Dünya Kalp Günü'nde: Anjina ve kalp krizinin işaretleri iş işten geçmeden nasıl okunur, ilk dakikalarda ne yapılır?

Saat gece on bire yaklaşıyor. Ellili yaşlarının başındaki bir adam ağır bir akşam yemeğinin ardından koltukta oturmuş, avucuyla göğsünün ortasını ovuşturuyor ve karısına bunun “mide yanması” olduğunu söylüyor. Ama bu ağırlık, bildiği mide yanmasına benzemiyor; sanki biri göğsünün üstüne oturmuş gibi bir baskı bu, yanında soğuk terleme ve hafif bir bulantı var. Karısı hastaneye gitmeyi öneriyor; adam her Mısırlı evin bildiği cümleyle karşılık veriyor: “Sabaha kadar geçmezse gideriz.” Bu cümle, o anda söylenebilecek en tehlikeli sözdür.

Bu yazıyı, her yıl 29 Eylül'de kutlanan ve Dünya Kalp Federasyonu'nun öncülük ettiği Dünya Kalp Günü vesilesiyle kaleme alıyoruz. Federasyon 27 Temmuz 2026'da bu yılki kampanyayı üst üste ikinci kez “Tek Bir Atışı Kaçırma” (Don't Miss a Beat) sloganıyla başlattığını duyurdu. Kampanya üç ayak üzerine kurulu: işaretleri görmek, kalbini korumak ve harekete geçilmesini talep etmek. İşaretlere yapılan bu vurguyu rakamlar haklı çıkarıyor: Dünya Sağlık Örgütü'nün tahminine göre 2022'de yaklaşık 19,8 milyon insan kalp ve damar hastalıklarından öldü; bu, dünyadaki ölümlerin yüzde 32'sine yakın bir oran. Üstelik bunların yüzde 85'i özellikle kalp krizi ya da inmeden, yani işaretleri öğrenilebilen iki bilinen olaydan hayatını kaybetti.

Kelimelerle başlayalım, çünkü bunları birbirine karıştırmak canlara mal oluyor. “Anjina” (göğüs anjini), kalp kasına giden kan akışı geçici olarak azaldığında ortaya çıkan göğüs ağrısı ya da sıkışmasıdır; çoğunlukla eforla gelir, dinlenince hafifler; damarların daraldığını haber veren erken bir uyarıdır. Mısır'da halkın “galta”, yani kelime anlamıyla “pıhtı” dediği şey ise miyokart enfarktüsü, yani kalp krizidir: Bir tıkanıklık kasın bir bölümünü kansız bırakır ve o bölüm her geçen dakika ölmeye başlar. Sonra “kalp durması” gelir ki bu bambaşka bir şeydir: Kalp aniden pompalamayı bırakır, kişi nabızsız ve bilinçsiz halde yere yığılır. Son olarak “inme” vardır; o zaten kalpte değil, beynin bir bölümüne giden kanın kesilmesidir.

Dünya Sağlık Örgütü kalp krizi işaretlerinin açık bir listesini veriyor: göğsün ortasında ya da kollarda, sol omuzda, dirseklerde, çenede veya sırtta ağrı ya da rahatsızlık hissi. Buna nefes darlığı, bulantı ya da kusma, baş dönmesi ya da bayılma, soğuk terleme ve solgunluk eşlik edebilir. Ağrının keskin bir bıçak saplanması gibi olması şart değil; pek çok kişi onu “ağırlık” ya da “yanma” diye tarif ediyor ve adamımızın onu mide yanması sanmasının nedeni de tam olarak bu.

Ve işte birçok evin gözünden kaçan bir nokta: Kadınlarda klasik göğüs ağrısı tablosu her zaman görülmez. Dünya Sağlık Örgütü açıkça, kadınların erkeklere kıyasla nefes darlığı, bulantı ya da kusma, sırt veya çene ağrısı gibi belirtileri daha sık yaşadığını söylüyor. Sabahtan beri anlaşılmaz bir “yorgunluktan”, nefes darlığından ve çenesindeki ağrıdan yakınan altmışlı yaşlardaki bir kadın, o an bir kalp krizinin tam ortasında olabilir. Bu yüzden doğru soru “Göğüs ağrısı şiddetli mi?” değil, “Bu daha önce hiç başına gelmemiş bir şey mi?” olmalı.

