«Keda Ghalat» (Hii Si Sawa): Kudhuru Wanyama ni Kosa la Jinai Chini ya Sheria ya Adhabu ya Misri Tangu 1937

Saa moja asubuhi, wazazi wanapowapitisha watoto wao mbele ya ukuta wa shule katika mtaa mtulivu wa makazi, mmoja wao anamwona paka mdogo amelala bila mwendo karibu na bakuli la plastiki lililo na mabaki ya chakula. Baada ya mita chache, paka wa pili, kisha wa tatu. Watoto wanasimama, mmoja wao ananyoosha mkono kuelekea bakuli kabla mama yake kumvuta haraka. Majirani wananong'onezana: fulani amechoshwa na milio ya paka usiku, akaamua "kuwaondoa" kwa njia yake mwenyewe. Katika mtaa unaofanana, mwanamume anasimama nyuma ya karo — mkokoteni tambarare unaovutwa na punda, maarufu Misri — uliobeba mzigo unaozidi mara kadhaa uwezo wa punda mwembamba, na kila anapojikwaa, anamshusha fimbo usoni. Hakuna anayeingilia kati, kwa sababu kila mtu ana sentensi ile ile kichwani: "Huyu ni mnyama tu."

Sentensi hiyo ndiyo tunayosimama juu yake leo. Kwa sababu mhusika katika matukio yote mawili si taasisi wala mamlaka, bali ni jirani fulani na mmiliki fulani wa mkokoteni, kila mmoja wao amechagua mwenyewe kumtendea kiumbe hai kama jiwe barabarani. Na ukweli ambao wengi hawaujui ni kwamba sheria ya Misri haikuacha kitendo hiki bila adhabu, bali imekitaja waziwazi katika Sheria ya Adhabu iliyotolewa kwa Sheria Namba 58 ya mwaka 1937 — karibu miaka tisini iliyopita. Ulinzi wa kisheria kwa wanyama si mtindo wa kisasa wala anasa iliyoagizwa kutoka nje, bali ni vifungu vilivyopo na namba za ibara wazi.

Tuanze na Ibara ya 355 ya Sheria ya Adhabu. Ibara hii inaadhibu kwa kifungo cha kazi ngumu kila anayemuua kwa makusudi bila sababu ya lazima mnyama wa kupanda, kukokota au kubeba mizigo, au aina yoyote ya mifugo, au kumsababishia madhara makubwa. Ibara hiyo hiyo inahusisha pia yeyote anayemtia sumu mnyama miongoni mwa hawa, au anayewatia sumu samaki waliopo kwenye mto, mfereji, kijito, bwawa au dimbwi, kama ibara hiyo inavyoorodhesha. Ibara pia inaongeza kuwa mkosaji anaweza kuwekwa chini ya uangalizi wa polisi kwa muda usiopungua mwaka mmoja na usiozidi miaka miwili. Punda anayepigwa usoni hadi kujeruhiwa, farasi anayejeruhiwa kwa makusudi, ng'ombe anayetiwa sumu kwa kumkasirikia mmiliki wake — yote haya yanaangukia ndani ya wigo wa ibara hii.

Kisha Ibara ya 356 inaongeza ukali wa adhabu iwapo makosa yaliyotajwa katika ibara iliyotangulia yametendwa usiku, hivyo adhabu inakuwa kifungo cha kazi ngumu au kifungo cha miaka mitatu hadi saba. Maelezo ya kawaida ya ukali huu ni kwamba mtu anayejifichaficha gizani kuweka sumu au kumuua mnyama anafanya hivyo kwa mpango wa awali na nia ya kuficha kitendo chake — jambo ambalo inaonekana mtunga sheria alilichukulia kuwa hatari zaidi kuliko kitendo kinachotendwa mchana.

Ibara ya 357 ndiyo iliyo karibu zaidi na tukio la paka mbele ya ukuta wa shule. Ibara hii inaadhibu kwa kifungo kisichozidi miezi sita au faini kila anayemuua au kumtia sumu kwa makusudi bila sababu ya lazima mnyama wa nyumbani asiyetajwa katika Ibara ya 355, au kumsababishia madhara makubwa. Paka na mbwa ni wanyama wa nyumbani kulingana na tafsiri za kisheria zinazotumika kwa kawaida, hivyo kuweka sumu kwa makusudi kwa ajili yao ni kitendo kinachohesabiwa kuwa kosa la jinai kisheria. Hapa tunaeleza kuwa kiwango cha faini kilichowekwa katika ibara hizi ni cha zamani sana na hakiakisi tena wakati wetu, hivyo kifungo cha kunyimwa uhuru ndicho jambo la msingi linalopaswa kuwa akilini mwa yeyote anayefikiria kufanya hivi.

Huenda msomaji akauliza: "bila sababu ya lazima" ina maana gani? Kwa mujibu wa tafsiri iliyokubalika ya maandishi haya, sheria haihesabu kuwa kosa uchinjaji wa mifugo kwa ajili ya chakula, wala kuzuia hatari halisi; inachukulia kuwa kosa ni kuua na kudhuru bila sababu nyingine yoyote isipokuwa uchungu, kisasi au dharau. Tofauti kati ya mchinjaji anayechinja kwa mujibu wa taratibu, na jirani anayeweka sumu kwa siri kwenye bakuli la chakula, ndiyo hasa tofauti kati ya kitendo halali na kosa la jinai. Kwa ufahamu wetu, kumekuwepo majadiliano miaka ya hivi karibuni kuhusu mswada huru wa ustawi wa wanyama, lakini hadi wakati wa kuandika mistari hii, ibara za Sheria ya Adhabu ndizo bado sheria inayotumika kuhalifisha kuua na kudhuru wanyama.

