«Hii Si Sawa»: Unyanyasaji Si Kutongoza — Miaka Miwili au Faini kwa Maneno, Miaka Mitano kwa Kulazimisha Kingono

Saa 7:30 asubuhi, msichana wa miaka kumi na minne hutoka nyumbani akiwa amebeba mkoba mzito kuliko bega lake, kisha husimama kwenye kona akifanya hesabu isiyohusiana kabisa na masomo: apite kwenye njia fupi inayomfikisha shuleni kwa dakika saba, au azunguke kwenye barabara ndefu ya nyuma? Kwenye njia fupi kuna watu wanaosimama daima mbele ya duka moja, na sauti zao humfuata kwa maneno kila siku. Hivyo huchagua njia ndefu. Nyumbani, mama yake anajua hadithi hiyo na anaita njia ndefu kuwa 'salama zaidi' — na hakosei. Huu ni mfano wa hali inayojirudia, si tukio moja mahususi, lakini hutokea katika makumi ya mitaa kila asubuhi; na katika hesabu yake kuna kosa kubwa: gharama ya tabia ya mwanamume mmoja hulipwa kwa wakati wa msichana na wasiwasi wa mama yake, huku mhusika akiendelea na maisha yake bila kujali chochote.

Tabia tunayoizungumzia leo ina jina lake wazi: unyanyasaji. Si «mu'aksa» — neno la kienyeji la Kimisri linalotumika mara nyingi kama sitiari nyepesi ya unyanyasaji wa mitaani, likimaanisha kihalisi 'kutongoza' — wala si 'maneno mawili tu ya kupita njia,' wala si 'pongezi' anayotakiwa kuishukuru. Ni neno linalotupwa kwenye mwili wa mwanamke anayepita njiani, ni mluzi unaopigwa nyuma yake, ni hatua zinazomfuata kutoka kituoni hadi mlangoni mwa jengo lake, ni ujumbe unaomfikia kutoka namba asiyoijua. Hatari kubwa zaidi iko katika kificho chake cha lugha laini: kila linapoitwa «mu'aksa» huonekana dogo, jambo la kuchekesha; lakini linapoitwa kwa jina lake halisi, hujitokeza kama lilivyo kihalisia: shambulio dhidi ya mtu ambaye hakuliomba na hana namna ya kujiondoa nalo.

Tofauti kati ya pongezi na unyanyasaji si suala la ladha bali la hiari. Pongezi husemwa kwa mtu anayeweza kuikataa au kuipuuza bila gharama yoyote. Lakini barabarani, upande mwingine hauna hiari hiyo: hakuchagua kusikia, hamjui anayezungumza, hajui kama atatosheka na maneno au atamfuata, wala hana uhakika kwamba kujibu hakutazidisha hali kuwa mbaya zaidi. Kwa hiyo, kupima jambo hili kwa nia ya msemaji ('sikumaanisha kitu') ni kipimo batili; kipimo halisi ni athari: njia iliyobadilishwa, miadi iliyokosekana, na msichana anayefikiria njia badala ya kufikiria mtihani wake.

Athari hii si hisia inayopita tu, bali ni mwendo unaobana na fursa zinazofutwa. Msichana ambaye mwendo wake unabanwa hupoteza fursa zake pamoja nao: klabu asiyojiunga nayo, kazi ya jioni inayofutwa kwenye orodha yake. Katika utafiti wa 'Gharama ya Kiuchumi ya Ukatili wa Kijinsia' uliofanyika Misri mwaka 2015 kwa ushirikiano kati ya Shirika la Umoja wa Mataifa la Idadi ya Watu (UNFPA), Baraza la Kitaifa la Wanawake, na Wakala Mkuu wa Uhamasishaji wa Umma na Takwimu (CAPMAS), makadirio yalionyesha kuwa karibu wanawake milioni 7.8 hukumbwa kila mwaka na aina zote za ukatili. Hii ni takwimu ya kiwango cha kuenea, si ya gharama, na inajumuisha ukatili wa mwenzi wa ndoa, jamaa, na wageni kwa pamoja — si unyanyasaji wa mitaani peke yake; zaidi ya hayo, ni takwimu ya utafiti wenye zaidi ya miaka kumi, tunayoitaja pamoja na tarehe na chanzo chake, si kama takwimu rasmi iliyosasishwa.