İnsanlar neden “mide yanması” tuzağına düşüyor? Çünkü bunun mide değil kalp olduğunu kabul etmek gece yarısı korku, hastane ve masraf demek. Oysa mantık basit: İhtiyatlı davranıp yanılmak ve acilde bir gece kaybetmek, ihmal edip yanılmaktan ve bir ömrü kaybetmekten iyidir. Dünya Sağlık Örgütü, tedavinin zamanında başlayabilmesi için kalp hastalıklarının genel olarak erken teşhis edilmesinin önemini vurguluyor. Ağrının yaşandığı ana gelince, bildiğimiz kadarıyla meseleyi kesin olarak çözecek bir ev yöntemi yok; kesin sonuç, donanımlı bir yerde çekilen EKG, kan tahlilleri ve doktor muayenesiyle alınır.

Peki ilk dakikalarda ne yapmalı? Birincisi, Mısır'ın acil yardım numarası 123'ten ambulans çağırın; Mısır Ambulans Kurumu Ekim 2024'te bu numara üzerinden verilen acil hizmetlerin günün her saati ücretsiz olduğunu teyit etti ve kalp durması vakalarını açıkça andı. Dolayısıyla masraf hesabı sizi aramaktan alıkoymasın. İkincisi, oturun ya da uzanın ve her türlü eforu bırakın. Üçüncüsü, arabayı kendiniz kullanmayın; kalp krizi geçirirken direksiyon başında olan biri yolda bilincini yitirebilir. Yalnızsanız, sağlık ekipleri size ulaşabilsin diye dairenin kapısını açık bırakın. Dördüncüsü, telefonu açan kişiye açıkça söyleyin: “göğüs ağrısı”, adresiniz, yaşınız ve kronik hastalıklarınız; talimatlarına uyun ve kendi kendinize tanımadığınız bir ilaç almayın.

Öte yandan gözünüzün önünde biri aniden yere yığılır, tepki vermez ve normal nefes almayı bırakırsa, bu büyük olasılıkla kalp durmasıdır ve burada zaman saniyelerle ölçülür. Hemen 123'ü arayın; kalp masajı (kardiyopulmoner resüsitasyon) biliyorsanız göğsün ortasına sert ve hızlı bastırmaya başlayın ve ekip gelene kadar durmayın. Telefondaki kişiden bu sırada sizi yönlendirmesini isteyin; birçok ülkede operatör arayanı telefonda adım adım yönlendirir, ancak bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla bunun Mısır ambulans teşkilatında yerleşik bir hizmet olup olmadığını kesin olarak bilmiyoruz. Ayrıntılarını tekrarlamamak için okuru, dün “El-Hakika” (Gerçek) adlı doğrulama bölümümüzde yayımlanan, “şiddetli öksürük sizi kalp krizinden kurtarır” iddiasına ilişkin incelememize yönlendiriyoruz; şu kadarını söyleyelim: Kalbi duran birini kurtaran, öksüren değil, göğsüne bastıran ve ambulans çağırandır.

Bu konuşma, inme belirtilerine değinmeden tamamlanmış sayılmaz. Örgütün tanımına göre bunlar: yüzde, kolda ya da bacakta, çoğunlukla tek tarafta, ani güçsüzlük ya da uyuşma; zihin bulanıklığı, konuşmada ya da konuşulanı anlamada güçlük; görme güçlüğü; yürümede güçlük, baş dönmesi ya da denge kaybı; bilinen bir nedeni olmayan şiddetli baş ağrısı ve bayılma. Kişiden gülümsemesini, iki kolunu kaldırmasını ve tam bir cümle söylemesini isteyin; yüzünün bir yarısı kayarsa, bir kolu düşerse ya da dili dolanırsa 123'ü arayın ve “kendine gelmesini” beklemeyin.