Madhara hayaishii kwa mnyama pekee. Bakuli la sumu karibu na ukuta wa shule ni hatari ya moja kwa moja kwa watoto wanaogusa kila kitu na kuweka mikono yao vinywani. Ni hatari kwa mbwa au paka wa jirani anayetoka barabarani kwa dakika chache. Ni hatari kwa ndege yeyote au kiumbe kingine kinachopita mahali hapo. Aliyeweka sumu hakuua paka pekee, bali amepanda dutu hatari katika nafasi ya umma inayoshirikiwa na wote, na huenda akajikuta akikabiliwa na dhima kubwa zaidi kuliko alivyodhani ikiwa mtoto atadhurika.

Kumpiga mnyama wa kazi ni madhara ya aina nyingine. Punda anayebebeshwa mara mbili ya uwezo wake na kupigwa usoni hatafanya kazi vizuri zaidi, bali atafanya kazi vibaya zaidi na ataishi muda mfupi zaidi, na huenda akaanguka barabarani, akazuia mwendo wa magari na kumsababishia mmiliki wake hasara. Huruma hapa si hisia tu, bali ni hesabu ya vitendo: mnyama anayelishwa, kunyweshwa na kubebeshwa kulingana na uwezo wake huishi muda mrefu zaidi na kuzalisha zaidi. Mkulima wa Misri alijua hekima hii muda mrefu kabla haijaandikwa katika sheria yoyote.

Kuna madhara ya tatu, yaliyofichika zaidi: kile watoto wanachojifunza wanapoona kwamba udhalimu haujazwi na matokeo yoyote. Mtoto anayemwona jirani yake akiwatia sumu paka, au anayemwona mmiliki wa mkokoteni akimpiga punda bila mtu wa kumzuia, hujifunza kwamba nguvu hutumika dhidi ya walio dhaifu zaidi, na kwamba maumivu ambayo kilio chake hakisikiki hayahesabiwi. Hili ni somo tusilotaka kwa watoto wetu, na ndiyo linalofanya "hii si sawa" kuwa si tu maoni ya kimaadili hapa, bali suala la malezi na usalama.

Basi tabia sahihi ni ipi? Kwanza, iwapo paka au mbwa wa mtaani wanasababisha usumbufu wa kweli, njia sahihi ni kutoa taarifa kwa mamlaka husika, si kujilipiza kisasi mwenyewe wala kutawanya sumu barabarani. Pili, yeyote anayefuga mnyama au kufanya kazi na mnyama wa kukokota au kubeba mizigo, anapaswa kumlisha, kumnywesha, kumbebesha kulingana na uwezo wake na kumtibu anapougua, na kuelewa kuwa kumpiga vibaya na kumjeruhi kwa makusudi ni kosa la jinai linaloadhibiwa, si ukatili tu. Tatu, viuatilifu na sumu za nyumbani, panapohitajika, vihifadhiwe mbali na kufikiwa na watoto na wanyama na visiachwe kamwe mahali pa umma.

Na ukimwona mtu akifanya hivyo, hulazimiki kugombana naye barabarani. Unaweza kuzungumza naye kwa utulivu, na kumkumbusha kuwa hiki ni kitendo kinachoadhibiwa kisheria; na akiendelea, unaweza kufungua mahdar — taarifa rasmi ya polisi — katika kituo cha polisi kama tukio lingine lolote. Mashahidi walioona bakuli likiwekwa, na picha za bakuli au mnyama aliyedhurika — si za watu — vyote vinasaidia. Muhimu ni kila mtu kujua kwamba ukimya si chaguo pekee.

Tunachapisha makala hii katika usiku wa kuamkia Siku ya Wanyama Duniani, inayoadhimishwa Oktoba 4. Siku hii ina historia yake: ilianzishwa na Mjerumani Heinrich Zimmermann jijini Berlin mwaka 1925, na mnamo Mei 1931, Mkutano wa Kimataifa wa Ulinzi wa Wanyama uliofanyika Florence, Italia, ulipitisha kwa kauli moja Oktoba 4 kuwa Siku ya Wanyama Duniani. Kwa maneno mengine, dunia ilikubaliana juu ya wazo hili karibu miaka ile ile ambayo mtunga sheria wa Misri alikuwa akiweka ibara hizi katika Sheria ya Adhabu inayoendelea kutumika hadi leo. Hatuko nyuma ya mtu yeyote katika maandishi ya sheria; ikiwa kuna nyuma, ni katika utekelezaji na uelewa.

Sasa turudi katika mtaa huo huo asubuhi nyingine. Watoto wanapita mbele ya ukuta wa shule na hawakuti bakuli la sumu wala paka aliyekufa, kwa sababu jirani, alipochoshwa na milio ya paka, alipiga simu kwa mamlaka husika badala ya kununua sumu. Na mmiliki wa mkokoteni katika mtaa unaofanana alishusha nusu ya mzigo na kutembea kando ya punda wake badala ya kumpiga usoni. Sheria haikubadilika kati ya asubuhi hizo mbili, wala hakuna nguvu ya ajabu iliyoshuka mtaani humo. Kilichobadilika ni kwamba mtu fulani alijua kuwa "ni mnyama tu" si msemo wa kisheria, kwamba huruma si udhaifu, na kwamba mtaa tunaoushiriki na viumbe walio dhaifu zaidi ndio mtaa huo huo ambao watoto wetu wanakua ndani yake.