Sheria Mpya ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai Na. 174/2025 Yaanza Kutumika: Ni Nini Hasa Kimebadilika kwa Wananchi?

Katika asubuhi yoyote ya mwezi Oktoba, tukio linalofahamika hujirudia mbele ya majengo ya ofisi za mashtaka: mwanamke amesimama kwenye foleni fupi, ameshika faili la plastiki lenye karatasi zilizokunjwa kwa uangalifu, na kumuuliza aliyesimama karibu naye, bila kuinua sauti yake, kama ni kweli aliyoyasikia — kwamba sheria imebadilika. Yeye hakumbuki namba ya sheria wala tarehe ya kuchapishwa kwake, lakini anajua vizuri maana ya swali lake: je, tarehe za kuongezwa muda zitabadilika? Je, kuna kitu kitakachobadilika katika njia ndefu kati ya karatasi ya mashtaka na neno la hakimu? Jibu ni kwamba jambo kubwa limebadilika kweli, lakini mabadiliko hayo yako katika maelezo madogo madogo zaidi kuliko katika vichwa vya habari.

Sheria iliyowaandama Wamisri kwa takriban miaka sabini na sita ni Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai Na. 150 ya mwaka 1950, ambayo, pamoja na marekebisho yote yaliyoifanyiwa, ilibaki kuwa kigezo cha kila hatua ya kiutaratibu: ukamataji, uchunguzi, kuwekwa mahabusu kabla ya kesi, upelekaji mahakamani, kesi yenyewe na rufaa. Kuanzia tarehe 1 Oktoba 2026, sanjari na mwanzo wa mwaka mpya wa kimahakama, sheria hiyo ilibadilishwa na Sheria Na. 174 ya mwaka 2025. Vifungu vya utekelezaji wa sheria hiyo mpya vilifuta waziwazi Sheria Na. 150 ya mwaka 1950, na pia vikafuta Sheria Na. 140 ya mwaka 2014 iliyohusu masharti maalum ya kuwakabidhi washtakiwa na kuwahamisha wafungwa waliohukumiwa.

Njia iliyopitiwa na muswada huo hadi ukawa sheria inaweza kufupishwa kwa sentensi moja: muswada ulirudishwa Bungeni (Baraza la Wawakilishi) kwa ajili ya majadiliano, ukapitishwa katika hali yake iliyorekebishwa tarehe 16 Oktoba 2025, kisha ukachapishwa katika Gazeti Rasmi, Toleo Na. 45 (nyongeza d), tarehe 12 Novemba 2025. Pengo kati ya tarehe ya kuchapishwa na tarehe ya kuanza kutumika — takriban miezi kumi na nusu — halikuwa muda wa ombwe: ilielezwa rasmi kuwa ni muda maalum uliokusudiwa kuwafunza mahakimu, maafisa wa ofisi ya mashtaka, maafisa wa upelelezi na mawakili, na kujenga miundombinu ya kiteknolojia inayotegemewa na mfumo wa uarifu kwa njia za kisasa.

Mjadala wetu hapa umejikita katika jambo moja tu: ni nini kilichobadilika kati ya maandishi ya zamani na mapya; kuhusu haki za kikatiba wakati wa kuzuiliwa au kukamatwa, tumeshaandika makala tofauti kwenye jukwaa hili tarehe 18 Agosti. Jambo la kwanza atakalolihisi mwananchi ni suala la mahabusu kabla ya kesi (kuzuiliwa gerezani kabla hukumu haijatolewa), kwani sheria mpya imepanua wigo wa hatua mbadala za mahabusu hiyo kutoka tatu hadi saba katika Kifungu cha 114: kumzuia mshtakiwa kutotoka nyumbani au makazi yake, kumtaka kufika kituo cha polisi kwa nyakati maalum, kumkataza kuingia sehemu fulani, kumkataza kutoka nje ya eneo maalum la kijiografia bila idhini ya Ofisi ya Umma ya Mashtaka (chombo cha mashtaka ya umma nchini Misri, kinacholingana na ofisi ya mwendesha mashtaka mkuu), kumkataza kukutana au kuwasiliana na watu fulani, kumzuia kwa muda kumiliki silaha huku akitakiwa kuikabidhi polisi, na kutumia vifaa vya kisasa vya kiteknolojia kumfuatilia pale hali zinaporuhusu matumizi yake. Wazo linaloegemewa na orodha hiyo limetamkwa waziwazi: mahabusu iwe hatua ya mwisho, si chaguo la kwanza.