Mısırlılar bu hastalıklara ne kadar kayıp veriyor? Rakamlar kaynağa ve yıla göre değişiyor. Dünya Kalp Federasyonu'nun gözlemevi, 2021'de Mısır'daki ölümlerin yüzde 38,7'sine kalp ve damar hastalıklarının yol açtığını tahmin ediyor ve bu hastalıklardan kaynaklanan ölüm sayısını yaklaşık 334 bin olarak veriyor (2024 tahmini). Amerikan Kalp Derneği'nin yayımladığı Circulation dergisinde 2021'de çıkan bir makale, 2017'deki ölümlerin yüzde 46,6'sının arkasında bu hastalıkların bulunduğunu, bunun yüzde 31,8'inin yalnızca iskemik kalp hastalığına ait olduğunu belirtiyordu. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2018 tarihli ülke profili ise oranı yaklaşık yüzde 40 olarak vermiş, Mısır'a ilişkin tahminlerin bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı ölümler konusunda ulusal verilere dayanmadığı için son derece belirsiz olduğu uyarısında bulunmuştu. Kaynakların birleştiği sonuç şu: Her on Mısırlıdan yaklaşık dördü, belki de daha fazlası, kalp ve damar hastalıkları yüzünden hayatını kaybediyor.

Risk faktörleri üzerinde uzun uzun durmayacağız; bunları diyabet, tansiyon ve “100 Milyon Sağlık” (100 Million Seha) girişimi hakkındaki yazılarımızda anlattık. Dünya Kalp Federasyonu gözlemevinin bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla Mısır için kaydettiği verilerle, her rakamın yılını belirterek yetinelim: yüksek tansiyon, kadınlarda yüzde 40,7 ve erkeklerde yüzde 35,6 (2019); sigara, on beş yaş üstünde yüzde 23,1 (2019); obezite, yirmi yaş üstü kadınlarda yüzde 59,0 ve erkeklerde yüzde 32,5 (2022); diyabet, yetişkinlerde yüzde 26,3 (2022). Bu rakamların her biri tek bir ziyarette ölçülebilir.

Saat on biri vurmadan önce yapılabilecek şeyler de var. Üç değerinizi bilin: tansiyonunuzu, kan şekerinizi ve kan yağlarınızı. Cüzdanınızda, konuşamadığınız takdirde sağlık görevlisinin okuyabilmesi için ilaçlarınızın ve kronik hastalıklarınızın yazılı olduğu küçük bir kâğıt bulundurun. Ev halkınızla bu işaretleri, tüpü kapatmayı konuştuğunuz gibi konuşun. Ve tek bir kural üzerinde anlaşın: Birkaç dakikadan uzun süren göğüs ağrısı ya da baskısı, veya açıklaması olmayan ani belirtiler, mide yanması tartışması değil, 123'ü aramak demektir. “Merak etme” ve “yarın sabah” kültürü cesaret değil, sahip olduğunuz en değerli şey üzerine oynanan bir kumardır.

Koltuktaki adamımıza dönelim. Sahnenin öteki versiyonunda karısı alnındaki soğuk tere bakıyor, telefonu alıp 123'ü arıyor ve kocasının ellili yaşlarında olduğunu, on beş dakikadır göğsünde baskı ve bulantı hissettiğini söylüyor. Dairenin kapısını açıyor, kocasını yastıklara yaslayıp oturtuyor. Gece, gerçekten de mide yanması çıkmasıyla bitebilir ve dönüş yolunda ikisi de güler. Ya da zamanında açılan bir damar ve kurtarılan bir kalp kasıyla bitebilir. Her iki durumda da doğru olan o telefondu. Dünya Kalp Günü'nde okurdan istediğimiz tek şey, üç haneli bir numarayı ezberlemesi ve bedeni ona olağandışı bir şey olduğunu söylediğinde ona inanması.