Siku ya Ndege Wahamiaji: Anga la Misri ni Daraja Baina ya Mabara Mawili, Korongo Wakivuka Ghuba ya Suez Kila Vuli

Katika mchana mmoja wa Septemba, kwenye barabara inayoshuka kuelekea Ain Sokhna gari laweza kusimama pembeni kwa sababu mtoto aliyeketi kiti cha nyuma ameinua kichwa ghafla kuelekea angani. Juu ya vichwa hakuna wingu wala moshi, bali mamia ya vitone vyeupe vinavyozunguka katika duara pana na la taratibu, vikipanda juu kana kwamba mkono usioonekana unavikunja kama ond, kisha duara hilo hufumuka na kuwa mstari mrefu unaoelekea kusini kuelekea baharini. Hao ni makundi ya korongo weupe wakiwa safarini kutoka Ulaya kwenda Afrika, wakipita juu ya nyumba na barabara zetu kila vuli, huku wengi wetu tusipoinua vichwa kuwaona.

Jumamosi ya tarehe 10 Oktoba 2026 ni toleo la vuli la Siku ya Kimataifa ya Ndege Wahamiaji; siku hii huadhimishwa mara mbili kwa mwaka, Jumamosi ya pili ya Mei na Jumamosi ya pili ya Oktoba, kwa sababu misimu ya uhamaji hutofautiana kati ya hemisphere mbili za dunia, kulingana na tovuti rasmi ya tukio hilo. Kaulimbiu ya mwaka huu ni "Kila Ndege Anahesabika — Uonaji Wako Una Maana", inayomweka raia wa kawaida katikati ya hadithi hii: kile unachokiona ukiwa balconi yako kinaweza kuwa taarifa ambayo sayansi inaihitaji. Tuwe wazi tangu mwanzo: tarehe hii haiangukii kwenye kilele cha uvukaji wa korongo juu ya Misri bali karibu na mwisho wake — kilele hutokea wiki kadhaa mapema, kama tutakavyoona — ingawa Oktoba bado ina wasafiri wake wanaovuka Ghuba ya Suez.

Lakini kwa nini Misri hasa? Kwa sababu njia ya Bonde la Ufa na Bahari Nyekundu ambayo nchi yetu imekaa juu yake ni, kulingana na ramani ya maeneo nyeti iliyochapishwa na shirika la Nature Conservation Egypt (NCE, yaani Jumuiya ya Uhifadhi wa Maumbile nchini Misri), "daraja pekee la nchi kavu kati ya bara la Eurasia na bara la Afrika." Ndege wakubwa wanaopaa kwa kuteleza — korongo, ndege wawindaji na pelikani — hawaruki kwa kupigapiga mabawa daima kama shomoro; badala yake hupanda nguzo za hewa ya moto inayoinuka kutoka ardhini, wakizunguka juu karibu bila kupigapiga bawa kabla ya kuteleza hadi nguzo inayofuata. Nguzo hizo za hewa ya joto haziundiki juu ya bahari iliyo wazi, hivyo ndege huepuka maeneo mapana ya maji na njia zao hujibana kwenye vivuko vyembamba zaidi.

Hivi ndivyo anga la Misri lilivyogeuka kuwa "faneli" inayokusanya makundi ya bara zima. Katika ramani yake, shirika la Nature Conservation Egypt linakadiria kuwa zaidi ya ndege milioni mbili wanaopaa, wa spishi zipatazo 53, hutumia sehemu ya Misri ya njia hii kila mwaka. Na katika maelezo ya mradi wa Migratory Soaring Birds, unaofadhiliwa na Mfuko wa Mazingira Duniani (GEF) pamoja na Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa (UNDP) na shirika la BirdLife International, njia hiyo inaelezwa kuwa korido ya pili kwa umuhimu duniani kwa ndege wanaopaa, ikivukwa na zaidi ya ndege milioni moja na nusu wa spishi 39, sita kati yao zikiwa hatarini kutoweka duniani kote. Hatuchanganyi tarakimu hizo mbili kwa kuwa kila moja inatoka chanzo tofauti na ina mawanda yake.

