“Taarifa ni Mali ya Wananchi”: Ibara ya 68 na Sheria ya Upatikanaji wa Taarifa Inayosubiriwa Tangu 2014

Ni tukio linalojirudia kila asubuhi kwenye ghorofa ya pili ya jengo la serikali katika mji fulani wa Misri: mwanamume amesimama mbele ya dirisha dogo la kioo tangu milango ilipofunguliwa. Amekuja kuuliza jambo dogo tu: nakala ya uamuzi unaohusu ardhi ya familia yake, takwimu inayoonyesha ada kiasi gani kimeshalipwa, au tarehe itakayomwonyesha faili lake limefikia wapi. Karani nyuma ya dirisha anasema sentensi ambayo kila Mmisri aliyewahi kusimama kwenye foleni anaijua kwa moyo: “Hizi ni taarifa za ndani… mish min haqqak ti'raf” — yaani, kwa lahaja ya Misri, “huna haki ya kujua”. Mwanamume anaondoka, si kwa sababu ameshawishika, bali kwa sababu hajui kwamba kuna hati iliyo juu ya karatasi zote za jengo hilo, na inasema kinyume kabisa, neno kwa neno.

Kabla hatujaendelea, ufafanuzi muhimu. Makala hii inahusu haki ya mwananchi kupata taarifa zinazoshikiliwa na serikali: maamuzi, takwimu, nyaraka na tarakimu. Upande wa pili wa sarafu — haki ya mwananchi kulinda data zake binafsi dhidi ya kuvujishwa au kutumiwa vibaya — una sheria yake maalum, na una makala yake tofauti kwenye jukwaa hili. Wa kwanza unafungua kabati la serikali mbele ya wananchi; wa pili unafunga kabati la wananchi dhidi ya yeyote asiye na haki ya kulifungua. Zote mbili ni nyuso mbili za heshima moja.

Tuanze na maandishi yenyewe, kwa sababu ndiyo sehemu yenye nguvu zaidi ya hadithi hii. Ibara ya 68 ya Katiba ya 2014 inasema kwamba “taarifa, data, takwimu na nyaraka rasmi ni mali ya wananchi, na kuziweka wazi kutoka vyanzo vyake mbalimbali ni haki ambayo serikali inamhakikishia kila raia; serikali inawajibika kuzitoa na kuziweka wazi kwa wananchi kwa uwazi.” Ibara hiyo inaendelea kusema kwamba ni sheria ndiyo “inayoweka taratibu za kuzipata, kuziweka wazi na usiri wake, kanuni za kuziweka na kuzihifadhi, na utaratibu wa kukata rufaa dhidi ya kukataliwa kupewa, na pia inabainisha adhabu ya kuficha taarifa na kutoa taarifa za uongo kwa makusudi.” Inamalizia kwa kuzilazimisha taasisi za serikali kuweka nyaraka zake rasmi, baada ya matumizi yake kukoma, katika Hifadhi ya Nyaraka za Taifa (Dar al-Wathaiq al-Qawmiya), na kuzilinda, kuzikarabati na kuziweka katika mfumo wa kidijitali.

Lisome tena neno hilo muhimu: “mali”. Katiba haisemi kwamba taarifa “zinapatikana” kwa wananchi au kwamba “wanapewa” wanapoomba; inasema kwamba ni zao tangu mwanzo, na kwamba serikali ni mtunzaji wake, si mmiliki wake. Hilo linaipindua kabisa ile hali ya dirishani: mwanamume anayeomba nakala ya uamuzi haombi fadhila, anadai kilicho chake; na karani anayesema “huna haki” amesimama — labda bila kujua — upande wa pili wa maandishi ya hati ya juu kabisa nchini, hata kama njia ya kivitendo ya kuifikia haki hiyo bado inasubiri sheria. Muhimu zaidi, Katiba haikuishia kutangaza haki hiyo; iliahidi adhabu kwa yeyote anayeficha taarifa au anayetoa taarifa za uongo kwa makusudi.

