Bajeti ya Misri 2026/27 Chini ya Darubini ya Mwananchi: Sheria Tangu Julai, na Riba ya Deni Ndiyo Kifungu Kikubwa Zaidi

Vyombo rasmi, likiwemo Shirika la Habari la Serikali, vilisambaza taarifa kwamba Baraza la Wawakilishi linajadili miswada ya sheria inayohusiana na bajeti ya mwaka 2026/2027 pamoja na mikataba ya kimataifa. Kuhakiki tarehe kunazirudisha taarifa hizo katika muktadha wake sahihi: vikao hivyo vilifanyika Juni iliyopita na tayari vimekwisha. Baraza liliidhinisha bajeti tarehe 22 Juni 2026, Rais wa Jamhuri akatia saini sheria yake (Sheria Namba 77 ya mwaka 2026), nayo ikaanza kutumika tarehe 1 Julai. Hati hiyo si tena muswada uliopo mezani kwa mjadala, bali ni sheria inayosimamia matumizi ya serikali kwa takriban wiki saba sasa.

Kwa mujibu wa ratiba iliyochapishwa na Baraza, vikao hivyo vilihusu sheria ya kupitisha bajeti kuu ya taifa, sheria za kupitisha bajeti za mashirika ya umma ya kiuchumi na za Shirika la Uzalishaji wa Kijeshi, sambamba na mikataba ya kimataifa. Miongoni mwake ni ushiriki wa Misri katika ongezeko la kumi na tisa na la ishirini la mtaji wa Shirika la Kimataifa la Maendeleo lililo chini ya Kundi la Benki ya Dunia, pamoja na fedha kutoka Benki ya Maendeleo ya Afrika kwa ajili ya kuisaidia bajeti ndani ya awamu ya pili ya mpango wa kuendeleza sekta binafsi.

Tarehe 22 Julai, Spika wa Baraza, Hisham Badawy, alitangaza kufungwa kwa mkutano wa kwanza wa kawaida wa kipindi cha tatu cha ubunge, akitaja jumla ya sheria 162 na mikataba 31 ya kimataifa iliyopitishwa katika kipindi chote. Hivyo basi, Baraza kwa sasa liko mapumzikoni na, kwa mujibu wa katiba, halitarejea kikaoni hadi mwanzoni mwa Oktoba.

Kwa lugha ya takwimu, na kwa mujibu wa sheria ya bajeti iliyochapishwa: jumla ya matumizi ya bajeti ni trilioni 8.186 za pauni za Misri, ambapo trilioni 5.188 ni matumizi halisi, ongezeko la takriban asilimia 13 ikilinganishwa na mwaka uliopita, na takriban trilioni 2.808 ni kwa ajili ya kulipa awamu za mikopo ya ndani na ya nje iliyoiva. Mapato yanayotarajiwa ni trilioni 4.056 za pauni, jambo linaloacha pengo la zaidi ya trilioni 1.1 kati ya matumizi na mapato, pengo ambalo linazibwa kwa mikopo.

Fedha hizo zinatoka wapi? Kodi peke yake zinaingiza trilioni 3.529 za pauni, yaani takriban asilimia 87 ya mapato yote, wakati misaada haizidi bilioni 19.8 na mapato mengine ni takriban bilioni 507. Kwa maneno mepesi: wanaoigharimia bajeti kwa kiasi kikubwa ni wananchi na kampuni, si misaada wala vyanzo vingine vya mapato ya dola.

Na zinakwenda wapi? Fungu kubwa kuliko yote ni riba ya deni: trilioni 2.42 za pauni, yaani takriban asilimia 47 ya matumizi yote, sawa na takriban asilimia 69 ya makusanyo ya kodi yanayotarajiwa, na karibu mara tatu ya fungu la mishahara. Linafuatia fungu la ruzuku, misaada na mafao ya kijamii lenye bilioni 836.8; kisha mishahara ya watumishi wa serikali bilioni 822.8; uwekezaji wa umma bilioni 553.7 kutoka bilioni 434.9; na ununuzi wa bidhaa na huduma bilioni 293.7.

Kwenye meza ya familia moja kwa moja: kima cha chini cha mshahara kimepanda kutoka pauni 7,000 hadi 8,000 kwa mwezi kuanzia mishahara ya Julai kwa watumishi wa vyombo vya utawala vya serikali na wa mashirika ya kiuchumi. Kwa mujibu wa Wizara ya Fedha, ni sehemu ya kifurushi cha mishahara kilichojumuishwa katika bajeti mpya.