Ukubwa wa tukio hili unadhihirika katika takwimu za uwandani. Katika utafiti uliopitiwa na wataalamu, uliochapishwa mwaka 2011 katika jarida la Bird Conservation International linalojishughulisha na uhifadhi wa ndege, watafiti Hilgerloh, Michalik na Raddatz walirekodi ndege 145,432 wanaopaa katika Gebel El Zeit — mlima ulioko ufuo wa magharibi wa Ghuba ya Suez, kuelekea Sinai Kusini — wakati wa vuli ya 2006, kati ya tarehe 20 Agosti na 29 Oktoba, katika saa 453.6 za uangalizi. Kati yao, 134,599 walikuwa korongo na 9,376 walikuwa ndege wawindaji, huku korongo mweupe pekee akichukua asilimia 91.4 ya wote waliorekodiwa.

Utafiti huohuo unachora ratiba ya msimu kwa usahihi unaosaidia yeyote anayepanga kwenda kushuhudia. Siku za kilele katika vuli ya 2006 zilianguka kati ya tarehe 28 Agosti na 13 Oktoba, lakini asilimia 90 ya korongo weupe walikuwa wamekwisha pita kabla ya tarehe 10 Septemba, na asilimia 90 ya kipanga-nyuki wa Ulaya kabla ya tarehe 20 Septemba — hivyo, kwa maneno ya utafiti wenyewe, ni idadi ndogo tu iliyorekodiwa Oktoba. Hata hivyo, Oktoba haikuwa tupu: pelikani mweupe mkubwa ndiye spishi iliyorekodiwa kwa idadi kubwa wakati huo, siku ya kilele cha korongo mweusi ilianguka tarehe 1 Oktoba, na siku ya kilele cha kipanga mdogo tarehe 3 Oktoba. Kwa maneno mengine, Oktoba ni mwezi wa wachelewa, si wa makundi makubwa.

Tatizo ni kwamba jiografia ni ileile: ukanda mwembamba wa pwani ambao makundi ya ndege hulazimika kuuvuka ndio ukanda huohuo unaopigwa na upepo mkali na thabiti wa kaskazini, jambo lililoufanya kuwa mojawapo ya maeneo bora zaidi ya Misri kwa uzalishaji wa umeme wa upepo — jambo ambalo utafiti wenyewe unalitaja waziwazi, ukieleza kuwa nguvu ya upepo huo ilizalisha shinikizo kubwa la kujenga mashamba ya mitambo ya upepo huko. Kati ya ndege 57,179 waliorekodiwa ndani ya eneo lenye radius ya kilomita 2.5 kutoka kwa waangalizi, ndege 32,248 walikuwa ama wametua ardhini au wakiruka kwa mwinuko usiozidi mita 200 — sawa na asilimia 55.3 ya korongo na asilimia 65.5 ya ndege wawindaji. Mita 200 ndio kiwango ambacho watafiti walikitumia kupima hatari, kwa kuwa urefu wa mitambo iliyopangwa kujengwa ulikuwa karibu mita 100.

Hivi ndivyo ulivyozaliwa mfumo unaojulikana kama "kusimamisha mitambo ya upepo inapohitajika": wazo lake ni kwamba rada na waangalizi wa kibinadamu waliowekwa maeneo ya juu hugundua kundi la ndege linalokaribia, hivyo mitambo fulani husimamishwa kwa dakika chache mpaka kundi lipite, kisha huanza kuzunguka tena, badala ya kufunga shamba lote la mitambo. Kulingana na taarifa za vyombo vya habari kuhusu uzoefu wa Misri, mfumo huo ulianza kufanya kazi Gebel El Zeit katikati ya muongo uliopita; rada huweza kugundua makundi ya ndege umbali wa hadi kilomita thelathini, na muda wa kusimamisha mtambo mmoja umepungua kutoka dakika tatu hivi hadi sekunde kumi na tano hivi. Tunatoa takwimu hizi kama zilivyoripotiwa na vyombo vya habari, kwani hadi wakati wa kuandika habari hii hatukupata chanzo rasmi kinachozithibitisha.