Lakini hapa ndipo pengo kati ya maandishi na maisha linapoanzia. Ibara hiyo hiyo inasema kwamba “sheria inaweka” taratibu, rufaa na adhabu — yaani Katiba ilichora haki na kumwachia mbunge kujenga njia ya kuifikia: nani anawasilisha ombi, kwa nani, ndani ya siku ngapi lazima ajibiwe, nini kinasamehewa, na mwananchi anaenda kulalamika wapi ombi lake likikataliwa. Kwa kadiri tunavyojua, na hadi wakati wa kuandika mistari hii, sheria hiyo bado haijatolewa, na miaka kumi na miwili imepita tangu Katiba ipitishwe. Ndiyo maana mwanamume yule anasimama dirishani akiwa na haki kamili mfukoni, lakini bila ramani ya kumwonyesha mlango.

Majaribio hayajakoma, na kwa haki hilo linapaswa kusemwa. Mwaka 2013, kwa kadiri tunavyojua, Wizara ya Sheria iliandaa rasimu ya kwanza ya sheria ya uhuru wa kupata taarifa, na mashirika ya haki za binadamu yaliandaa mswada sambamba katika kipindi hicho hicho. Mnamo Oktoba 2017, Baraza Kuu la Udhibiti wa Vyombo vya Habari lilichapisha rasimu yake yenye sura kadhaa: inathibitisha haki ya kila raia kupata taarifa, inailazimisha kila taasisi kuteua afisa wa taarifa wa kutekeleza wajibu wake, inapendekeza kuanzishwa kwa Baraza Kuu la Taarifa, na inaweka faini ya kati ya pauni elfu tatu na elfu kumi za Misri kwa yeyote anayekataa kutoa data bila sababu au anayetoa data za uongo, huku ikitoa msamaha kwa data za usalama wa taifa na siri za viwanda na biashara — kama ilivyoainishwa katika maandishi yake yaliyochapishwa.

Kisha mwaka 2023 ulilirudisha suala hilo mbele. Mwanzoni mwa Juni mwaka huo, Baraza la Taifa la Haki za Binadamu liliandaa warsha yenye kichwa “Uhuru wa Upatikanaji wa Taarifa: Kati ya Haki ya Kikatiba na Changamoto”, na likasisitiza umuhimu wa kutolewa kwa sheria hiyo kama haki ya kikatiba iliyoainishwa katika Ibara ya 68 — kama ilivyoripotiwa na Idara ya Habari ya Serikali kwenye tovuti yake. Katika kipindi hicho hicho, Mazungumzo ya Kitaifa yaliijadili sheria hiyo miongoni mwa nyaraka zake. Kwa maneno mengine, taasisi za serikali, si wanaharakati wa haki peke yao, zinaizungumzia sheria hiyo kama haki isiyo na ubishi kimsingi; ubishi wote uko kwenye maelezo.

Sura za hivi karibuni zaidi ziliandikwa mwaka huu. Tarehe 16 Aprili 2026, Kamati ya Vyombo vya Habari, Utamaduni na Mambo ya Kale ya Baraza la Wawakilishi ilijadili utekelezaji wa uhuru wa kupata taarifa na ikapendekeza kufanyiwa kazi kwa sheria kamili; Waziri wa Nchi anayeshughulikia Habari aliiambia kamati kwamba serikali ina nia ya kutoa sheria hiyo na akawahimiza wabunge kuchukua hatua na kuwasilisha mswada kuhusu suala hilo, bila ratiba iliyotangazwa. Katika wiki ya mwisho ya kikao cha kwanza cha muhula wa tatu wa bunge, wabunge waliwasilisha mswada uliokubali rasimu iliyoandaliwa na Chama cha Waandishi wa Habari (chama cha kitaaluma cha wanahabari wa Misri); kwa mujibu wa taarifa zilizochapishwa ulikusanya saini za wabunge sitini, na unategemea moja kwa moja Ibara ya 68 na kupendekeza adhabu kwa watumishi wa umma wanaokataa kwa makusudi kutoa taarifa au wanaotoa data zisizo sahihi. Hatujaona maandishi yake kamili, hivyo hatuingii kwenye vifungu vyake. Na tarehe 31 Agosti 2026, katika kikao kipana na wasemaji rasmi na washauri wa habari wa wizara, Waziri wa Nchi anayeshughulikia Habari alisema kazi inaendelea ili kuharakisha kutolewa kwa sheria hiyo, bila kutaja tarehe.