Kisha huja vipindi vya muda wa kuwekwa mahabusu, sehemu ambayo watu wengi hukosea kuifupisha. Afisa wa Ofisi ya Umma ya Mashtaka hutoa amri yenye sababu za kumzuilia mshtakiwa kwa muda usiozidi siku nne baada ya kukamatwa au kukabidhiwa kwake (Kifungu cha 113). Iwapo ofisi ya mashtaka itaona uzuiaji uendelee, huwasilisha faili kabla ya kumalizika kwa siku hizo kwa hakimu wa mahakama ya makosa madogo, ambaye ana mamlaka ya kumwachia huru mshtakiwa au kuongeza muda kwa vipindi mfululizo visivyozidi siku kumi na tano kila kimoja, jumla yake isivyozidi siku arobaini na tano (Kifungu cha 121). Baada ya hapo, faili huwasilishwa kwa Mahakama ya Rufaa ya Makosa Madogo ikiwa imekaa kwenye chumba cha ushauri, na ina mamlaka ya kuongeza muda kwa vipindi mfululizo visivyozidi siku arobaini na tano kila kimoja (Kifungu cha 123).

Hapa pana jambo linalostahili kusomwa kwa makini kwa sababu ya mkanganyiko mkubwa unaolizunguka. Kifungu cha 124 kinaweka ukomo wa muda wa awamu ya uchunguzi: miezi mitatu kwa makosa madogo na miezi mitano kwa makosa makubwa, na huu si ukomo wa mwisho kama inavyodhaniwa mara nyingi. Ukomo wa mwisho kabisa ni kwamba muda wote wa kuwekwa mahabusu usizidi thuluthi moja ya kiwango cha juu cha adhabu ya kifungo kilichowekwa kwa kosa husika, kiasi kwamba usizidi miezi minne kwa makosa madogo, miezi kumi na miwili kwa makosa makubwa, na miezi kumi na minane iwapo adhabu iliyowekwa ni kifungo cha maisha au adhabu ya kifo. Kifungu cha 125 kinaongeza sharti maalum lililowekewa masharti yake — si hukumu ya jumla: iwapo hukumu iliyotolewa ni ya kifo au kifungo cha maisha, Mahakama ya Rufaa ya Makosa Makubwa na Mahakama ya Cassation (mahakama ya juu kabisa ya rufaa) zinaweza kuamuru mshtakiwa awekwe mahabusu kwa siku arobaini na tano, zinazoweza kuongezwa kwa vipindi vingine visivyozidi jumla ya miaka miwili. Kulinganisha huku kunaenda upande mmoja tu: Kifungu cha 143 cha sheria iliyofutwa kilikuwa na sharti lilelile lakini kwa ukomo mrefu zaidi — miezi sita kwa makosa madogo, miezi kumi na minane kwa makosa makubwa, na miaka miwili kwa makosa yenye adhabu ya kifungo cha maisha au kifo.

Kwa kuwa hizi ni namba ambazo maamuzi halisi ya watu hujengwa juu yake, tahadhari ni muhimu: namba za vifungu na muda vilivyotajwa hapa vimetolewa kutoka kwenye maandishi kama yalivyochapishwa katika Gazeti Rasmi na kama yalivyoripotiwa na vyanzo maalum vya kisheria hadi wakati wa kuandika makala hii, na kigezo cha mwisho katika mzozo wowote kinabaki kuwa maandishi rasmi katika Toleo Na. 45 (nyongeza d) na ukurasa wa sheria hiyo kwenye tovuti ya Wizara ya Sheria, na kila kanuni ina vighairi visivyoweza kubebwa na makala moja.

