Kabla ya Miaka 18: Sheria ya Misri Kuhusu Ndoa za Watoto, na Kwa Nini Watoto Hulipa Gharama ya Mkataba Usiosajiliwa

Katika shule moja ya maandalizo (ngazi ya elimu iliyoko kati ya shule ya msingi na sekondari) iliyoko pembezoni mwa wilaya ndogo, mwalimu wa darasa anapopitia orodha ya mahudhurio mwezi Novemba, anakuta kiti cha mwanafunzi mmoja wa mwaka wa tatu kikiwa tupu kwa wiki mbili mfululizo. Anauliza, na anapata jibu ambalo tayari amelisikia mara nyingi kabla: "Msichana ameposwa." Hakuna anayemdanganya; neno "uchumba" katika mazungumzo ya kawaida lina wigo mpana, linabeba yanayofuata na kuyaficha. Mwaka wa masomo unaendelea na kiti kikiwa tupu kana kwamba hakuna aliyewahi kukalia, na tukio kama hilo linajirudia mijini kama vijijini, ingawa kwa viwango tofauti.

Miaka miwili baadaye, mandhari inabadilika lakini hadithi haibadiliki. Msichana huyo huyo, ambaye sasa ni mama akiwa na umri wa miaka kumi na saba, anasimama na familia yake mbele ya ofisi ya afya kutafuta cheti cha mtoto wake. Afisa huyo hachelewishi jambo kwa makusudi; anahitaji tu hati rasmi ambayo familia haina, kwa sababu ndoa hiyo haikusajiliwa kabisa bali iliandikwa "kiorfi" (yaani mkataba usio rasmi ulioandikwa kwenye karatasi mbele ya mashahidi wawili). Hapo ndipo huanza safari inayoweza kuchukua muda mrefu mbele ya Mahakama ya Familia kuthibitisha nasaba ya mtoto, na gharama yake analipa mtoto ambaye hakushiriki kufanya uamuzi huo.

Tunaandika maneno haya tarehe 11 Oktoba, Siku ya Kimataifa ya Mtoto wa Kike, iliyoanzishwa na Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa kupitia Azimio Na. 66/170 lililopitishwa tarehe 19 Desemba 2011. Siku hiyo iliadhimishwa kwa mara ya kwanza tarehe 11 Oktoba 2012, na mwaka wake wa kwanza ulijikita katika kukomesha ndoa za utotoni chini ya kaulimbiu "Maisha Yangu, Haki Yangu: Komesheni Ndoa za Watoto," na suala hilo limeendelea kuwa kiini cha siku hii tangu wakati huo. Swali linalostahili kuulizwa kwa utulivu ni hili: ni ipi hasa sheria ya Misri kuhusu jambo hili, kama ilivyoandikwa katika Katiba na sheria zilizopo?

Tuanze na Katiba. Kifungu cha 80 kinaeleza kwamba "mtu yeyote ambaye hajafikisha umri wa miaka kumi na minane anahesabiwa kuwa mtoto," na kinampa mtoto huyo — miongoni mwa haki nyingine zilizoorodheshwa katika kifungu hicho hicho — haki ya kuwa na jina na hati za utambulisho, chanjo ya lazima ya bure, huduma za afya na malezi ya kifamilia, na makazi salama. Kwa hiyo, maandishi hayo hayaachi nafasi ya ubishi kuhusu maana ya mtoto: kikomo ni miaka kumi na minane, kwa wavulana na wasichana sawa. Ni muhimu kutambua kwamba haki ya "jina na hati za utambulisho" imetajwa mwanzoni kabisa mwa kifungu hicho — na hiyo ndiyo haki ya kwanza kukwama pale ndoa isiposajiliwa.

Sheria inayotumika kivitendo iko katika Sheria ya Hali za Kiraia Na. 143 ya mwaka 1994, Kifungu cha 31 bis, kilichoongezwa na Sheria Na. 126 ya mwaka 2008 iliyorekebisha Sheria ya Mtoto Na. 12 ya mwaka 1996, na kuchapishwa katika Gazeti Rasmi, Toleo Na. 24 bis, tarehe 15 Juni 2008. Maana ya kifungu hicho ni kwamba hairuhusiwi kusajili mkataba wa ndoa kwa mtu yeyote, wa jinsia zote mbili, ambaye hajafikisha miaka kumi na minane kamili kwa kalenda ya Gregori, na kwamba usajili unahitaji uchunguzi wa kiafya kwa wanaotaka kuoana, ili kuthibitisha kuwa hawana magonjwa yanayoweza kuathiri afya yao au afya ya watoto watakaozaliwa, huku matokeo yakiwajulishwa wote wawili.

