"Kohoa kwa nguvu unusurike mshtuko wa moyo ukiwa peke yako": ujumbe wa WhatsApp Misri ambao tiba inaukanusha

Imepita saa saba usiku, na nyumba iko kimya isipokuwa mvumo wa feni. Ghafla simu inawaka juu ya kabati la kando ya kitanda, na mkono ulio nusu usingizini unanyooka kuigeuza: ni kikundi cha familia kwenye WhatsApp, na shangazi amesambaza ujumbe mrefu unaoanza na moyo mwekundu na alama ya mshangao, na chini yake maneno mawili ya kwake mwenyewe: "Kwa tahadhari, wanangu." Ujumbe huohuo ulifika miezi kadhaa iliyopita kutoka kwa mfanyakazi mwenza, kabla ya hapo kutoka kwa jirani, na kesho utafika kutoka kwa mtu mwingine. Na kwa kuwa shangazi ni mwema na hakusudii lolote ila wema, mpwa anasoma nusu yake, anaandika "Asante shangazi" na kulala, huku ujumbe ukiendelea na safari yake kuelekea nyumba nyingine.

Maneno ya ujumbe hubadilika kidogo kutoka toleo moja hadi jingine, lakini kiini ni kilekile: unaendesha gari au umeketi peke yako nyumbani, unahisi maumivu makali kifuani yanayosambaa hadi mkononi na tayani, na hakuna mtu karibu wa kukusaidia. Suluhisho, kwa mujibu wa ujumbe huo, ni kukohoa kwa nguvu na kwa kina, kikohozi kimoja takriban kila sekunde mbili, kila kimoja kikitanguliwa na pumzi ndefu, na kuendelea hivyo hadi moyo urejee katika mpigo wake au gari la wagonjwa lifike. Kwa kawaida unamalizia kwa sentensi inayomfanya msomaji ajisikie hatia asipousambaza: "Mtumie watu kumi, huenda ukaokoa maisha."

Tuseme hitimisho tangu mwanzo, kwa sababu jambo hili linahusu uhai: dai hili si la kweli, na hukumu yetu katika sehemu ya "Ukweli" ni kwamba ni la uongo. Kukohoa hakumwokoi mtu yeyote kutokana na mshtuko wa moyo. Chama cha Moyo cha Marekani, ambacho ndicho chenye mamlaka zaidi katika suala hili, kinasema kwenye tovuti yake rasmi kwamba hakiidhinishi kile kinachoitwa "CPR ya kukohoa", na kinasema waziwazi kwamba hakifundishwi katika kozi za ufufuaji wa moyo na mapafu (CPR) kwa watu wasio wataalamu, kwa sababu tu hakina faida yoyote nje ya hospitali.

Tatizo la kwanza la ujumbe huo ni kwamba unachanganya hali mbili tofauti kabisa, zinazounganishwa na moyo na kutenganishwa na kila kitu kingine. Mshtuko wa moyo (heart attack), unaojulikana kitabibu kama myocardial infarction, hutokea wakati mshipa unaoupa moyo damu na oksijeni unapoziba; sehemu ya misuli ya moyo huanza kufa, lakini mara nyingi moyo unaendelea kupiga. Kusimama kwa moyo (cardiac arrest) ni moyo kuacha kupiga kwa mpangilio, au kuingia katika mvurugiko wa umeme unaoua, na mtu huanguka bila fahamu ndani ya sekunde chache. Katika hali ya kwanza mgonjwa yuko na fahamu na analalamika maumivu; katika ya pili mgonjwa halalamiki, kwa sababu hawezi.

Na hapa ndipo ujumbe unapoporomoka kutoka ndani. Ikiwa kilichokukumba ni mshtuko wa moyo, moyo wako tayari unapiga, na hakuna maana ya kukohoa ili kuufanya upige; kikohozi hakifungui mshipa uliozibwa wala hakiyeyushi donge la damu. Hivyo ndivyo madaktari wa moyo wa hospitali ya Cleveland Clinic nchini Marekani wanavyoeleza kwa maneno ya wazi: kukohoa hakumsaidii mgonjwa wa mshtuko wa moyo, na hakupaswi kuchelewesha simu kwa huduma za dharura. Na ikiwa kilichokukumba ni kusimama kwa moyo, huna fahamu, na hutaweza kukohoa wala hata kuusoma ujumbe huo. Chama cha Moyo cha Marekani kinasema kwa ufupi: kikohozi hiki hakimsaidii mtu aliyepoteza uwezo wa kuitikia.

