Sheria ya Usalama wa Jamii Na. 12 ya 2025: Familia Yako Yaomba Vipi Takaful na Karama, na Malipo Yasimamishwapo?

Kabla ya saa tatu asubuhi, foleni nje ya kitengo cha mshikamano wa kijamii katika mojawapo ya vituo vya mashambani huwa tayari imejaa. Wengi wao ni wanawake, pamoja na wazee wachache, wakisubiri dirisha lifunguliwe. Kila mmoja anashikilia mkoba wa plastiki ulio wazi: kitambulisho cha taifa, vyeti vya kuzaliwa vyenye kona zilizochakaa, barua kutoka shuleni, na huenda ripoti ya zamani ya daktari. Swali linalorudiwa mzunguko mzima wa foleni, karibu kwa maneno yaleyale, ni: 'Karatasi gani inakosekana?' Ni swali linaloonekana dogo, lakini kwa hakika ni swali kuhusu haki, na kuhusu njia ya kuifikia.

Kila mwaka tarehe 17 Oktoba, Umoja wa Mataifa huadhimisha Siku ya Kimataifa ya Kutokomeza Umaskini. Hapa hatuichukulii kama habari inayopita tu, bali ni fursa ya kuketi na familia ya Kimisri na kusoma kwa utulivu ni nini hasa kimebadilika katika mtandao wa hifadhi ya jamii, na nini anachopaswa kukijua mama — au binti anayeshughulikia karatasi za babu yake — kabla ya kusimama kwenye foleni hiyo. Kwani umaskini hauishi kwenye ripoti, bali jikoni, kwenye daftari la shule, na kwenye kadi ya uchunguzi wa daktari.

Jambo muhimu zaidi lililotokea katika faili hili ni kwamba msaada wa kijamii umehama kutoka kuonekana kama 'zawadi' hadi kuwa haki iliyowekwa kisheria. Sheria ya Usalama wa Jamii Na. 12 ya 2025 ilitolewa Aprili mwaka huohuo, na ikaanza kutumika baada ya miezi mitatu tangu kuchapishwa kwake katika Gazeti Rasmi, ikichukua nafasi ya Sheria ya Usalama wa Jamii Na. 137 ya 2010 yenyewe — si kanuni zake za utekelezaji pekee. Kisha kanuni zake za utekelezaji zikatolewa kwa uamuzi wa Waziri wa Mshikamano wa Kijamii tarehe 1 Julai 2026, na kufuta kanuni za utekelezaji za sheria ya zamani. Tofauti hii si ya kimuundo tu: masharti na taratibu zinapokuwa zimeandikwa, raia anapata rejeleo la kutegemea badala ya kusubiri chochote kinachosemwa dirishani.

Sheria hii inatofautisha kati ya njia mbili ambazo hazipaswi kuchanganywa. Ya kwanza ni 'Takaful' (yaani 'mshikamano'), msaada wa fedha wenye masharti kwa familia maskini, ukijumuisha miongoni mwa makundi yake familia zinazolea watoto, familia zinazoongozwa na mwanamke, familia za askari wa lazima na wafungwa, na familia zilizoachwa na mlezi wake; maana ya 'masharti' ni kwamba kuendelea kupokea malipo kunategemea wajibu unaohusiana na watoto: elimu yao na afya yao. Ya pili ni 'Karama' (yaani 'heshima'), msaada usio na masharti, ukijumuisha wazee, watu wenye ulemavu, wagonjwa wa magonjwa sugu makali, yatima, mwanamke asiye mlezi wa familia, na msichana asiyeolewa. Orodha ya makundi katika njia zote mbili ni pana zaidi ya hii, hivyo muulize kitengo kuhusu kundi lako mahususi. 'Takaful' ilizinduliwa Machi 2015, na mipango yote miwili imekuwa ikifanya kazi tangu wakati huo kulingana na matangazo rasmi, lakini sheria mpya sasa imeiweka miradi hiyo miwili chini ya mfumo mmoja wa kisheria.

Kwa nini tofauti hii ina umuhimu kwa mama aliyesimama foleni? Kwa sababu ndiyo inayoamua mlango gani anaogonga na aina gani ya karatasi atakazoulizwa; familia inayolea watoto wa umri wa shule inafuata njia tofauti na ile ya mwanamke anayeomba kwa niaba ya baba yake mzee. Sehemu kubwa ya kukatishwa tamaa kwenye foleni hutokana na watu kubadilishana ushauri kana kwamba njia ni moja tu, hivyo karatasi zisizohusiana na hali husika huandaliwa, kisha huambiwa 'karatasi hazitoshi,' wakati ukweli ni kwamba karatasi hizo zilikuwa za mlango mwingine.