Mabadiliko ya pili atakayoyahisi mwananchi ni uwepo wa wakili, jambo ambalo mara nyingi hufupishwa kwa njia inayopotosha. Sheria ya zamani ilikuwa ikitaka, katika makosa makubwa na madogo yanayoadhibiwa kwa kifungo, kwamba wakili wa mshtakiwa aitwe kabla ya kuhojiwa kwake, na ikimtaka mchunguzi kumteua wakili kwa hiari yake mwenyewe iwapo mshtakiwa hana wakili au wakili hakufika baada ya kuitwa; uteuzi huo wa wakili si jambo geni. Lakini sheria hiyo ilikuwa ikiruhusu kuhojiwa bila wakili katika hali ya kukamatwa akitenda kosa papo hapo, na katika hali za dharura kwa kuhofia ushahidi usipotee. Ama maandishi mapya yamepunguza sana wigo wa istisna hiyo: afisa wa Ofisi ya Umma ya Mashtaka hairuhusiwi kumhoji mshtakiwa au kumkabilisha na washtakiwa wengine au mashahidi isipokuwa mbele ya wakili wake (Kifungu cha 105), na istisna pekee ni hali ambapo maisha ya mshtakiwa yanahofiwa kuwa hatarini na hakuna muda wa kupoteza — na hata hivyo, tu baada ya ofisi ya mashtaka kuomba tawi la chama cha mawakili kumteua wakili kwa haraka; iwapo hatafika kwa wakati, uhojiwaji unaweza kuendelea, ingawa wakili aliyeteuliwa au aliyeajiriwa anabaki na haki ya kujiunga na kikao iwapo atafika kabla hakijamalizika. Kifungu cha 106 kinakataza kumtenganisha mshtakiwa na wakili wake aliyepo wakati wa uchunguzi.

Mabadiliko ya tatu yanahusu upitiaji wa uendelezaji wa mahabusu unaofanywa nje ya mzunguko wa kawaida wa kuongeza muda: Kifungu cha 123 kinataka jambo hilo liwasilishwe kwa Mwanasheria Mkuu wa Mashtaka (Mwendesha Mashtaka Mkuu) endapo mshtakiwa amekaa mahabusu kwa siku tisini, ili achukue hatua anazoziona zinafaa kukamilisha uchunguzi. Hii ni dhamana moja, si mbili, ingawa mara nyingi huelezwa kwa njia mbili zinazoonekana tofauti — upitiaji wa siku tisini, na upitiaji wa kila miezi mitatu — kumbe zote mbili zinamaanisha hukumu ile ile, kwa sababu siku tisini ni sawa kabisa na miezi mitatu; maana yake ni kwamba kila uendelezaji uwe na upitiaji wake huru, si uongezaji wa moja kwa moja.

Ama mabadiliko yatakayobadilisha sura ya nyaraka zenyewe ni suala la kuarifu kwa njia za kisasa. Kifungu cha 72 kinamtaka kila mmoja kati ya muathirika, mdai wa haki za kiraia, na mtu anayewajibika kwa haki hizo za kiraia, kuteua makazi anayoyachagua katika eneo lililopo ofisi ya mashtaka inayoendesha uchunguzi, au namba ya simu ya mkononi au barua pepe ili aweze kuarifiwa, na sharti hilo hilo linamtaka mshtakiwa kufanya vivyo hivyo mara baada ya kufika kwake katika hatua yoyote ya uchunguzi. Na hapa ndipo kiini cha jambo lote: iwapo mhusika hatatoa taarifa hizo, au akazitoa zikiwa hazijakamilika au si sahihi, au zikabadilika bila yeye kutoa taarifa ya mabadiliko hayo, basi uarifu wake ofisini kwa karani wa mahakama utahesabika kuwa sahihi na utakuwa na madhara yake yote ya kisheria. Maana yake ni kwamba uzembe wa kutosasisha taarifa za mawasiliano hausimamishi muda uliowekwa, bali unaendelea kumhusu mhusika hata bila yeye kujua; hivyo kusasisha namba ya simu na barua pepe kumekuwa jambo lenye madhara ya kisheria, si zoezi la kiutawala tu. Na kukomaa kwa mfumo huu wa kielektroniki ndicho hasa kilichokusudiwa na muda huo wa mpito uliotolewa.