Lakini wazo hili limetoka wapi basi? Kwa haki, ni lazima kusema kwamba CPR ya kukohoa ina asili halisi ya kitabibu, lakini finyu sana. Ndani ya hospitali, hasa katika maabara za katheta ya moyo (cardiac catheterization), daktari anaweza kumwomba mgonjwa aliye na fahamu na aliyeunganishwa na mashine za ufuatiliaji akohoe kwa nguvu kwa sekunde chache anapoona kwenye skrini mvurugiko wa ghafla wa mpigo wa moyo, kwa sababu kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kifua wakati wa kukohoa hudumisha kwa muda mtiririko wa damu kwenda kwenye ubongo hadi timu ya matibabu iingilie kati. Hayo ndiyo yote: hatua fupi, chini ya uangalizi, kwa amri ya daktari, mahali ambapo kifaa cha mshtuko wa umeme, yaani defibrillator, kiko hatua moja tu.

Ujumbe huo ulichukua hali hiyo ya kipekee na finyu na kuigeuza kuwa kanuni ya jumla, ukaihamisha kutoka maabara ya katheta hadi kwenye kiti cha gari na chumba cha kulala, na ukaondoa daktari, skrini na mashine. Kwa kadiri tunavyojua, ujumbe huu haukuzaliwa WhatsApp; ulianza kusambaa kwa barua pepe mwishoni mwa miaka ya 1990, kisha ukahama kutoka kizazi kimoja cha mitandao ya kijamii hadi kingine, ukatafsiriwa katika lugha nyingi, na kila mara ukirudi ukiwa wa kushawishi zaidi na wa kweli kidogo zaidi. Umri wake mrefu si ushahidi wa ukweli wake, bali ni ushahidi kwamba hofu kwa wapendwa ina kasi kuliko uhakiki.

Hatari halisi haiko katika kukohoa kwenyewe, kwani mara nyingi hakutamdhuru yeyote. Hatari iko katika dakika. Mgonjwa wa mshtuko wa moyo hupoteza sehemu ya misuli ya moyo wake kwa kila dakika mshipa unapobaki umeziba, na tiba yenye ufanisi ni kuufungua tena mshipa huo, kwa katheta au kwa dawa za kuyeyusha donge la damu, hospitalini. Kwa mgonjwa wa kusimama kwa moyo, tumaini pekee la kuurudisha moyo wake upige ni mshtuko wa umeme na ufufuaji wa haraka, si kukohoa. Na kila sekunde mtu anayoitumia kujaribu kukohoa "kwa mdundo sahihi" badala ya kuomba msaada ni sekunde inayotolewa katika akiba ya moyo wake.

Na kwa kuwa ujumbe huo unajenga hofu yake juu ya wazo kwamba "uko peke yako na hakuna wa kukusaidia", ni muhimu kukumbusha kwamba nchini Misri kuna namba moja ambayo inapaswa kuwa jambo la kwanza mikono yako inalofanya: 123, simu ya dharura ya gari la wagonjwa. Hadi wakati wa kuandika mistari hii, huduma ya gari la wagonjwa ya Misri katika hali za dharura ni ya bure kabisa; Mamlaka ya Huduma za Gari la Wagonjwa ya Misri (Egyptian Ambulance Organization) ilithibitisha, na msemaji wa Wizara ya Afya na Idadi ya Watu akaeleza tarehe 10 Oktoba 2024, kwamba huduma ya kwanza na usafirishaji wa wagonjwa wa dharura, wakiwemo wa kusimama kwa moyo, wa kupoteza fahamu na waathiriwa wa ajali, hadi hospitali iliyo karibu zaidi unabaki bure saa 24 kupitia namba ya dharura 123, na kwamba bei zilizotangazwa wakati huo zinahusu tu huduma zisizo za dharura kama vile kuhudumia matukio na kusafirisha wagonjwa baada ya kupona.