Kwa nini yote haya ni muhimu sasa? Kwa sababu mbili zinazokutana ndani ya siku chache. Kwanza, tarehe 28 Septemba Umoja wa Mataifa unaadhimisha Siku ya Kimataifa ya Upatikanaji wa Taarifa kwa Wote, siku iliyotangazwa na UNESCO mwaka 2015 na kupitishwa na Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mwaka 2019, ikiwa na wazo moja: taarifa za umma ni haki, si hisani. Pili, Baraza la Wawakilishi linafungua kikao cha pili cha muhula wake wa tatu wa bunge mwezi Oktoba, kwa mujibu wa Ibara ya 115 ya Katiba inayomtaka Rais wa Jamhuri kuliitisha kabla ya Alhamisi ya kwanza ya mwezi; iwapo wito hautatolewa, linakutana kwa nguvu ya Katiba yenyewe tarehe hiyo. Mswada uliowasilishwa mwishoni mwa kikao kilichopita utakuwa miongoni mwa mafaili yanayolisubiri.

Tushuke kutoka bungeni hadi dirishani, na tuulize swali la kivitendo: sheria kama hii ingebadilisha nini katika maisha ya mwanamume aliyeondoka bila hati yake? Rasimu za Misri tulizoziona zinazunguka, kwa sehemu kubwa, mambo manne yanayopatikana katika sheria za upatikanaji wa taarifa duniani kote. Kwamba kila taasisi iwe na afisa anayejulikana kwa jina anayehusika na kujibu maombi ya taarifa, ili mwananchi asirushwe kutoka ofisi moja hadi nyingine. Muda maalum wa kujibu, kama zinavyofanya sheria nyingi za upatikanaji duniani, ili ukimya wenyewe uwe ni kukataa kunakoweza kukatiwa rufaa. Chombo ambacho mwananchi anaweza kulalamika kwake ombi lake likikataliwa. Na adhabu ya wazi kwa kuficha kwa makusudi na kwa taarifa za uongo — adhabu ambayo Katiba yenyewe iliidai.

Sheria hii ina uso mwingine ambao hautajwi sana: inamlinda mtumishi kabla ya kumwajibisha. Anayesema leo “huna haki ya kujua” hafanyi hivyo kila mara kwa nia mbaya, bali kwa sababu hana kanuni iliyoandikwa inayomwambia kipi kinaweza kutolewa na kipi hakiwezi, hivyo anachagua kukataa kwa sababu ndiyo njia salama zaidi kwake. Kwa haki tuseme kwamba rasimu tulizoziona, kuanzia 2013 hadi 2026, zilihifadhi misamaha inayohusu usalama wa taifa na siri za viwanda na biashara, kama zinavyofanya sheria za upatikanaji wa taarifa katika nchi nyingi duniani. Makala hii si mahali pa kutathmini misamaha hiyo; ni mahali pa kukumbusha kwamba Katiba yenyewe ilitaka “kanuni za usiri” ziandikwe kwenye sheria, si kuachwa kwa hiari ya kila dirisha peke yake, na kwamba mwananchi awe na njia ya kukata rufaa dhidi ya kukataliwa, sababu yake iwe yoyote ile.

Hadi sheria itakapotolewa, mwananchi hayuko bila msaada. Anaweza kuandika ombi lake kwa maandishi, kulisajili kwenye daftari la barua zinazoingia la ofisi husika na kuhifadhi namba ya usajili; kutaja ndani yake maandishi ya Ibara ya 68; na iwapo ombi lake litakataliwa kwa mdomo, kuwasilisha malalamiko ya maandishi kwa mkuu wa taasisi hiyo au kupitia tovuti za malalamiko za serikali. Hizi si zana kamili, lakini zinabadilisha “huna haki ya kujua” kutoka maneno yanayosemwa dirishani hadi tukio lililoandikwa lenye tarehe na namba.

Jioni, mwanamume anarudi nyumbani bila hati aliyokuja kuichukua, lakini labda anarudi na kitu kingine, iwapo amesoma mistari hii: kwamba alichokiomba si udadisi wala kujiingiza kwenye mambo ya wengine, na kwamba Katiba ambayo serikali imeitundika kwenye kuta zake iliandika jina lake — yeye na wote waliokuwa naye kwenye foleni — kama mmiliki wa taarifa hiyo. Na Baraza la Wawakilishi litakapofungua kikao chake mwezi Oktoba, miongoni mwa nyaraka zake kutakuwa na mswada unaojibu swali ambalo mwanamume huyu amekuwa akiliuliza kwa miaka kumi na miwili: neno muhimu la Ibara ya 68 litakuwa lini kanuni katika kila dirisha, na si neno tu ndani ya kitabu?