'Siku ya Hofu' ya Alexandria: Yaliyotokea Julai 365 na Jinsi Sayansi Inavyofuatilia Mediterania
Kila tarehe 5 Novemba, dunia huadhimisha Siku ya Kimataifa ya Uelewa wa Tsunami. Tunarejea hadi tarehe 21 Julai, mwaka 365 BK, wakati bahari ilirudi nyuma kutoka ufuko wa Alexandria kisha ikarudi, tukijiuliza: sayansi ya leo inasema nini kuhusu hadithi hiyo? Kwa nini muda wa onyo katika Mediterania hupimwa kwa dakika badala ya masaa? Na Alexandria iliwezaje kuwa mji wa kwanza nchini Misri na barani Afrika kupewa hadhi ya 'Tayari kwa Tsunami'?

Katika jioni moja ya Novemba kwenye Corniche ya Alexandria — barabara ya kando ya bahari inayopendwa jijini humo — upepo wenye chumvi huvuma, na mvulana mmoja anasimama akihesabu mawimbi huku akishikilia kikombe cha karatasi cha mahindi ya kuchoma, vitafunio maarufu vya hapo Corniche, na kwenye njia ya kutembea kuna msemo unaorudiwa na watu wa baharini: 'Bahari hutoa, na bahari huchukua.' Kwetu sisi, bahari ni riziki na burudani, na mara chache tunaifikiria kama chanzo cha hatari. Tarehe 5 Novemba kila mwaka, dunia huadhimisha Siku ya Kimataifa ya Uelewa wa Tsunami, iliyoanzishwa na Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa kupitia azimio namba 70/203 mwezi Desemba 2015. Nasi tuna hadithi yetu ya kale.
Mwanahistoria wa Kirumi Ammianus Marcellinus, aliyeshuhudia mwenyewe tukio hilo katika karne ya nne, aliandika kwamba tarehe 21 Julai mwaka 365, ardhi ilitetemeka, kisha bahari ikarudi nyuma hadi sakafu yake ikadhihirika na viumbe vyake vikabaki vikizongazonga kwenye tope, watu wakatembea juu ya eneo lililokuwa maji marefu muda mfupi uliopita — kabla maji hayo hayajarudi kama ukuta. Aliandika kuwa meli kubwa zilitua juu ya paa za nyumba, 'kama ilivyotokea Alexandria,' na kwamba yeye mwenyewe aliona, karibu na Methone kusini mwa Ugiriki, meli iliyosukumwa nchi kavu umbali wa maili mbili hivi. Hakutaja idadi kamili ya waliokufa, ingawa alisema maji yaliyorudi yaliwazamisha 'maelfu mengi ya watu.'
Siku hiyo ilibaki katika kumbukumbu za mji kwa karne nyingi, ikijulikana kama 'Siku ya Hofu.' Na hapa ndipo swali letu halisi linapoanzia: mwanasayansi hufanya nini na maandishi yenye umri wa karne kumi na sita? Simulizi peke yake si ushahidi, na mwanahistoria wa kale hakuwa na chombo cha kupima tetemeko la ardhi — hivyo watafiti walikwenda kutafuta ushuhuda usiotia chumvi: ushuhuda wa mawe na mchanga uliojirundika.
Magharibi mwa kisiwa cha Krete, fuo za kale zilizogeuka mawe ziliinuliwa na tetemeko hilo hadi mita tisa hivi juu ya usawa wa bahari wa sasa, na kwa miaka mingi zilisomwa kama alama ya tetemeko moja lenye ukubwa uliozidi kipimo cha 8.3. Lakini utafiti uliochapishwa mwaka 2021 katika jarida la AGU Advances, ukishirikisha Kituo cha Utafiti cha Ujerumani cha Sayansi za Ardhi (GFZ), ulihitimisha kuwa tetemeko la mwaka 365 huenda lilikuwa chini ya kipimo cha 8, kwamba chanzo chake kilikuwa nyufa za kawaida zilizotokana na kunyoosha kwa ganda la dunia, na kwamba kuinuka kwa Krete huenda kulijirundika kupitia mfululizo wa matetemeko, si mtikisiko mmoja.
