İçeriğe geç

“Leyla” (1927): Tarihçilerin İlk Tamamen Mısır Yapımı Uzun Metrajlı Film Saydığı Eser, Bir Kadının Evinde Üretildi

Kasım 1927’de gösterime giren sessiz film “Leyla”nın yapımcısı ve başrol oyuncusu Aziza Amir, Garden City’deki evinin bir bölümünü stüdyoya çevirmişti. Mısır’ın ilk tam donanımlı stüdyosundan sekiz yıl önceki bu bireysel atılım, “ilk” unvanı üzerindeki eski bir tartışmayı ve cebinde kamera taşıyan okur için bir dersi de gündeme getiriyor.

Yayın Kurulu·Yayımlanma 12 Kasım 2026·8 dk okuma
صورة قديمة بلون بنّي سيبيا لوجه امرأة شابة وكتفيها، تنظر بعيدًا عن الكاميرا، وعلى رأسها طرحة رقيقة فاتحة وعلى جبينها عصابة من قطع نقدية صغيرة، وحول عنقها عقد لؤلؤ، أمام خلفية داكنة سادة.
Wadad Orfi / Wikimedia Commons (Public domain)

Kahire’nin merkezinde her gün pek çok kişi eski sinema salonlarının önünden geçiyor. Bazıları hâlâ açık, bazıları kapanmış bu salonların önünde çok az kişi şu basit soruyu soruyor: Mısır’da bu sektörün ilk kapısını kim açtı, kimin parasıyla ve nerede? Sinema tarihçilerinin çoğunun vardığı yanıt bir şirketle, bir bankayla ya da bir bakanlıkla başlamıyor. Yanıt, sahibinin bir bölümünü stüdyoya çevirdiği Garden City’deki bir konutla ve Kasım 1927’de gösterime giren “Leyla” adlı sessiz bir filmle başlıyor. Aradan yaklaşık doksan dokuz yıl geçti.

Projenin arkasında tek bir kadın vardı: Aziza Amir. Fikrin sahibi, yapımcısı ve başrol oyuncusu aynı kişiydi. Arap sinemasının veri tabanı Elcinema filmi 1927 yılına yerleştiriyor, Mısır yapımı, doksan dakikalık sessiz bir uzun metraj olarak tanımlıyor ve adını aynı anda beş alanda anıyor: oyunculuk, senaryo, yapım, yönetmenlik (Istephan Rosti ile birlikte) ve kurgu. Al Jazeera Net sitesinin 2020 tarihli bir dosyası ise filmi kendisinin kurguladığını belirtiyor. Elcinema’daki kişisel sayfasına göre 17 Aralık 1901’de doğdu, 28 Şubat 1952’de öldü; şöhret öncesi adı Mufida Ghoneim’di. Adına kayıtlı en eski iş, 1926 tarihli “Ali Baba” adlı tiyatro oyunu. Yani kameranın karşısına sahneden geldi.

Proje başlangıçta “Leyla” adını taşımıyordu. Masrawy haber sitesinin 2018 tarihli haberine göre film “Nida Allah” (Allah’ın Çağrısı) adıyla yola çıktı ve onu yapımcılığa teşvik eden kişi Türk yönetmen Vedat Örfi’ydi. İskenderiye Kütüphanesi’nin sinema arşivindeki Aziza Amir dosyasına göre, Amir eşi Ahmed al-Sharei ile birlikte “Isis Film” adlı bir yapım şirketi kurdu, Vedat Örfi’yi şirketin sanat müdürlüğüne getirdi ve ilk filminin yönetmenliği için onunla sözleşme yaptı. Örfi’nin çektiği görüntüler az sayıda eleştirmen ve dosta gösterildi, sonuç hayal kırıklığı yarattı. Sözleşmenin feshi istendi, yönetmenlik önce görüntü yönetmeni Hassan al-Helbawi’ye, ardından Istephan Rosti’ye verildi. Film yeniden çekildi, adı değişti ve sonunda “Leyla” olarak kaldı. Bunlar arşiv ve basın kaynaklı ayrıntılar; elde saklanmış bir yapım belgesi yok.