Kwa upande wa sheria, imeziba kabisa mianya ya tafsiri tofauti. Mwezi Juni 2014, uhalifu wa unyanyasaji wa kijinsia ulitajwa waziwazi kwa mara ya kwanza katika Sheria ya Adhabu ya Misri kupitia Sheria Na. 50 ya mwaka 2014, ikiwa na adhabu za ngazi mbalimbali — kwa mujibu wa muhtasari uliochapishwa kwenye tovuti ya UNFPA Misri — kuanzia kifungo cha miezi sita katika hali nyepesi zaidi hadi miaka mitano pamoja na faini ya hadi paundi za Misri elfu hamsini katika hali mbaya zaidi; na katika sheria ya mwaka 2014, adhabu hizi zimegawanywa katika vifungu viwili tofauti, si kimoja, hivyo hazipaswi kusomwa kama adhabu moja iliyounganishwa. Kisha ikaja Sheria Na. 141 ya mwaka 2021, iliyotangazwa tarehe 15 Agosti 2021 na kuanza kutumika siku moja baada ya kuchapishwa kwake, ikirekebisha Vifungu vya 306 bis (a) na 306 bis (b) na kuziongeza adhabu kwa kiasi kikubwa. Hapa umakini ni muhimu, kwa sababu mkanganyiko kati ya vifungu hivyo viwili ni jambo la kawaida, hata kwenye vichwa vya habari.

Kifungu cha 306 bis (a) ni kifungu cha 'maneno na ishara barabarani.' Baada ya marekebisho, kinaadhibu kwa kifungo cha 'habs' — aina nyepesi zaidi ya kifungo katika sheria ya Misri — kisichopungua miaka miwili wala kisichozidi miaka minne, pamoja na faini isiyopungua paundi za Misri 100,000 wala isiyozidi 200,000, au adhabu mojawapo kati ya hizo mbili, kwa yeyote anayemsumbua mtu mwingine katika sehemu ya umma, ya kibinafsi, au njia ya mapito kwa mambo, dokezo, au ishara za kingono au za aibu, kwa ishara, maneno, au tendo, na kwa njia yoyote, ikiwa ni pamoja na mawasiliano ya waya, yasiyo na waya, au ya kielektroniki. Kwa hiyo ujumbe wa maandishi na maoni chini ya picha huingia ndani ya kifungu hicho kama vile maneno ya barabarani. Kwa kuwa adhabu hapa ni 'habs,' uhalifu huu unaainishwa katika sheria ya Misri kama kosa dogo, si kosa kubwa; lakini miaka miwili au paundi 100,000 kama kiwango cha chini si mzaha.

Adhabu huongezeka katika kifungu hicho hicho ikiwa mhusika hatoishia kwenye neno la kupita tu: iwapo kitendo kinajirudia kwa njia ya kumfuatilia au kumnyemelea mwathirika, adhabu inakuwa kifungo kisichopungua miaka mitatu wala kisichozidi miaka mitano, pamoja na faini isiyopungua paundi za Misri 200,000 wala isiyozidi 300,000, au adhabu mojawapo kati ya hizo mbili; na endapo kosa hilo linarudiwa tena, adhabu zote mbili — kifungo na faini — huongezwa mara mbili katika viwango vyake vya chini na vya juu. Aya hii inaeleza kwa usahihi hali halisi ya msichana katika mfano wa mwanzo: kusimama huko kunakojirudia kila asubuhi si tukio la peke yake bali ni mwenendo unaojirudia, na ni sheria yenyewe — si sisi — iliyoweka kurudiwa kama sharti la kuongeza adhabu.

Kuhusu kosa kubwa, hilo liko katika Kifungu cha 306 bis (b) peke yake. Kifungu hiki hakizungumzii maneno ya kupita barabarani, bali kinahusu ulazimishaji wa kingono: iwapo kosa lililotajwa katika kifungu kilichotangulia limefanywa kwa nia ya mhusika kupata kutoka kwa mwathirika faida yenye asili ya kingono, adhabu ni kifungo cha 'sijn' — aina kali zaidi ya kifungo, ya kosa kubwa, katika sheria ya Misri — kisichopungua miaka mitano. Inakuwa kifungo kisichopungua miaka saba iwapo mhusika ni miongoni mwa wale walioainishwa katika aya ya pili ya Kifungu cha 267 — yaani wale waliokabidhiwa jukumu la kumlea au kumsimamia mwathirika, au wenye mamlaka juu yake — au ana mamlaka ya kikazi, ya kifamilia, au ya kielimu juu yake, au alitumia shinikizo ambalo mazingira yalimruhusu kulitumia, au kosa lilifanywa na watu wawili au zaidi, au angalau mmoja wao alikuwa na silaha. Hapa mtunga-sheria anazungumza moja kwa moja na wale wanaodhani kuwa cheo chao kinawakinga: mamlaka ni kigezo cha kuongeza adhabu, si kinga.

Anabaki mtu wa tatu ambaye mara chache hujiwajibisha mwenyewe: yule anayesikia lakini haingilii kati. Kicheko kinachotoka kwa waliokaa pale wakati mmoja wao anapotupa neno lake ni, kwa vitendo, kama makofi yanayomtia moyo kurudia kesho. Mwenye duka anayeona kusimama huko kukiwa mazoea mbele ya mlango wake, akakaa kimya kwa sababu 'watu hawa ni wateja,' anachangia kwa vitendo — mshirika kimaadili, si kwa maana ya kisheria — katika kuigeuza njia hiyo kuwa mahali pasipo salama. Na abiria wa 'microbus' (basi dogo la abiria, maarufu Misri) wanaosikia neno kisha wakageuza nyuso zao mbali humpa mhusika hasa kile anachohitaji: ukimya wa wengi. Hatua sahihi haianzii kituo cha polisi wala ofisi ya mwendesha mashtaka, bali huanza pale barabara inapoacha kupiga makofi.