Naye Alexandria yenyewe je? Mwaka 2020, mtafiti Stathis Stiros alichapisha tafiti mbili — moja katika jarida la Seismological Research Letters yenye kichwa 'Je, Alexandria Iliangamizwa Mwaka 365 BK?', na nyingine katika Arabian Journal of Geosciences — na akahitimisha kuwa uharibifu mkubwa wa mji huo hauwezekani. Barua ya Pasaka — barua ya kila mwaka ya Pasaka — iliyoandikwa na Athanasius, aliyekuwa kiongozi wa kanisa la Alexandria wakati huo, inaonyesha kuwa chanzo cha wimbi hilo kilikuwa upande wa mashariki na haitaji uharibifu mkubwa wowote. Idadi zinazotajwa mara kwa mara — vifo elfu tano, na nyumba elfu hamsini zilizoharibiwa, pamoja na dai lililotokana nazo la 'vifo elfu hamsini' — zinatokana na maandishi ya baadaye yaliyorudia na kutia chumvi masimulizi ya Ammianus, wala si ushuhuda wa wakati huo. Mjadala huu bado uko wazi hadi wakati wa kuandika maneno haya, na hiyo ndiyo nidhamu ya sayansi: kutilia shaka hadithi nzuri pale isipopata msingi imara wa kuisimamia.
Hata hivyo, fizikia aliyoieleza Ammianus ni sahihi kabisa. Kwa nini bahari hurudi nyuma kwanza? Kwa sababu wimbi lina kilele na bonde lake; iwapo bonde hilo litafika ufukweni kabla ya kilele, maji hurudi nyuma na samaki hubaki wakizongazonga kwenye tope — na kurudi huko si tamasha la kupigwa picha bali ni onyo lenyewe: kilele kiko dakika chache tu mbele. Tsunami si wimbi la upepo; upepo husogeza tabaka la juu tu la maji, wakati tsunami husogeza safu nzima ya maji hadi sakafu ya bahari. Urefu wa wimbi hufikia mamia ya kilomita, wakati kimo chake baharini kirefu ni makumi ya sentimita tu. Kasi yake huongezeka kadiri kina cha maji chini yake kinavyoongezeka: juu ya kina cha kilomita nne, kasi yake hukaribia ile ya ndege ya jeti, na katika maji mafupi hupungua kasi, hivyo nguvu yake hujirundika na kuongeza kimo — na pwani yetu mkabala na Delta ya Mto Nile inakaa juu ya rafu ya bara isiyo na kina kirefu, jambo linalolikwamisha wimbi na kuliinua zaidi.
Tofauti kati ya Bahari ya Mediterania na Bahari ya Pasifiki si suala la fizikia bali la umbali. Katika Pasifiki, wimbi laweza kusafiri nusu siku au siku nzima kabla ya kufika ufuko wa upande mwingine; Mediterania ni bahari finyu yenye vyanzo vya karibu, hatari zaidi ikiwa ni Upinde wa Hellenic kusini mwa Ugiriki, mahali Bamba la Afrika linapozama chini ya Bahari ya Aegean — chanzo kinachodhaniwa cha tetemeko la mwaka 365. Kwa mujibu wa makadirio yaliyochapishwa na Kituo cha Utafiti cha Ujerumani cha Sayansi za Ardhi, tetemeko litokealo ncha ya mashariki ya upinde huo lingeipa Alexandria kati ya dakika 65 na 130; muda huo waweza kupungua zaidi kadiri chanzo kinavyokaribia: uigaji wa kihesabu wa tsunami ya mwaka 1303 unaonyesha wimbi la kwanza lilifika ufuko wa Misri baada ya dakika arobaini hivi. Yaani, ni suala la dakika kadhaa, wala si masaa. Tetemeko la tarehe 12 Oktoba 1992 ni hadithi nyingine; bahari ina sheria zake.
