Sheria ya Haki za Wazee Misri: Sheria Namba 19 ya 2024 inamhakikishia nini aliyetimiza miaka 65?

Asubuhi ya mwanzo wa mwezi, mzee wa miaka sabini na kitu anasimama mbele ya dirisha la ofisi ya posta katika mtaa wake, mara akiegemea fimbo yake, mara ukuta, huku foleni iliyo mbele yake ikisonga polepole. Mfukoni mwake ana kitambulisho cha taifa na hati ya pensheni, na kichwani hesabu kamili ya kiasi atakachotoa kwa dawa na kodi ya nyumba na kile kitakachobaki kwa mwezi uliosalia. Ni tukio linalojirudia katika kila mji na kijiji cha Misri, na ni wachache wanaojua kwamba kuna sheria iliyopitishwa zaidi ya miaka miwili iliyopita inayosema pensheni hii inaweza kumfikia nyumbani kwake, badala ya yeye kuifuata.

Sheria hiyo ni Sheria Namba 19 ya Mwaka 2024 inayotangaza Sheria ya Kutunza Haki za Wazee. Ilichapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali, Toleo la 14, nyongeza (d), tarehe 4 Aprili 2024, na kifungu chake cha mwisho kinaeleza kwamba inaanza kutumika kuanzia siku inayofuata kuchapishwa kwake. Kwa kadiri tunavyojua, hii ndiyo sheria ya kwanza ya Misri inayojitegemea na iliyotengwa yote kwa ajili ya wazee. Sheria ambatanishi ina vifungu arobaini na nane, pamoja na vifungu vitatu vya sheria ya utangazaji. Leo, katika Siku ya Kimataifa ya Wazee, tunaifungua ili tusome inachohakikisha kwa maneno ya vifungu vyake, si kwa muhtasari wa watu kuihusu.

Swali la kwanza ambalo sheria inalijibu ni: nani ni "mzee" machoni pa serikali? Kifungu cha 1 cha sheria ya utangazaji kinasema masharti yake yanamhusu Mmisri aliyetimiza umri wa miaka sitini na mitano kwa kalenda ya Gregori, na pia mgeni anayeishi Misri kihalali, kwa sharti la ushirikiano wa pande mbili (nchi yake nayo iwatendee Wamisri hivyo hivyo). Kwa Mmisri hakuna sharti jingine: halazimiki kuwa mstaafu anayepokea pensheni, wala mgonjwa, wala anayeishi peke yake. Mkulima ambaye bado anaenda shambani mwake, profesa wa chuo kikuu aliyestaafu, na mama wa nyumbani ambaye hakuwahi kufanya kazi nje ya nyumba yake hata siku moja, wote ni sawa mbele ya kifungu hiki. Hata hivyo, Kifungu cha 2 kinatenga kundi finyu zaidi linaloitwa "mzee anayestahili kipaumbele cha utunzaji" (al-musinn al-awla bil-ri'aya), yaani yule ambaye yeye wala familia yake hawawezi kukidhi mahitaji ya chini kabisa ya maisha, na baadhi ya manufaa, kama msaada wa fedha, yanahusu kundi hilo pekee.

Turudi kwa mzee wetu aliye kwenye foleni ya posta. Kifungu cha 6 kinailazimu wizara husika, kwa kushirikiana na mamlaka zinazohusika, kutoa huduma ya kufikisha pensheni ya mzee, au msaada anaostahili mzee anayestahili kipaumbele cha utunzaji, hadi makazi yake, kwa ada ya nusu asilimia ya thamani ya pensheni au msaada huo, isiyozidi pauni mia moja, inayolipwa na mzee mwenyewe. Tutafsiri hilo kwa tarakimu, kama mfano wa hesabu tu: anayepokea pauni elfu tatu atalipa, iwapo asilimia hiyo itatumika kama ilivyoandikwa, pauni kumi na tano kwa mwezi ili mlango wake ubishwe, na anayepokea zaidi hatalipa zaidi ya pauni mia moja. Lakini kifungu kinaziachia kanuni za utekelezaji kupanga viwango vya ada hiyo, wala hakitaji chombo kitakachobisha mlango, kwa hiyo kuanza kwa huduma hii kunategemea kanuni hizo, ambazo tutazirejea.