Miongoni mwa masharti ambayo maandishi mapya yamerejea kuyathibitisha na kuboresha usemi wake — bila kuyaanzisha upya — ni suala la kutoingiliwa kwa makazi. Kanuni ni kwamba nyumba haiwezi kuingiliwa wala kupekuliwa isipokuwa kwa amri ya mahakama yenye sababu, na istisna imefungwa tu kwenye hali za kuombwa msaada kutoka ndani au hatari itokanayo na moto, mafuriko au mambo mengine yanayofanana na hayo — kama linavyoeleza Kifungu cha 48 cha sheria mpya kwa maneno yanayokaribiana sana na yale yaliyokuwa katika Kifungu cha 45 cha sheria iliyofutwa. Tumeitaja kwa sababu wengi hudhani ni jambo jipya, ilhali ukweli ni kwamba ni kanuni iliyokuwepo tangu mwaka 1950, na kilicho kipya ni usemi wake tu, si asili yake.

Kwa upande mwingine wa mzani, upande ambao mara nyingi husahaulika, sheria imetenga sura maalum ya kuwalinda waathirika, mashahidi na watoa taarifa, katika Vifungu vya 522 hadi 527. Shahidi anaweza, kwa idhini ya Ofisi ya Umma ya Mashtaka au hakimu wa uchunguzi, kutumia anwani ya kituo cha polisi anachohudumiwa nacho au anwani ya mahali pake pa kazi badala ya anwani yake halisi, na taarifa za utambulisho wake zinaweza kufichwa na kuhifadhiwa katika faili dogo la siri iwapo kuna hatari ya kweli kwake au kwa familia yake, huku haki ya utetezi ikibaki kupinga jambo hilo mbele ya mahakama iwapo kufichuliwa ni muhimu kwa ajili ya kutekeleza haki zake, na mkabiliano unaweza kufanyika bila kufichua utambulisho wa shahidi. Hii ni sura iliyoelekezwa kwa kundi ambalo kwa muda mrefu limekuwa likibeba peke yake gharama ya kutoa ushahidi.

Basi haya yote yana maana gani kwa mwanamke aliyesimama kwenye foleni? Yanamaanisha kuwa ukomo wa muda umepungua, kwamba uwepo wa wakili sasa ni kanuni na istisna yake ni finyu na maalum, kwamba uarifu unaweza kumfikia kwa njia ya kielektroniki hivyo ni vyema aweke taarifa zake sahihi na za kisasa kwa sababu uzembe humo utamwathiri, na kwamba swali lake kuhusu hatua mbadala za mahabusu sasa lina msingi katika maandishi ya sheria. Pia inamaanisha kuwa kesi yoyote iliyokuwa ikiendelea kabla ya tarehe 1 Oktoba inahitaji swali maalum kwa wakili wake: ni hatua zipi zinazotawaliwa na sheria ya zamani na zipi na mpya. Na maelezo haya, hata kama tumejitahidi kuyachunguza kwa makini, hayawezi kuchukua nafasi ya kushauriana na wakili aliyeyaangalia mafaili ya kesi husika; kwani sheria husomwa katika maandishi yake, lakini hutekelezwa katika maelezo madogo ambayo hayajulikani ila kwa yule aliyeshika faili.