Hapa ni muhimu kuwa sahihi. Kulingana na vifungu hivyo, sheria inakataza "usajili" wa ndoa kwa walio chini ya miaka kumi na minane, lakini haifanyi ndoa yenyewe kuwa kosa la jinai moja kwa moja; hivyo kusema kwamba "ndoa ya watoto ni kosa la jinai linaloadhibiwa na sheria" bila masharti si sahihi kabisa. Hata hivyo, mlango haujafunguka kabisa: Kifungu cha 227 cha Sheria ya Adhabu kinaadhibu mtu yeyote anayetoa, mbele ya mamlaka husika, kauli anazozijua kuwa si za kweli, au kuwasilisha hati za uongo, kwa lengo la kuthibitisha kwamba mmoja wa wanandoa amefikisha umri unaotakiwa kisheria, iwapo mkataba wa ndoa ulisajiliwa kwa msingi huo; kifungu hicho hicho kinaweka adhabu tofauti kwa mtu aliyepewa mamlaka kisheria ya kuandikisha mkataba wa ndoa, endapo anajua kuwa mmoja wa wahusika hajafikisha umri huo.

Baraza la Mawaziri lilikubali mwaka 2022 muswada wa sheria ya kupiga marufuku ndoa za watoto kwa adhabu kali zaidi, na mwezi Aprili 2026 Spika wa Bunge la Wawakilishi aliwasilisha kwa kamati husika miswada iliyowasilishwa na wabunge ya kufanya kosa la jinai kumwoza mtu asiyefikisha miaka kumi na minane, na kupanua wigo wa uwajibikaji ili kuwahusisha wote wanaoshiriki au kuwezesha jambo hilo. Kwa kadri ya ujuzi wetu, hadi tunapoandika maneno haya, hakuna sheria iliyopitishwa bado inayofanya jambo hilo kuwa kosa la jinai kwa njia huru; kinachozungumzwa bado kiko katika hatua ya muswada, si sheria inayotumika. Ikiwa sheria mpya itapitishwa, hali hii itabadilika, na wasomaji wanashauriwa kuthibitisha tarehe ya kuchapishwa kwake katika Gazeti Rasmi.

Kwa hiyo, ni nini hasa kinachotokea? Mlango wa usajili unapofungwa, ndoa yenyewe haikomi katika hali nyingi, bali inajipenyeza kwenye karatasi isiyo rasmi (orfi). Hapa sheria inaeleza waziwazi: Kifungu cha 17 cha Sheria Na. 1 ya mwaka 2000 kinaeleza kuwa madai yanayotokana na mkataba wa ndoa hayakubaliwi endapo ndoa hiyo itakanushwa, isipokuwa ithibitishwe kwa hati rasmi, na hayakubaliwi kabisa iwapo umri wa mke ni chini ya miaka kumi na sita au umri wa mume ni chini ya miaka kumi na minane wakati wa kufungua kesi, isipokuwa tu kesi ya talaka au ufutaji wa ndoa, ambazo zinakubalika iwapo ndoa itathibitishwa kwa maandishi ya aina yoyote. Kwa maneno mengine, karatasi isiyo rasmi inaacha mlango mmoja tu wa kutokea ukiwa wazi kidogo na kufunga mingine yote, hivyo matunzo na haki za kifedha huwa mzozo mara tu upande mmoja anapokanusha ndoa.

Mtoto anapozaliwa, madhara yanahamia kizazi kizima kinachofuata, lakini jambo la kivitendo hapa ni muhimu zaidi kuliko kutia hofu isivyo lazima: sheria haimwachi mtoto mchanga bila hati hadi hukumu itolewe. Kifungu cha 15 cha Sheria ya Mtoto, kama kilivyorekebishwa mwaka 2008, kinamweka mama wa mtoto miongoni mwa watu wanaotakiwa kutoa taarifa ya kuzaliwa, na mama huyo ana haki ya kumsajili mtoto wake katika daftari la usajili wa vizazi na kupata cheti cha kuzaliwa kikiwa na jina lake tu, kwa sharti kwamba cheti hicho hakitumiki kwa jambo lolote zaidi ya kuthibitisha tukio la kuzaliwa. Kwa maneno mengine, mtoto anapata hati yake ya kwanza, huku taarifa za nasaba (baba) zikisalia kusubiri hadi mahakama itoe uamuzi.

Kivitendo, kwa yeyote anayekabiliwa na hali hii leo, njia haijafungwa kabisa ijapokuwa ni ndefu: kesi ya kuthibitisha nasaba hufunguliwa mbele ya Mahakama ya Familia husika, na taarifa za usajili hukamilishwa baadaye kwa msingi wa hukumu hiyo. Familia ina haki ya kuomba msaada wa kisheria kutoka ofisi za msaada wa kisheria zilizopo mahakamani, au kutoka ofisi ya malalamiko ya wanawake ya Baraza la Kitaifa la Wanawake kwa nambari 15115, au kutoka Simu ya Msaada wa Mtoto ya Baraza la Kitaifa la Utoto na Uzazi kwa nambari 16000. Kwa kuwa taratibu hutofautiana kutoka kesi moja hadi nyingine, ni vyema zaidi kushauriana na chombo husika mapema.