Kisha sheria inaingia ndani ya nyumba yenyewe. Kifungu cha 7 kinaamua kwamba familia inashirikiana katika kuwatunza wazee wake na kuwapatia mahitaji yao ya lazima, na kinapanga kwa mpangilio wa wazi ni nani anayebeba wajibu huu: mume au mke kwanza, maadamu wanaweza kuutekeleza; ikishindikana, wajibu unahamia kwa mmoja wa wanafamilia wanaoishi Misri anayeweza kuutekeleza, kwa mpangilio wa watoto, kisha wajukuu, kisha ndugu; na iwapo watu wa daraja moja ni wengi, wanamchagua miongoni mwao atakayeshughulikia utunzaji. Wasipokubaliana na hakuna ndugu anayejitokeza kumtunza, wizara husika inapeleka suala hilo kwa rais wa mahakama ya familia husika ili atoe "amri kwa maombi" (uamuzi unaotolewa kwa ombi la upande mmoja bila usikilizwaji kamili) wa kumkabidhi utunzaji mmoja wa ndugu au mtu mwingine, au wa kuamua mzee akae katika mojawapo ya nyumba za kulelea wazee. Maana yake ni kwamba familia ndiyo ngome ya kwanza, na serikali haichukui nafasi yake bali inaingilia kati familia inapozozana au inaposhindwa.

Vipi kuhusu nyumba za kulelea wazee zenyewe? Kifungu cha 10 kinaweka sharti kwamba leseni ya kuanzisha taasisi za kijamii za kutunza wazee itolewe na wizara husika au idara zake za mikoa, baada ya kulipwa ada isiyozidi pauni laki moja, ada inayotozwa taasisi si mzee, na kifungu kinaziachia kanuni za utekelezaji kupanga viwango vyake na hali za kusamehewa. Wajibu unaozihusu familia zenye kipato kidogo umo katika Kifungu cha 13: taasisi hizi zinalazimika kupokea bila malipo asilimia nne ya uwezo wao wa kulaza kwa ajili ya kesi zinazoelekezwa na wizara husika, kwa kiwango cha chini cha mzee mmoja angalau.

Sheria inaenea pia hadi barabarani na kwenye vituo vya utamaduni. Kifungu cha 27 kinampa mzee msamaha wa sehemu ya gharama za kutumia vyombo vya usafiri wa umma vinavyomilikiwa kikamilifu na serikali, huku wizara husika ikibeba thamani ya msamaha huo, na Kifungu cha 28 kinailazimu serikali kumpatia msamaha wa sehemu ya ada za uanachama katika vyama vya michezo, vituo vya utamaduni, majumba ya maonyesho na baadhi ya makumbusho na maeneo ya kale yanayomilikiwa na serikali. Zingatia kwamba vifungu vyote viwili vinasema "msamaha wa sehemu" bila kutaja asilimia, vikaiachia kanuni za utekelezaji; kwa hiyo hatuwezi kukuambia hapa iwapo punguzo ni nusu ya bei au robo yake, wala hatutaji asilimia ambayo hatukuipata katika maandishi.

Kuna vifungu viwili vinavyofanya kazi nyuma ya pazia. Kifungu cha 29 kinasamehe kodi zote, ada na gharama, za aina yoyote, kwa vibali vya kujenga jengo lolote lililotengwa kwa makazi au hifadhi ya wazee katika taasisi za kijamii za kutunza wazee, na pia vibali vya kubadilisha au kukarabati jengo lililopo kwa lengo hilo, ili kuhamasisha ujenzi wa nyumba mpya. Kinafungamanisha upendeleo huo na jengo kuendelea na madhumuni yake: anayebadilisha shughuli au kulitumia jengo kwa jambo lisilo huduma ya wazee kabla ya kupita miaka kumi tangu tarehe ya msamaha, kifungu kinamlazimu kulipa kodi na ada hizo pamoja na faida kwa kiwango kilichotangazwa na Benki Kuu. Kifungu cha 30 kinaanzisha mfuko unaoitwa "Mfuko wa Kutunza Wazee", wenye hadhi ya kisheria ya umma, makao yake makuu yakiwa jijini Cairo, ukiwa chini ya waziri husika, na unaruhusiwa kufungua matawi mikoani.

Kisha inakuja sehemu inayoifanya sheria kuwa sheria na si waraka wa matamanio: adhabu. Kifungu cha 46 kinaweka adhabu mbili za ngazi. Ya kwanza: kifungo kisichozidi mwaka mmoja na faini isiyopungua pauni elfu moja wala kuzidi pauni elfu kumi, au mojawapo ya adhabu hizo mbili, kwa kila mtu aliyekabidhiwa kumtunza mzee akazembea kutekeleza wajibu wake kwake, au akajipatia mwenyewe msaada wa fedha uliopangwa kwa ajili ya mzee. Anayekusudiwa hapa kama aliyekabidhiwa ni yule aliyeainishwa na Kifungu cha 7, kuanzia mwenzi wa ndoa hadi ndugu, na yule ambaye mahakama ya familia ilimkabidhi utunzaji kwa mujibu wa kifungu hicho hicho.