Basi ufanye nini ukihisi maumivu ya kubana kifuani, au kukosa pumzi, au maumivu yanayosambaa hadi mkononi, tayani au mgongoni, au jasho baridi na kizunguzungu cha ghafla, ukiwa peke yako? Piga simu 123 mara moja na useme waziwazi uko wapi na unahisi nini. Kisha keti au ulale mahali salama, fungua mlango wa nyumba ikiwezekana ili wahudumu wa dharura wakufikie, na usijaribu kuendesha gari mwenyewe hadi hospitali kwa sababu kupoteza fahamu ukiwa nyuma ya usukani hugeuza dharura yako kuwa janga kwako na kwa wengine. Na ikiwa mhudumu wa gari la wagonjwa kwenye simu au daktari wako atakushauri kumeza kidonge cha aspirini, fanya hivyo; lakini kwa hiari yako mwenyewe usijaribu tiba zinazopendekezwa na jumbe za mnyororo.

Na ikiwa wewe ni shahidi na si mgonjwa, na ukamwona mtu akianguka mbele yako, haitikii na hapumui kwa kawaida, kupiga simu 123 bado ni hatua ya kwanza; mwombe mhudumu wa gari la wagonjwa akuelekeze la kufanya hadi gari lifike, na usikate simu kabla hajakuthibitishia kwamba taarifa imepokelewa. Usipoteze muda kumwomba mgonjwa akohoe; asiyeitikia hakusikii. Na bora zaidi ni kutafuta karibu nawe kozi halisi ya ufufuaji wa moyo na mapafu (CPR), kwa sababu ujuzi huo, si ujumbe wa WhatsApp, ndio umeokoa maisha kweli.

Msomaji anaweza kuuliza: kuna madhara gani kusambaza ujumbe huo kwa tahadhari tu? Madhara ni kwamba hauongezi taarifa yoyote, bali unabadilisha taarifa sahihi na taarifa isiyo sahihi inayoonekana "ya kivitendo" zaidi. Unamwambia mgonjwa kwamba suluhisho liko mikononi mwake peke yake, hivyo unamfanya achelewe kuomba msaada, na unawaambia ndugu zake kwamba wamefanya wajibu wao kwa kusambaza tu. Tahadhari halisi ni kila mtu nyumbani kuikariri namba 123, kuzijua dalili za mshtuko wa moyo, na kujua kwamba njia ya kwenda hospitali ni fupi zaidi kuliko njia ya kuufikia "mdundo sahihi" wa kukohoa.

Na kesho, katika Siku ya Moyo Duniani, tutarejea kwenye picha kubwa zaidi katika makala tofauti kuhusu magonjwa ya moyo nchini Misri na visababishi vya hatari vinavyoyachochea, kwa takwimu na vyanzo vyake. Uchunguzi huu ulitaka kusimama kwenye dai moja na ujumbe mmoja, kwa sababu ujumbe mmoja unaweza, katika wakati wa hatari, kuwa hatari zaidi kuliko takwimu zote kwa pamoja.

Turejee kwenye simu inayowaka juu ya kabati la kando ya kitanda. Asubuhi, mpwa ataona kwamba ujumbe wa shangazi umepokea mioyo myekundu kutoka nusu ya familia, na kwamba hakuna aliyeusoma hadi mwisho. Jibu bora lisilomuumiza shangazi wala kuuacha ujumbe uendelee na safari yake ni ujumbe mfupi katika kikundi kilekile: "Shangazi, kukohoa hakusaidii katika mshtuko wa moyo, na Chama cha Moyo cha Marekani chenyewe kinasema hivyo. Kinachosaidia kweli: tunapiga 123, gari la wagonjwa ni bure, tunaketi na hatuendeshi gari." Ujumbe kama huo hautasambazwa na watu kumi, lakini unaweza kuokoa maisha wakati simu nyingine itakapowaka baada ya usiku wa manane, na upande wa pili kuna mtu anayehisi maumivu kifuani.