Nihai sürümdeki rol dağılımında bir çelişki var ve olduğu gibi kayda geçirilmesi gerekiyor. Vedat Örfi hikâyenin sahibi ve senaryoda ortak yazar. Yeniden çekimden önceki ilk sürümde Aziza Amir’in karşısında bir rol de oynamıştı. Elcinema’nın notları, onun rolü çıkarılıp Ahmed Allam’a verildikten sonra filmin beş bölüm olarak yeniden hazırlandığını söylüyor; oysa aynı sayfadaki oyuncu listesi, adını Şeyh Ahmed rolünde tutmaya devam ediyor. Istephan Rosti hem senaryoya hem yönetmenliğe ortak oldu, ayrıca rollerden birini oynadı. Görüntü yönetmeni İtalyan Tulio Chiarini; notlara göre dış çekimler Piramitler ile Sakkara arasında ve Kahire sokaklarında yapıldı. Yani film teknik olarak yabancı ve Mısırlı uzmanlıkların karışımı üzerine kuruldu. Buna rağmen parayı koyan ve başrolü oynayan kadının adı, sanatsal kararın verildiği yer olan yönetmen sütununda kaldı.

Bu hikâyede bugünün okurunu en çok şaşırtan, evin aynı zamanda fabrika olması. İskenderiye Kütüphanesi arşivindeki dosya, evinin Garden City’deki bir bölümünü çekim stüdyosu olarak kullandığını belirtiyor. Masrawy’nin 2018 tarihli haberi ise develop ve baskı işlemlerinin de aynı evde yapıldığını ekliyor. Bunun anlamı şu: 1927’de Mısır’da bugün “post prodüksiyon” dediğimiz altyapı yoktu. Ham filmi kabul edecek hazır bir laboratuvar, saat ücretiyle kiralanabilecek bir çekim platosu, sözleşme yapılabilecek bir hizmet zinciri bulunmuyordu. Film yapmak isteyen herkesin bu halkaları evinde, kendi hesabına kurması gerekiyordu.

En zor aşama çekim değil, perdeye ulaşmaktı. Masrawy’nin 2018 tarihli haberinin aktardığı rivayete göre Amir başta filmi gösterecek bir salon bulamadı, bir salon kiralayıp filmi kendisi gösterdi; rivayet ilk gösterim yeri olarak Kahire’deki Metropole sinemasını anıyor. Hikâyenin bu halkası bize esas olarak tek bir basın kaynağı üzerinden ulaşıyor. İskenderiye Kütüphanesi’ndeki Aziza Amir dosyasında yer almıyor, Elcinema’daki film sayfasında da yok; sayfa gösterim tarihini veriyor ama salon belirtmiyor. Bu yüzden olduğu gibi yazılıyor: yaygın olarak anlatılan bir rivayet, yayımlanmış bir sözleşmeyle desteklenen bir olay değil. Yine de özü kendi başına önemli. Filmin sahibi, yapımcı ve başrol oyuncusu olmasının ardından bir de dağıtımcı ve gösterimci olmak zorunda kaldı.

Gösterim töreniyle ilgili yazılarda dolaşımda olan bir anlatı var: Şairler Emiri Ahmed Şevki konuklar arasındaydı, iktisatçı Talat Harb de törene geldi ve Amir için erkeklerin başaramadığını başardığını söyledi. İfadeyi, onu aktaranların nakliyle veriyoruz. Söz, Masrawy’nin 2018 tarihli haberinde ve Al Jazeera Net’in 2020 tarihli dosyasında filmin gösterimi sırasında Talat Harb’a atfedilerek geçiyor; İskenderiye Kütüphanesi arşivi de anlamca yakın bir ifadeyle, hiçbir erkeğin başaramadığını başardığını aktarıyor. Ancak atıf da oturmuş değil: Elcinema’nın notları aynı anlamdaki övgüyü Talat Harb’a değil Ahmed Şevki’ye bağlıyor, arşiv ise Şevki’ye başka bir söz atfediyor: bu hilalin güzel bir dolunaya dönüşmesini umuyordu. Atfın kendisinin tartışmalı olması, sözü aktaranların naklettiği sınırlar içinde tutmak için yeterli bir neden.

Sonra göz ardı edilemeyecek mesele geliyor: “ilk” unvanı kesinleşmiş değil. 1927’de, yönetmenliğini Ibrahim Lama’nın, başrolünü kardeşi Badr Lama’nın üstlendiği “Çölde Bir Öpücük” (“Qublat fi’s-Sahra”) çekildi; kaynaklar ilk gösterim tarihi konusunda ayrışıyor. Mısır basını ve Elcinema’nın notları filmin Mayıs 1927’de Kahire’de gösterildiğini belirtirken, İskenderiye Kütüphanesi arşivi gazetelere dayanarak filmin 1927’nin sonuna kadar tamamlanmadığını ve 1928’de vizyona girdiğini söylüyor. Arşive göre Ibrahim Lama 1904’te Şili’de doğdu, iki kardeş 1924’te Beytüllahim’e giderken İskenderiye’ye indi ve orada kaldı. Arşivin kronolojisi, 1926’da Mısır’ın ilk sinema kulübü olarak tanımladığı “Mina Film”i kurduklarını, yılı belirtilmeyen bir tarihte de “Condor Film”i kurduklarını kaydediyor.