Basi ni nani anayeifuatilia bahari hii? Baada ya maafa ya Bahari ya Hindi mwaka 2004, Tume ya Serikali za Nchi Wanachama ya Oceanografia (IOC) ya UNESCO ilianzisha Mfumo wa Tahadhari ya Mapema ya Tsunami kwa Kaskazini-Mashariki mwa Atlantiki, Mediterania na bahari zinazounganika nazo (NEAMTWS), ambao Misri ni mwanachama wake. Ujumbe wa onyo hutolewa na vituo vitano vilivyoidhinishwa, miongoni mwao Ugiriki, Italia na Uturuki. Nchini Misri, kituo kilichoidhinishwa kupokea ujumbe huo ni Taasisi ya Kitaifa ya Oceanografia na Uvuvi — wala si mtandao wa ufuatiliaji wa matetemeko — ambao ndani yake kuna 'Kituo cha Kitaifa cha Tahadhari' kinachopeleka ujumbe huo kwa mamlaka husika. Mfumo huu hujaribiwa kupitia mazoezi ya kikanda ya mara kwa mara, la hivi karibuni likiwa NEAMWave23 tarehe 6-7 Novemba 2023, lililopangwa kuendana na Siku ya Kimataifa yenyewe; zoezi lililofuata, NEAMWave26, lililopangwa awali kufanyika Machi 2026, liliahirishwa bila tarehe mpya kutangazwa hadi wakati wa kuandika maneno haya.
Lakini onyo halifai iwapo mji haujajiandaa, na ndiyo maana mpango wa 'Tsunami Ready' (Tayari kwa Tsunami) ulianzishwa: viashiria kumi na viwili vilivyogawanyika katika makundi matatu — tathmini inayochora ramani za maeneo hatarishi na kukadiria idadi ya watu wanaoishi humo, maandalizi yanayojumuisha ramani za uhamishaji zilizoidhinishwa na alama za maonyo mahali pa wazi na shughuli za kielimu mara tatu kwa mwaka na zoezi la jamii kila baada ya miaka miwili, na mwitikio unaohitaji mpango ulioidhinishwa na mifumo miwili yanayofanya kazi saa ishirini na nne, mmoja wa kupokea onyo na mwingine wa kulisambaza kwa umma. Utambuzi huo hufanywa upya kila baada ya miaka minne.
Mwaka 2024, Alexandria ilipata utambuzi huo, na kuwa — kwa mujibu wa Tume ya IOC — jumuiya ya kwanza ya pwani nchini Misri na barani Afrika kupewa hadhi ya 'Tayari kwa Tsunami,' chini ya mradi wa CoastWAVE; utambuzi huo ulikabidhiwa katika makao makuu ya mkoa tarehe 25 Mei, huku eneo hilo likilenga kupata jumuiya ishirini na tano zilizotambuliwa ifikapo mwisho wa mwaka 2026. Kwa vitendo, hii ina maana kuwa maeneo hatarishi ya Alexandria sasa yana ramani za uhamishaji zilizoidhinishwa, alama za maonyo, na watu waliofunzwa kuzitumia — wakati miji mingine ya pwani ya Misri bado iko njiani kuelekea hadhi hiyo hiyo.
Uhaba wa tukio kama hili haupunguzi uzito wa gharama yake. Umoja wa Mataifa unasema kuwa katika miaka mia moja iliyopita, dunia imeshuhudia tsunami hatari hamsini na nane zilizoua zaidi ya watu 260,000, wastani wa vifo 4,600 kwa tukio moja — wastani wa juu zaidi wa vifo miongoni mwa hatari zote za asili. Nchini Misri, karibu watu milioni kumi na saba — sawa na asilimia 15 ya wakazi — wanaishi maeneo ya pwani. Mwaka 2022, UNESCO ilitangaza kuwa uwezekano wa wimbi lenye kimo cha angalau mita moja kuipiga Mediterania ndani ya miaka thelathini ijayo ni karibu na uhakika. Mita moja si ukuta wa maji wa mwaka 365, lakini ni ya kutosha kufagia ufukwe wenye msongamano wa watu au bandari ndogo ya uvuvi.
