uzanıyor. 27. madde, yaşlıya tamamı devlete ait toplu taşıma araçlarını kullanma bedelinden kısmi muafiyet tanıyor; bu muafiyetin bedelini yetkili bakanlık karşılıyor. 28. madde ise devleti, spor kuruluşları, kültür merkezleri, tiyatrolar ile devlete ait bazı müze ve ören yerlerinin üyelik ücretlerinde yaşlıya kısmi muafiyet sağlamakla yükümlü kılıyor. Dikkat edin: Her iki metin de "kısmi muafiyet" diyor, oran belirtmiyor ve bunu uygulama yönetmeliğine bırakıyor. Bu yüzden indirimin yarı fiyat mı çeyrek fiyat mı olduğunu burada size söyleyemiyoruz; metinde bulmadığımız bir oranı da yazmıyoruz.

İki madde de perde arkasında çalışıyor. 29. madde, yaşlı bakımına yönelik sosyal kurumlarda yaşlıların ikametine ya da barınmasına tahsis edilecek her türlü binanın inşaat ruhsatlarını ve bu amaçla mevcut bir binanın tadilat ya da onarım ruhsatlarını, yeni huzurevleri yapımını teşvik etmek için, türü ne olursa olsun tüm vergi, harç ve giderlerden muaf tutuyor. Ayrıcalığı binanın amacına bağlı kalmasına bağlıyor: Muafiyet tarihinden itibaren on yıl geçmeden faaliyeti değiştiren ya da binayı yaşlılara hizmet dışında bir amaçla elden çıkaran kişiyi, metin, söz konusu vergi ve harçları Merkez Bankası'nın ilan ettiği oran üzerinden getiriyle birlikte ödemekle yükümlü kılıyor. 30. madde ise "Yaşlı Bakım Fonu" adıyla, kamu tüzel kişiliğine sahip, merkezi Kahire'de bulunan, yetkili bakana bağlı ve vilayetlerde şube açabilen bir fon kuruyor.

Sonra kanunu bir temenniler belgesi olmaktan çıkarıp kanun yapan bölüm geliyor: cezalar. 46. madde iki kademeli ceza öngörüyor. Birincisi: Bir yaşlıya bakmakla yükümlü olup ona karşı görevlerini yerine getirmekte ihmal gösteren ya da yaşlıya tahsis edilen maddi yardımı kendisi için alan herkese bir yılı aşmayan hapis ve bin liradan az, on bin liradan çok olmayan para cezası ya da bu iki cezadan biri. Buradaki yükümlü kişi, 7. maddenin eşten kardeşlere kadar belirlediği kişilerle, aynı madde uyarınca aile mahkemesinin bakımla görevlendirdiği kişidir.

İkinci ve daha ağır kademe ise ihmali aşıp kasıtlı fiile geçenler için: Yaşlıya bakmakla yükümlü olup bakım görevlerini yerine getirmekten kasten kaçınan ya da yaşlıyı istismar eden herkese iki yılı aşmayan hapis ve iki bin liradan az, yirmi bin liradan çok olmayan para cezası ya da bu iki cezadan biri. İki kademe arasındaki fark niyet farkı: Aciz kaldığı ya da ihmal ettiği için kusurlu olan başka, babasını hastane kapısına bırakıp bile bile sırtını dönen başkadır. Metin ardından cezayı belirli biçimde ağırlaştırıyor: Bunlardan herhangi biri yaşlının yaralanmasına ya da bedenen zarar görmesine yol açarsa ceza hapis; yaşlıda kalıcı sakatlığa ya da ölümüne yol açarsa ceza üç yıldan az, beş yıldan çok olmayan hapis. Bu da yaşlıları terk etmeyi adı ve madde numarası olan bir suç hâline getiriyor.

Ne var ki metin ile evin kapısı arasında uygulama yönetmeliği denen bir mesafe var. Yürürlük kanununun 2. maddesi, Başbakan'ı bu yönetmeliği kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren altı ay içinde, yani Ekim 2024'e kadar çıkarmakla yükümlü kılmıştı. Sosyal Dayanışma Bakanlığı'nın açıkladığına göre taslağı hazırlayacak komisyon gerçekten kuruldu ve ilk toplantısını yaptı. Ardından Temsilciler Meclisi'nde gecikmeyle ilgili "bilgilendirme talepleri" (talebü ihâta; milletvekilinin hükûmetten bir konuda açıklama istediği resmî parlamento başvurusu) art arda verildi; bulabildiğimiz en yenisi, parlamento haber sitesi Parlmany'nin 5 Nisan 2026'da yayımladığı ve yönetmeliğin hâlâ çıkmadığını teyit eden bir talep. Bildiğimiz kadarıyla ve bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla Resmî Gazete'de yayımlandığına rastlamadık. Bu yüzden maaşın eve teslimi ya da ulaşım indirimlerinin her yerde tam olarak işlediğini size söyleyemiyoruz; fiilî durumu bölgenizdeki postaneye ya da Sosyal Dayanışma birimine sormanızı öneriyoruz.

Peki okur bu bilgiyle şimdi ne yapmalı? Birincisi, kanunun numarasını aklınızda tutun: 2024 tarihli 19 sayılı. Postanede, sosyal sigortalarda ya da Sosyal Dayanışma'da bir memura bu haklardan birini sorduğunuzda anahtarınız bu. İkincisi, ailenizde çocuklarının bakımı konusunda çekiştiği bir yaşlı varsa bilin ki yol, taziyelerde ve düğünlerde kavga etmek değil, 7. madde uyarınca konuyu aile mahkemesine taşıyan Sosyal Dayanışma bürosudur. Üçüncüsü, terk edilmiş ya da istismar edilen bir yaşlı görürseniz, başına gelen artık özel bir aile meselesi değil, arkasında ceza hükmü bulunan bir olaydır; bunu bildirmek merak değil görevdir. Dahası 25. madde, yetkili bakanlığı yaşlının güvenliğini ve esenliğini tehdit eden her türlü tehlikenin bildirilmesi için bir yardım hattı kurmakla yükümlü kılıyor. Numarasını burada vermiyoruz, çünkü henüz tahsis edildiğini doğrulayamadık.

Postane kuyruğundaki adama dönelim. Belki gelecek ayın birinde sabahı değişmeyecek; ülkemizde kâğıt gerçeğin hep bir adım önünden gider. Ama gerçekten değişen şu: Devlet, Resmî Gazete'de yayımlanmış yazılı bir metinle, yetmiş yaşında kuyrukta beklemenin kader olmadığını, ona bakmanın kimsenin lütfu değil, adlarla ve sıralarla düzenlenmiş bir görev olduğunu ve bundan kasten kaçınmanın cezasının hapis olduğunu kabul etti. Anne babalarımıza evde gün be gün, ilaçtan yalnızlığa nasıl bakacağımıza gelince, bunu daha önce bu platformda anne baba bakımı üzerine yazımızda pratik bir rehber olarak kaleme aldık; oradaki öğütleri burada yinelemiyoruz. Bugün için o öğütlerin arkasında onları destekleyen bir kanun olduğunu bilmek yeter.