Kwa upande wa ruzuku: bilioni 178.3 za pauni zimetengwa kwa bidhaa za kadi ya mgao na mkate wa ruzuku, kutoka bilioni 160 mwaka uliopita kwa mujibu wa Wizara ya Fedha; takriban bilioni 55 zinaelekezwa kwenye mpango wa msaada wa fedha wa “Takaful na Karama” unaozifikia takriban familia milioni 4.7; nayo mafungu ya matibabu yanayogharimiwa na serikali yamepanda hadi takriban bilioni 23.1, ongezeko la karibu asilimia 52. Wasilisho la serikali pia lilijumuisha ongezeko la takriban asilimia 30 kwa mafungu ya afya na asilimia 20 kwa elimu.

Ama malengo makuu aliyoyatangaza Waziri wa Fedha, Ahmed Kouchouk, ni haya: kupunguza nakisi ya jumla hadi asilimia 4.9 ya pato la taifa, kiwango cha chini kabisa katika muongo mmoja; kufikia ziada ya msingi ya kihistoria ya takriban asilimia 5 ya pato la taifa, sawa na takriban trilioni 1.2 za pauni; na kushusha deni la taasisi za bajeti hadi asilimia 78 ya pato la taifa ifikapo Juni 2027. Maana rahisi ya ziada ya msingi ni hii: serikali inakusanya zaidi ya inavyotumia kabla ya kuhesabu riba ya deni; lakini riba peke yake inaigeuza hesabu hiyo kuwa nakisi.

Ukitumia “kipimo cha ubora wa utungaji sheria” kilichozinduliwa na jukwaa letu katika mchakato wa bajeti, upimaji huanza na uwazi na upatikanaji wa nyaraka. Toleo jipya zaidi la Utafiti wa Bajeti Wazi (OBS 2025), lililotolewa Juni 2026 na Ushirikiano wa Kimataifa wa Bajeti, liliipa Misri alama 59 kati ya 100 katika uwazi, ongezeko la alama kumi ikilinganishwa na mwaka 2023, likitaja kuchapishwa kwa wakati kwa taarifa ya kabla ya bajeti na bajeti ya mwananchi, pamoja na kuchapishwa mtandaoni kwa mara ya kwanza kwa ripoti ya chombo cha ukaguzi. Hata hivyo, alama hiyo bado iko chini ya kiwango cha utoshelevu kilichowekwa kwa alama 61, na utafiti huo ulibaini kupungua kwa takwimu za mapato, madeni na matumizi ndani ya bajeti iliyopitishwa, ilhali ushiriki wa umma haukuzidi alama 35 kati ya 100.

Kwa kigezo cha muda: muswada uliwasilishwa kwa wabunge ndani ya muda unaotakiwa na katiba, ambao unalazimu kuwasilishwa angalau siku 90 kabla ya kuanza kwa mwaka wa fedha. Hata hivyo, kupitishwa kwake kwa mwisho kulikuja tarehe 22 Juni, siku tisa tu kabla ya kuanza kutumika, na maelezo kamili ya sheria iliyotiwa saini hayakuchapishwa kwa mapana hadi baada ya mwaka wa fedha kuwa tayari umeanza. Vilevile, katika kipindi hicho hicho Baraza liliidhinisha hesabu za mwisho za mwaka wa fedha 2024/2025, yaani takriban mwaka mmoja baada ya mwaka huo kumalizika; ni ucheleweshaji unaodhoofisha mnyororo wa uwajibikaji kati ya kilichopangwa na kile kilichotumika kweli.

Hitimisho kwa mizani isiyoegemea upande wowote: takwimu anazopatiwa mwananchi mwaka huu ni nyingi kuliko zamani, na alama za uwazi zinaimarika kwa ushahidi wa kipimo huru cha kimataifa. Lakini anayetaka kujua pauni yake inakwenda wapi bado anaisoma hati ya bajeti baada ya matumizi yake kuanza, na anasubiri takriban mwaka mmoja ili kuona hesabu zake za mwisho. Huo ndio umbali uliosalia kati ya bajeti inayochapishwa na bajeti inayojadiliwa na wananchi kwa wakati wake.