Ngazi ya pili, iliyo kali zaidi, ni kwa anayevuka uzembe na kufikia kitendo cha makusudi: kifungo kisichozidi miaka miwili na faini isiyopungua pauni elfu mbili wala kuzidi pauni elfu ishirini, au mojawapo ya adhabu hizo mbili, kwa kila aliyekabidhiwa kumtunza mzee akakataa kwa makusudi kutekeleza wajibu wa utunzaji au akamnyonya. Tofauti kati ya ngazi hizo mbili ni tofauti ya nia: aliyeshindwa kwa sababu hakuweza au alizembea ni jambo moja, na aliyemwacha baba yake mlangoni mwa hospitali akamgeuzia mgongo kwa makusudi ni jambo jingine. Kisha kifungu kinaongeza uzito wa adhabu kwa namna mahususi: iwapo lolote kati ya hayo litasababisha jeraha au madhara kwa mwili wa mzee, adhabu ni kifungo; na iwapo litasababisha ulemavu wa kudumu au kifo cha mzee, adhabu ni kifungo kisichopungua miaka mitatu wala kuzidi mitano. Hilo linafanya kuwatelekeza wazee kuwa kosa la jinai lenye jina na namba ya kifungu.

Hata hivyo, kati ya maandishi na mlango wa nyumba kuna umbali unaoitwa kanuni za utekelezaji. Kifungu cha 2 cha sheria ya utangazaji kilimlazimu Waziri Mkuu kuzitoa ndani ya miezi sita tangu tarehe sheria ilipoanza kutumika, yaani kufikia Oktoba 2024. Kamati ya kuandaa rasimu yake iliundwa kweli na ikafanya kikao chake cha kwanza, kwa mujibu wa tangazo la Wizara ya Mshikamano wa Kijamii. Kisha katika Baraza la Wawakilishi yakarudiwa mara kwa mara "maombi ya taarifa" (talab ihata, ombi rasmi la bunge la kuitaka serikali itoe maelezo) kuhusu kuchelewa kwake; la mwisho tulilolipata ni ombi lililochapishwa na tovuti ya habari za bunge "Parlmany" tarehe 5 Aprili 2026 linalothibitisha kwamba kanuni hizo bado hazijatolewa. Kwa kadiri tunavyojua, na hadi wakati wa kuandika mistari hii, hatujakuta zikiwa zimechapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali, na kwa hiyo hatuwezi kukuambia kwamba huduma ya kufikisha pensheni au punguzo la usafiri vinafanya kazi kikamilifu kila mahali; tunakushauri uulize ofisi ya posta au kitengo cha Mshikamano wa Kijamii katika eneo lako kuhusu hali halisi.

Basi msomaji afanye nini kwa maarifa haya sasa? Kwanza, kumbuka namba ya sheria: 19 ya mwaka 2024; ndiyo ufunguo wako unapomuuliza afisa wa posta, wa bima ya jamii au wa Mshikamano wa Kijamii kuhusu mojawapo ya haki hizi. Pili, iwapo katika familia yako kuna mzee ambaye watoto wake wanazozana kuhusu nani amtunze, fahamu kwamba njia si kugombana kwenye matanga na harusi, bali ni ofisi ya Mshikamano wa Kijamii inayopeleka suala hilo mahakama ya familia kwa mujibu wa Kifungu cha 7. Tatu, ukimwona mzee aliyetelekezwa au anayenyonywa, kinachomtokea si tena jambo la faragha la kifamilia, bali ni tukio lenye kifungu cha adhabu, na kulitoa taarifa ni wajibu si udaku; zaidi ya hayo, Kifungu cha 25 kinailazimu wizara husika kuweka simu ya dharura ya kutolea taarifa za hatari yoyote inayotishia usalama na amani ya mzee. Hatutaji namba yake hapa kwa sababu bado hatujathibitisha kwamba imetengwa.

Turudi kwa mzee aliye kwenye foleni ya posta. Huenda asubuhi yake ya mwanzo wa mwezi ujao isibadilike, kwani katika nchi yetu karatasi huwa daima inaitangulia hali halisi kwa umbali fulani. Lakini kilichobadilika kweli ni kwamba serikali imekiri, kwa maandishi yaliyochapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali, kwamba kusimama kwenye foleni ukiwa na miaka sabini si majaliwa, kwamba kumtunza si hisani ya mtu yeyote bali ni wajibu uliopangwa kwa majina na madaraja, na kwamba kukataa kuutekeleza kwa makusudi adhabu yake ni kifungo. Ama kuhusu jinsi ya kuwatunza baba na mama zetu nyumbani siku hadi siku, kuanzia dawa hadi upweke, tuliandika awali mwongozo wa kivitendo kwenye jukwaa hili katika makala yetu kuhusu kuwatunza wazazi, na hatutarudia ushauri wake hapa; inatosha leo kujua kwamba nyuma ya ushauri huo kuna sheria inayouunga mkono.