Sayım bile tek tip değil. İskenderiye Kütüphanesi arşivi, “Çölde Bir Öpücük”ü Mısır sinema tarihinin üçüncü uzun metrajlı kurmaca filmi olarak gösteriyor; ondan önce 1923’te “Tutankamon’un Ülkesinde” ve 1927’de “Leyla” geliyor. Arşiv ayrıca sinema tarihçisi Ahmed al-Hadari’nin kitabında “Çölde Bir Öpücük”ü ilk Mısır filmi saymayı reddettiğini not ediyor. Bu yüzden unvanın dikkatle yazılması gerekiyor: “Leyla”, tarihçilerin bütünüyle Mısır yapımı ilk uzun metrajlı film saydığı yapım; yani Mısırlı para, Mısırlı bir proje sahibi kadın ve Mısırlı karar. Mısır topraklarında çekilmiş, tartışmasız ilk uzun hareketli görüntü ise değil. İki ifade arasındaki fark, özenle yazılmış bir tarihle sloganı birbirinden ayırıyor.

Geriye hikâyenin sektörel anlamı kalıyor. Yapım şirketleri “Leyla”dan önce de sonra da ortaya çıkmaya başladı; “Isis”in kendisi ve Lama kardeşlerin iki şirketi bunlar arasında. Ancak “Leyla” ile ilk tam donanımlı stüdyo arasındaki mesafe sekiz yıldı. Sinema tarihi kaynaklarına göre, Talat Harb’ın kurduğu ve Mısırlı sermayeyle yapılan ilk stüdyo olarak anılan Studio Misr 1935’e kadar açılmadı. Yani sektör kurumsal bir kararla başlamadı. Pazarın var olduğunu ve seyircinin bilet alacağını kanıtlayan bireysel bir atılımla başladı; kurum ise bireylerin kanıtladığı şeyin üzerine inşa etmek için sonradan geldi.

Dikkat çeken bir nokta daha var: O tarihte yapımcı sütunundaki ilk isim bir kadının adıydı. Aynı veri tabanı “Leyla”nın oyuncu kadrosunda Asia Dagher’in adını da veriyor; yani bu perdedeki ilk adım birden fazla kadının adını taşıyordu. Bu bir bildiri ya da örgütlü bir hareket değildi; pratik bir gerçekliğin sonucuydu: Kapı, cesareti olan ve kendi parasını riske atmayı göze alan herkese açıktı. Bu türden kuruluş anlarında, hesabın dışında kalanlar için alan genişler.

Amir’in sicili “Leyla”yla bitmedi. Elcinema, adına 1929’daki “Bint al-Nil” (Nil’in Kızı) ile 1952’deki “Amantu Billah” (Allah’a İnandım) arasına uzanan oyunculuk rolleri kaydediyor; bunların arasında 1939 tarihli “Bai’at al-Tuffah” (Elma Satıcısı) ve 1944 tarihli “Ibnati” (Kızım) da var. Ayrıca 1944’te “Habbaba”nın yapımcılığını üstlendiğini ve yazarlık sütununda on dokuz iş bulunduğunu belirtiyor. Sonradan yazdığı filmler arasında 1948 tarihli “Fatat min Filastin” (Filistin’den Bir Kız) var; veri tabanı adını bu filmde hikâye, senaryo ve diyalog sütunlarında gösteriyor. Şubat 1952’de öldü; o tarihte Mısır sineması stüdyoları, yıldızları ve bölgedeki pazarlarıyla yerleşik bir sektör hâline gelmişti.

“Leyla”dan bugünün seyircisine kalan, adından kalanın çok gerisinde. Filmi izleyerek değil, veri tabanlarından, basındaki göndermelerden ve sinema tarihi kitaplarından tanıyoruz. Bütün dünyada sessiz filmler, film şeridinin kırılganlığı ve düzenli koruma yapılmaması yüzünden çok sayıda kopyasını kaybetti. Arşiv meselesi hikâyenin bir parçası, dipnotu değil. Bu büyüklükte bir sektörün başlangıç noktası sayılan bir filmden geriye kalan her şey, tek bir kare ya da bir afiş bile olsa, korunmayı, kataloglanmayı ve kendi gözleriyle doğrulamak isteyen herkesin erişimine açılmayı hak ediyor.