Katika njia ya 'Takaful' hasa, kuna masharti mawili ambayo mama anapaswa kuyajua kabla ya kuomba, si baada: watoto wenye umri wa miaka sita hadi kumi na minane lazima wahudhurie shuleni kwa kiwango kisichopungua asilimia themanini katika kila muhula — si wastani wa jumla wa mwaka — na akina mama wajawazito na wanaonyonyesha, pamoja na watoto walio chini ya miaka sita, lazima wafuatilie mipango ya huduma za afya za msingi, ikiwemo chanjo zilizopangwa. Wale walio na umri kati ya miaka kumi na minane na ishirini na sita wana njia yao mahususi, inayotegemea uhudhuriaji wa mara kwa mara katika elimu ya juu ya sekondari au chuo kikuu. Huu ndio mantiki ya jumla ya mipango ya misaada ya fedha yenye masharti: kuunganisha uendelevu wa malipo na elimu pamoja na huduma za afya. Ndiyo maana daftari la shule na kadi ya chanjo ni sehemu ya faili, si karatasi za ziada.

Utaratibu wa kuomba wenyewe huanzia katika kitengo cha mshikamano wa kijamii cha eneo unapoishi, na ombi hilo huwasilishwa likiambatana na uthibitisho wa kulipwa ada ndogo ya pauni kumi za Misri kama inavyoeleza kanuni, ingawa sheria inaruhusu ada hiyo kupandishwa mara kwa mara kwa uamuzi wa waziri husika, hivyo hakikisha kiwango kinachotumika wakati unapowasilisha ombi lako. Njia rasmi hapa ni kitengo cha kijamii chenyewe na chochote kinachotangazwa na Wizara ya Mshikamano wa Kijamii, ikiwemo laini ya simu ya huduma 19680, na kiungo cha malalamiko cha mpango huo kilichochapishwa kwenye tovuti rasmi (tk.moss.gov.eg) hadi wakati wa kuandika makala haya. Mtu yeyote wa kati nje ya njia hizi anayeahidi kuharakisha ombi au kuhakikisha kulikubaliwa, anauza kitu asichokimiliki.

Swali linalowasumbua wote linabaki: ni kwa msingi gani ombi moja likubaliwa na jingine likataliwe? Uchaguzi haufanywi kwa maoni binafsi ya mfanyakazi, bali kupitia kile kinachojulikana kama kipimo cha njia isiyo ya moja kwa moja (proxy means test), mbinu inayopima kiwango cha maisha cha familia kwa viashiria kuhusu mali zake na hali ya makazi yake, kisha kulinganisha kile inachokisema na taarifa za taasisi rasmi. Kwa hiyo tuseme kwa uwazi: hakuna anayeweza kuahidi familia kukubaliwa, wala kukadiria stahiki yake mapema. Uamuzi hutolewa na chombo cha kiutawala kulingana na vigezo maalum, si ahadi inayotolewa foleni.

Je, kuhusu kiasi cha fedha? Hapa tunamwomba msomaji awe mwangalifu na tarakimu zinazosambazwa kwenye mazungumzo bila tarehe. Kwa mujibu wa yaliyotangazwa na Wizara ya Mshikamano wa Kijamii Desemba 2025, idadi ya familia zinazonufaika iliongezeka kutoka takriban milioni 1.7 mwaka 2015 hadi takriban milioni 4.7 mwaka 2025, huku bajeti ikifikia pauni bilioni 54 za Misri kwa mwaka wa fedha 2025/2026; wastani wa msaada ulikuwa karibu pauni 900 kwa mwezi, kiwango cha chini kikiwa pauni 700 na cha juu pauni elfu nne. Kisha, kwa mujibu wa yaliyotangazwa, bajeti kubwa zaidi, inayokaribia pauni bilioni 55, ilitengwa kwa mpango huo katika bajeti ya 2026/2027. Hizi ni tarakimu zenye tarehe zake mahususi na zinazobadilika mwaka hadi mwaka; rejeleo la kiwango kinachotumika kwa sasa ni kitengo cha mshikamano au nambari 19680, si kumbukumbu ya watu wala majirani.