Kabla ya kufikia hatua sahihi, milango miwili mibaya lazima ifungwe. Wa kwanza ni kuunganisha kilichotokea na mwathirika mwenyewe: mavazi yake, muda alioondoka nyumbani, au namna alivyozungumza. Maandishi ya sheria yanategemea tendo la mhusika peke yake, na hayatambui — miongoni mwa vipengele vya kosa — kitu kinachoitwa mwonekano wa mwathirika; na yeyote anayeanza kwa kuuliza 'alikuwa amevaa nini?' anahamisha jukumu kutoka kwa mtenda kosa kwenda kwa aliyefanyiwa kosa hilo, na hili lenyewe ndilo «Hii Si Sawa». Mlango wa pili ni kulipiza kisasi binafsi: hakuna ushauri hapa wa kukabiliana kimwili au 'kumwadhibu' barabarani, kwa sababu jambo hilo hugeuza tukio lililo wazi kuwa ugomvi unaopoteza haki. Vivyo hivyo, kusambaza picha ya msichana 'kwa lengo la kumfedhehesha' mhusika: madhara huyaangukia yeye kwanza.

Hatua sahihi ni ya kiutaratibu na rahisi: taarifa hutolewa kwa maandishi katika kituo cha polisi chenye mamlaka mahali tukio lilipotokea, au taarifa hutolewa moja kwa moja kwa Ofisi ya Mwendesha Mashtaka Mkuu, na haihitajiki ushahidi wa kimwili kamili ili hatua zichukuliwe; ushuhuda wa mashahidi unahesabiwa kuwa ushahidi halali, na hivyo mshuhuda kutoa jina lake katika taarifa ni wajibu wa kiraia, si upendeleo. Ni muhimu kurekodi tarehe, saa, mahali, maelezo ya mhusika, na kama tukio limejirudia. Katika unyanyasaji wa kimtandao, ujumbe na picha za skrini huhifadhiwa kabla ya kufuta chochote. Hadi wakati wa kuandika mistari hii, Ofisi ya Malalamiko ya Wanawake katika Baraza la Kitaifa la Wanawake hupokea taarifa na kutoa ushauri wa kisheria na kisaikolojia kupitia nambari ya dharura 15115, kila siku kutoka saa 9:00 asubuhi hadi saa 9:00 jioni — nambari inayotambulika kwenye ukurasa wa ofisi hiyo na iliyotajwa katika mahojiano yaliyochapishwa na Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Kupambana na Dawa za Kulevya na Uhalifu (UNODC) na mkuu wa ofisi ya malalamiko ya baraza hilo.

Hii inakuja siku moja kabla ya Siku ya Kimataifa ya Mtoto wa Kike, inayoadhimishwa tarehe 11 Oktoba kwa mujibu wa Azimio la Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa Na. 66/170 lililotolewa tarehe 19 Desemba 2011, na kaulimbiu yake mwaka huu — kwa mujibu wa tovuti ya Umoja wa Mataifa hadi wakati wa kuandika mistari hii — inahusu kukomesha ndoa za utotoni na kuwekeza katika haki za wasichana. Hii si kaulimbiu ya mbali isiyogusika: msichana kufika shuleni kwa njia fupi zaidi na kurudi kwa njia hiyo hiyo ndilo jambo lake la kwanza na la gharama nafuu zaidi. Katika Katiba ya Misri kuna maandishi wazi: Kifungu cha 11 kinasema kwamba dola 'inajitolea kumlinda mwanamke dhidi ya aina zote za ukatili.' Lakini maandishi peke yake hayatembei barabarani; watu ndio wanaotembea humo.

Turejee asubuhi yetu: msichana anayezunguka kupitia barabara ndefu hahitaji mahubiri kuhusu maadili wala kampeni inayoisha mara tukio lake linapopita. Anachohitaji ni yule anayesimama pale kila siku amwogofyaji kuelewa kwamba neno moja tu laweza kumgharimu mhusika kifungo cha angalau miaka miwili au faini isiyopungua paundi za Misri 100,000, kwamba kulirudia kwa njia ya kunyemelea huinua kifungo hicho hadi miaka mitatu au zaidi, kwamba ulazimishaji wa kingono humaanisha kifungo kisichopungua miaka mitano, na kwamba waliokaa pale hawatacheka tena mara hii. Siku hiyo, msichana atachagua njia fupi kwa sababu tu ni fupi, nasi tutakuwa tumepata dakika saba katika siku moja ya msichana mmoja — jambo ambalo, likihesabiwa vizuri, ni faida kwetu sote.