Hikâye tam bu noktada bugünün okurunun hayatına dokunuyor. 1927’de bir evin laboratuvara dönüşmesini gerektiren kamera, bugün hepimizin cebinde; çekim sürecin en ucuz kısmı hâline geldi. Zor kalan, yolun geri kalanı: İşi kim bitirecek, kim gösterecek, kim bir izleyiciye ulaştıracak, bir yıl sonra kim koruyacak? Aziza Amir bu halkaların hepsini kendi girişimi ve kendi parasıyla aştı. Hikâyenin özeti şu: Kameranın sahibi olmak, hikâyenin sahibi olmak demek değil; hikâyenin sahibi, onu yolun sonuna götüren kişi. Kahire’nin merkezinde eski bir sinema salonunun önünden bir dahaki geçişinizde, bütün bunların bir konutla, bir makara ham filmle ve bir hikâyenin, bedelini sahibi ödese bile anlatılacağına dair kişisel bir kararla başladığını hatırlayın.

Paylaş

İlgili Haberler

حشد من الزوار والمسؤولين يقفون عند حافة الحفرة الحجرية المؤدية إلى مدخل مقبرة توت عنخ آمون في وادي الملوك، فبراير 1923
Sanat ve Kültür

4 Kasım 1922: Mısır'ın Eserleriyle İlişkisini Değiştiren İlk Basamak: 'Harikulade Şeyler'den Tutankhamun Salonuna

Bugünden yüz dört yıl önce, Krallar Vadisi'nde işçilerin kazmaları altında kayaya oyulmuş bir basamağın kenarı ortaya çıktı ve hazine hikâyelerine hiç benzemeyen bir öykü başladı: bozulmamış bir mezarın içindekilerin tümünün yalnızca Mısır'a ait olduğuna karar veren bir ilkenin öyküsü. Yaşananları tarih tarih anlatıyor, bu ilkenin nasıl olup da bugün hâlâ topraktan çıkan her parçayı yöneten yazılı bir kanuna dönüştüğünü açıklıyoruz.

4 Kasım 2026 · 9 dk okuma

أربع حقن طبية بلاستيكية بأحجام مختلفة، إبرة كل منها داخل غطاء بلاستيكي شفاف، مرصوصة بشكل مائل متوازٍ على سطح قماشي أبيض، ولا يظهر على أسطوانتها سوى تدريج القياس بالمليلتر بلا اسم تجاري مقروء ولا دواء بداخلها.
GerçekYanlış

“Soğuk algınlığı iğnesi nezleyi iyileştirir” iddiası yanlış: çalışmalar damarın “gücü” hakkında ne söylüyor?

“Bırak hapı, bir iğne yaptır, ayağa kalkarsın” tavsiyesi her yıl ilk soğukla birlikte yeniden dolaşıma giriyor. İki iddiayı inceledik: “soğuk algınlığı iğnesi”nin nezleyi iyileştirdiği ve iğnenin doğası gereği haptan güçlü olduğu. Hüküm: yanlış. Kanıt, dolaşımdaki karışımın bileşiminde, damar yolunu ağızdan tedaviyle karşılaştıran randomize çalışmalarda ve Mısır’ın resmî kılavuzunda yatıyor. İlacın veriliş yolunu yalnızca doktor belirler.

22 Kasım 2026 · 9 dk okuma

الجزء السفلي من سخان مياه منزلي يعمل بالغاز مثبت على حائط داخلي فاتح اللون، تتوسطه لوحة تحكم معدنية بمفتاحين أحمرين ومفتاحَي ضبط مدوّرين ومؤشرين خلف زجاج أحدهما بتدريج رقمي للحرارة والضغط، ولوحة الاسم التجاري مطموسة فلا يظهر اسم ولا شعار لأي جهة صانعة.
Sağlık Haberleri

Banyodaki sessiz katil: Tehlike gazlı şofbende değil, havalandırması olmayan banyoda ve ihmal edilen bakımda

Her yıl ilk soğukla birlikte Mısır’daki evlerde gazlı şofbenler yakılıyor, pencereler kapanıyor ve küçük banyo havasız bir odaya dönüşüyor. Karbonmonoksitin rengi, kokusu ve tadı yok; ilk belirtileri de üşütme ya da yorgunlukla karıştırılıyor. Resmî kaynakların asıl tehlikenin nedeni konusunda söyledikleri ve bir aileyi kurtarabilecek ilk dakikaların sırası bu yazıda.

21 Kasım 2026 · 8 dk okuma