Matokeo ya mfumo huo yamevuka mipaka ya habari za magazetini na kuingia kwenye karatasi ya kitaaluma. Katika karatasi iliyowasilishwa na timu ya ufuatiliaji — Rocha, Tomé na wenzao — kwenye mkutano wa 11 wa Brazil WindPower mjini São Paulo mwezi Oktoba 2020, matokeo ya "kusimamisha mitambo kwa msaada wa rada inapohitajika" yaliwasilishwa kwa mashamba mawili ya mitambo: moja la megawati 50 nchini Ureno linalovukwa na ndege wapatao elfu tano kila vuli, na jingine la megawati 200 huko Gebel El Zeit nchini Misri linalopitiwa na ndege wapatao laki nne wakati wa masika. Karatasi hiyo inaeleza matokeo ya vifo katika maeneo yote mawili kuwa "chini sana", ikilinganishwa na muda wa kusimamishwa mitambo usiozidi asilimia 0.04 hadi 0.15 ya saa zake za uendeshaji sawia kwa mwaka. Tusimame kidogo kwenye msemo huo hasa: chini sana, si sifuri.

Iwapo unataka kuushuhudia mwenyewe, kipindi cha uangalizi kilichotumiwa na utafiti huo kinaanzia mwishoni mwa Agosti hadi mwishoni mwa Oktoba, kilele cha korongo kikiwa mwishoni mwa Agosti na mwanzoni mwa Septemba, huku baadhi ya ndege wawindaji na pelikani wakichelewa hadi Oktoba. Maeneo bora zaidi yanayoweza kufikiwa na raia ni ukanda unaoanzia mji wa Suez hadi Ain Sokhna, kisha Hurghada na maeneo yake jirani, Sharm El-Sheikh upande wa Sinai Kusini, na eneo la Gebel El Zeit. Wakati mzuri zaidi ni kati ya katikati ya asubuhi na alasiri, pale ardhi inapokuwa imeshapata joto la kutosha kuunda nguzo za hewa inayopanda. Tafuta duara linalozunguka pole pole, si ndege mmoja pekee.

Huhitaji vifaa vya gharama kubwa: macho mazuri, darubini ndogo ikiwa unayo, kofia, chupa ya maji, na mahali salama pa kusimama mbali na mwendo wa magari. Adabu za kushuhudia ni rahisi na za lazima: usikaribie kundi lililotua kupumzika au kunywa maji, wala usipige makofi au kupiga kelele kulifukuza kwa ajili ya picha — kila kuruka kwa ghafla kunamgharimu ndege nishati anayoihitaji kwa safari ya maelfu ya kilomita, na utafiti huohuo uligundua kuwa karibu nusu ya waliorekodiwa karibu na ardhi walikuwa wamepumzika, si wakiwa safarini. Katika njia yote hiyo, mashirika ya uhifadhi wa mazingira yanaonya kuwa kutega nyavu kwa ajili ya ndege wahamiaji huwadhuru wakiwa katika hali yao dhaifu zaidi.

Kaulimbiu ya mwaka huu inafungua mlango mzuri kwa raia yeyote: "Kila Ndege Anahesabika." Kurekodi unachokiona — tarehe, mahali, saa, idadi ya makadirio na picha ikiwezekana — kwenye majukwaa ya kiraia ya ufuatiliaji wa ndege au kwa vyama vya uhifadhi wa mazingira vya kienyeji, huongeza kipande kidogo cha taarifa kwenye ramani kubwa inayotumiwa na watafiti na wapangaji wa mashamba ya mitambo ya upepo kwa pamoja. Misri, kwa kadri tunavyofahamu, ni mshiriki wa mfumo wa mikataba ya kimataifa ya kulinda ndege wahamiaji, ikiwemo Mkataba wa Uhifadhi wa Ndege Wanaohama wa Majini kati ya Afrika na Eurasia (AEWA), ulioanza kutumika Novemba 1999.

Uhusiano huu kati yetu na ndege si mpya; Wamisri wa kale walichonga ukutani mwao sanamu ya kipanga wa mungu Horus na ibis mtakatifu, alama ya mungu Thoth, wakijua kuwa anga juu ya bonde hili lilikuwa na wakazi kama ardhi yenyewe. Basi safari ijayo utakapopita barabara ya Sokhna au kusimama kwenye balconi ya hoteli huko Hurghada mchana, tenga dakika tano kuinua kichwa chako. Utakachokiona si bahati mbaya wala pambo la angani, bali ni mwendo wa trafiki wa zamani kama bonde lenyewe, unaopita juu yako bila kelele wala ishara. Na ukiona duara likizunguka na kupanda juu, jua kwamba umesimama chini ya daraja kati ya mabara mawili, na kwamba nchi yako, kwa jiografia yake na rada inayoweza kusimamisha mtambo kwa sekunde chache, ni mojawapo ya nguzo za daraja hilo.