Maarifa muhimu hapa yanatoshea ndani ya dakika moja. UNESCO inawafundisha wakazi wa pwani ishara tatu za asili za onyo: tetemeko kali au la muda mrefu linalohisiwa ufukweni; kurudi nyuma kusiko kawaida kwa bahari kunakodhihirisha sakafu yake; au ngurumo ya ajabu itokayo baharini, kama sauti ya treni. Ukigundua mojawapo ya ishara hizo, usisubiri uthibitisho: ondoka ufukweni mara moja kuelekea ndani ya nchi kavu au sehemu ya juu, na ikiwa hilo haliwezekani, panda kwenye ghorofa za juu za jengo imara. Usishuke kutazama au kupiga picha, wala usirudi baada ya wimbi la kwanza — tsunami ni msururu wa mawimbi unaoweza kudumu kwa masaa, na la kwanza si lazima liwe kubwa zaidi — subiri tangazo rasmi la kwisha kwa hatari. Baharini, mwongozo wa kimataifa ni kwa vyombo vya baharini kuelekea maji marefu, wala si kuelekea bandarini.
Kisha rudi kwenye Corniche jioni ya Novemba. Hakuna kitakachobadilika: upepo ule ule, na yule mvulana anayeendelea kuhesabu mawimbi. Bahari iliyobeba meli juu ya paa za nyumba katika masimulizi ya Ammianus ndiyo bahari ile ile inayoendelea kuwalisha watu wetu huko Anfoushi — mtaa wa kihistoria wa uvuvi wa Alexandria — na kando ya pwani huko Rosetta na Marsa Matrouh, na makala haya hayakuandikwa kumwogofya yeyote asitembee jioni ufukweni. Lakini kuwaambia watoto wako ishara hizo tatu mezani wakati wa chakula cha jioni — ikiwa bahari inatembea nyuma, wewe kimbia mbele — ndiyo bima rahisi zaidi utakayowahi kununua maishani mwako, na ndiyo inayoendelea kuifanya bahari kuwa rafiki tuliyemzoea.
Habari Zinazohusiana

Miaka 157 tangu Mfereji wa Suez ufunguliwe: jinsi mamia ya viumbe walivyofika Mediterania, na kisa cha “samaki sungura”
Mfereji wa Suez ulifunguliwa kwa meli miaka 157 iliyopita wiki hii, na haukuunganisha bandari mbili tu: uliunganisha bahari mbili zilizokuwa zimetengana kwa mamilioni ya miaka, na kuanzisha uhamiaji wa baharini ambao wanasayansi huuita wa “Kilessepsi”. Kisa hiki kinaishia kwenye sahani ya samaki: spishi moja ina sumu isiyoondoka kwa kupika, na jina lake maarufu hutumiwa pia kwa samaki wengine wanaovuliwa, kuuzwa na kuliwa bila kuwa na sumu hiyo.
18 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Siku ya Sayansi Duniani: mtu wa kawaida asomeje utafiti wa kisayansi, na nani humfungulia mlango nchini Misri?
Ujumbe unawasili baada ya usiku wa manane ukianza na maneno “utafiti mpya umethibitisha”, na anayejaribu kuhakiki hukutana na ukurasa unaodai makumi ya dola. Katika Siku ya Sayansi Duniani kwa Amani na Maendeleo, tunaeleza njia halali za kupata tafiti nchini Misri, maana ya mapitio ya wataalamu wenzao, na kwa nini utafiti mmoja wa watu ishirini si hukumu ya mwisho.
10 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Oktoba 12, 1999: Siku Mwana wa Damanhur Alivyoona Atomi Zikitembea — Ahmed Zewail na Kemia ya Femtosekunde
Miaka ishirini na saba iliyopita, siku kama ya leo, Chuo cha Kifalme cha Sayansi cha Uswidi kilimtangaza Ahmed Zewail mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia kwa "tafiti za hali za mpito za miitikio ya kemikali kwa spektroskopia ya femtosekunde." Tunaeleza femtosekunde ni nini, jinsi wakati wa kuvunjika kwa kifungo cha kemikali ulivyonaswa, na kile Sheria Na. 161/2012 na marekebisho yake ya 2019 vinavyosema kuhusu mji unaobeba jina lake.
12 Oktoba 2026 · 8 dakika za kusoma