Miongoni mwa tarakimu hizo, kuna kipengele kinachostahili tafakari ya familia: karibu asilimia sabini na tano ya wanufaika, kama ilivyotangazwa Desemba 2025, ni wanawake. Inajulikana katika muundo wa 'Takaful' kwamba kipaumbele cha malipo hupewa mwanamke aliye mlezi ndani ya familia, jambo ambalo ni mtindo wa kawaida katika mipango ya misaada ya fedha yenye masharti. Hii ni sababu nyingine zaidi ya kutaka mama mwenyewe ndiye ajue masharti na kufuatilia faili lake, badala ya faili hilo kusimamiwa kwa niaba yake huku yeye akibaki wa mwisho kujua.

Sehemu inayowatia hofu watu zaidi kuliko kuomba yenyewe inabaki: kwa nini malipo husimama? Faili baada ya kukubaliwa si karatasi inayohifadhiwa droani, bali ni hali hai inayokaguliwa mara kwa mara, na sheria pamoja na kanuni zake zina taratibu zilizoandikwa kuhusu hilo. Ya kwanza, na inayosahauliwa zaidi, ni kwamba mnufaika lazima awasilishe tamko la kusasisha taarifa zake kabla ya mwisho wa Februari kila mwaka; asipofanya hivyo, msaada wake unaweza kusimamishwa kwa muda, kisha kusimamishwa kabisa iwapo kukosa huko kutaendelea. Ya pili ni kwamba kukiuka masharti ya 'Takaful' — kama vile kushuka kwa kiwango cha uhudhuriaji shuleni kwa watoto au kukatika kwa ufuatiliaji wa afya — hakukabiliwi na kusimamishwa mara moja, bali kwa kupunguzwa kwa hatua za thamani ya msaada: asilimia thelathini mara ya kwanza, sitini mara ya pili, tisini mara ya tatu, kisha kusimamishwa kabisa mara ya nne. Ya tatu ni kwamba kutoa taarifa za uongo, kuficha chanzo cha kipato, au mabadiliko ya kiwango cha maisha ya familia yanayoifanya ivuke mipaka ya stahiki, ni sababu ya kusimamishwa. Ya nne ni kwamba miezi miwili mfululizo ikipita bila malipo kutolewa, jambo hilo huchunguzwa ili kubaini chanzo chake.

Hatua sahihi ni rahisi lakini mara chache hufuatwa: familia iende kwenye kitengo chake cha mshikamano na kuuliza rasmi sababu ya kusimamishwa, na kuomba taarifa zake zikaguliwe upya, au itumie njia za malalamiko zilizotangazwa. Kusubiri miezi miwili kwa matumaini kwamba 'malipo yatarejea yenyewe' si mpango, wala si kukusanya maelezo kutoka kwa watu wengine foleni. Ni busara kwa kila familia kuhifadhi nakala ya karatasi zake, na kuujulisha kitengo mara tu badiliko lolote linapotokea kwenye taarifa zake — kipato kipya, mabadiliko ya muundo wa familia, au kuhamia makazi mengine — pamoja na kuwasilisha tamko la kusasisha kila mwaka kwa wakati wake. Kusasisha kwa hiari kwa wakati muafaka ni gharama ndogo zaidi kuliko kusimamishwa kunakotokea ghafla katika mwezi mgumu.

Kuna pia jambo linalostahili kusemwa katika siku kama hii: sheria hii inazungumzia usalama wa jamii, yaani msingi ambao hakuna atakayeanguka chini yake wakati wa ulemavu, uzee, ugonjwa, au kupoteza mlezi. Familia inayojua masharti yake na kufuatilia karatasi zake huishughulikia hali hiyo kama haki iliyopangwa, si hisani, na hilo pekee hubadilisha lugha ya mazungumzo nyumbani na mbele ya dirisha.

Turudi kwenye foleni tuliyoanzia nayo. Mwanamke aliyebeba mkoba ataendelea kuuliza 'karatasi gani inakosekana?' — swali la haki kabisa. Lakini tofauti kati ya foleni moja na nyingine ni kujua kabla ya kuuliza: mlango gani unaogonga, ni masharti gani uliyokubaliana nayo, kwamba ada ni ndogo lakini unapaswa kuuliza kiwango kinachotumika sasa, kwamba tamko la kusasisha kabla ya mwisho wa Februari si karatasi ya ziada, na kwamba nambari kama 19680 pamoja na swali lililoandikwa kwenye kitengo ni bora kuliko miezi miwili ya kusubiri. Haki ambayo hatujui masharti yake inabaki karatasi ndani ya mkoba; haki tunayoijua inakuwa hatua tunayoweza kuipiga.