Kuna kipengele cha afya ambacho hakipaswi kupuuzwa, na hata mtunga sheria mwenyewe alikitambua alipounganisha usajili wa ndoa na uchunguzi wa kiafya. Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), akina mama wenye umri wa miaka kumi hadi kumi na tisa wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata shinikizo la damu la ujauzito, maambukizi ya mfuko wa uzazi baada ya kujifungua, na maambukizi ya mwili mzima, ukilinganisha na wanawake wenye umri wa miaka ishirini hadi ishirini na nne, na watoto wao wana hatari kubwa zaidi ya kuzaliwa na uzito pungufu, kuzaliwa kabla ya wakati, na hali mbaya za kiafya za watoto wachanga. Msichana anayeolewa mapema mara nyingi huwa na uwezo mdogo zaidi wa kutafuta huduma za afya kwa hiari yake mwenyewe.

Hata hivyo, hali si mbaya kabisa, na hilo ni jambo muhimu. Kwa mujibu wa takwimu za mwaka 2021 zilizochapishwa katika Global Database on Child Marriage (Hazina ya Takwimu za Kimataifa za Ndoa za Watoto), asilimia 16 ya wanawake wa kundi la umri wa miaka 20-24 nchini Misri waliolewa kabla ya kufikisha miaka kumi na minane, na asilimia 2 kabla ya kufikisha miaka kumi na mitano, ikilinganishwa na asilimia 27.3 katika takwimu za mwaka 1996. Hii ina maana kwamba katika kipindi cha robo karne, kiwango kilishuka kwa zaidi ya theluthi moja: kutoka karibu robo ya wanawake hadi karibu sudusi. Huu ni upungufu halisi unaostahili kutajwa, kwa sababu unaonyesha kwamba tatizo hili linaweza kupunguzwa kwa sera, wala si hatima ya kijamii isiyobadilika.

Uchambuzi wa kina wa takwimu ni muhimu zaidi kuliko jumla yake. Pengo kati ya vijijini na mijini ni dhahiri katika takwimu hizo hizo: asilimia 20.6 vijijini dhidi ya asilimia 8.7 mijini. Kwa upande wa mgawanyo kwa kiwango cha elimu, matokeo yanavunja mtazamo wa kawaida: asilimia 31.5 miongoni mwa wale wasiosoma kabisa, asilimia 36.4 miongoni mwa waliopata elimu ya msingi tu — ndiyo asilimia kubwa zaidi — na asilimia 13.7 miongoni mwa waliopata elimu ya sekondari au zaidi. Hii ina maana kwamba jambo hili si mstari ulionyooka unaosema "elimu kidogo zaidi ndiyo huleta ndoa za mapema zaidi"; kushuka kwa kweli kunatokea pale msichana anapofikia elimu ya sekondari na kuendelea nayo.

Uchunguzi huu pekee unabadilisha mpangilio wa vipaumbele. Suala hili si mahubiri kwa familia inayoitwa kwa udhalimu "iliyorudi nyuma" — kwani familia hizo huhesabu gharama za usafiri na umbali wa shule ya sekondari kutoka kijijini, na kuamua chini ya shinikizo halisi la kiuchumi — bali suala ni kufanya iwezekane, na kwa gharama nafuu, kwa msichana kuendelea na masomo baada ya ngazi ya maandalizo. Ripoti ya kila mwaka ya UNICEF kuhusu Misri ya mwaka 2025 inaonyesha kuwepo kwa watoto wapatao milioni 1.4 walio nje ya shule, na kwamba uandikishaji katika ngazi ya sekondari unashuka hadi asilimia 69 miongoni mwa familia maskini zaidi, ikilinganishwa na asilimia 87 miongoni mwa familia tajiri zaidi. Kwa hiyo, uliza kuhusu mwanafunzi aliyekosekana kabla jina lake halijafutwa, tafuta suluhisho la usafiri au uhamisho kwenda shule iliyo karibu zaidi kabla utoro haujawa jambo la kudumu, na fahamu kwamba kusubiri hadi miaka kumi na minane kunamaanisha mkataba uliosajiliwa, haki zinazoweza kudaiwa, na mtoto mwenye hati kamili. Kiti kilichoachwa wazi katika mwaka wa tatu wa ngazi ya maandalizo si kipengele kidogo tu katika orodha ya mahudhurio; ni ukurasa wa kwanza katika faili refu, na ndicho kipindi rahisi zaidi ambapo kila kitakachofuata bado kingeweza kuzuiwa.