Sheria ya Kulinda Data Binafsi: Sheria Na. 151 ya 2020 inakuhakikishia nini?

Kila mara raia anapoagiza chakula kupitia programu ya simu, anapofungua akaunti ya benki au anaponunua laini ya simu, taarifa zake binafsi huondoka mikononi mwake na kwenda kwa taasisi asizoziona: jina, namba ya simu, anwani, na wakati mwingine mengi zaidi ya hayo. Kwa miongo kadhaa mtiririko huo wa taarifa uliendelea bila mfumo kamili wa kisheria, hadi majira ya joto ya mwaka 2020 ilipotungwa Sheria Namba 151 ya Mwaka 2020 kuhusu ulinzi wa taarifa binafsi, sheria ya kwanza kamili nchini Misri inayoeleza jinsi kampuni na taasisi zinavyoruhusiwa kukusanya, kuhifadhi, kuchakata na kutumia taarifa za watu.

Sheria hii ina misingi ya wazi ya kikatiba: Ibara ya 57 ya Katiba ya mwaka 2014 inasema kwamba maisha binafsi hayaguswi, na kwamba mawasiliano na barua za aina zote zina ulinzi usioweza kuvunjwa isipokuwa kwa amri ya mahakama yenye sababu zilizoelezwa. Sheria imegeuza msingi huo wa kikatiba kuwa wajibu wa vitendo kwa kila anayeshughulikia taarifa za raia. Aidha, ilitungwa katika wimbi la kimataifa la kutunga sheria lililofuata Kanuni Kuu ya Ulaya ya Ulinzi wa Taarifa, inayojulikana kwa kifupi kama “GDPR”, ambayo ilichochea sheria kama hizo katika makumi ya nchi.

Basi ni nini kinachohesabiwa kuwa “taarifa binafsi” machoni pa sheria? Maana yake ni pana kwa makusudi: taarifa yoyote inayomhusu mtu halisi anayetambulika au anayeweza kutambulika moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja, kuanzia jina na namba ya kitambulisho cha taifa hadi taarifa za mahali alipo na vitambulisho vya kielektroniki. Sheria pia inatenga kundi lenye ulinzi mkali zaidi linaloitwa “taarifa binafsi nyeti”, linalojumuisha afya ya mwili na ya akili, taarifa za kibayometriki, taarifa za kifedha, imani za kidini, misimamo ya kisiasa na rekodi za makosa ya jinai, pamoja na taarifa za watoto zinazohitaji ridhaa ya mzazi au mlezi.

Msingi mkuu unaoshikilia sheria nzima ni ridhaa: kwa kawaida, taarifa binafsi haziwezi kukusanywa, kuchakatwa wala kufichuliwa bila ridhaa ya wazi ya mwenye taarifa, isipokuwa katika hali ambazo sheria yenyewe inaruhusu. Taarifa lazima zikusanywe kwa malengo halali, maalum na yaliyoelezwa kwa mhusika; lazima ziwe sahihi na za kisasa; na haziwezi kuhifadhiwa kwa muda mrefu kuliko unaohitajika kwa lengo la kukusanywa kwake.

Sheria inampa mwenye taarifa mkusanyiko wa haki zinazoweza kutumika kivitendo: haki ya kujua ni taarifa zipi taasisi inazishikilia kukuhusu, haki ya kuziona na kuzipata, haki ya kusahihisha au kurekebisha zile zenye makosa, haki ya kuzifuta pale lengo linapokwisha, haki ya kupinga uchakataji wake, na haki ya kutengua ridhaa uliyotoa awali. Vilevile inathibitisha haki yako ya kuarifiwa kuhusu uvunjaji wowote au uvujaji unaogusa taarifa zako.

Ili haki hizo zisibaki kuwa wino kwenye karatasi tu, sheria ilianzisha chombo maalum cha usimamizi: Kituo cha Ulinzi wa Taarifa Binafsi kilicho chini ya Wizara ya Mawasiliano na Teknolojia ya Habari. Kituo hutoa leseni na vibali kwa taasisi zinazochakata taarifa, hupokea malalamiko ya raia, hukagua taasisi zinazoangukia chini ya sheria hii, hutoa miongozo ya mwelekeo, na huweka adhabu za kiutawala kwa wanaokiuka.

Kwa upande mwingine, sheria inaziwekea kampuni na taasisi wajibu maalum: kuteua afisa wa ulinzi wa taarifa pale inapotakiwa, kutunza kumbukumbu za uchakataji, kuchukua hatua za kiufundi na za kiutawala kulinda taarifa, na kuarifu Kituo ndani ya saa sabini na mbili kuhusu uvunjaji wowote unaogusa taarifa. Sheria pia inadhibiti masoko ya moja kwa moja ya kielektroniki: inataka ridhaa ya awali ya anayelengwa, kutajwa kwa utambulisho wa mtumaji, na njia rahisi kwa mpokeaji ya kusimamisha ujumbe wakati wowote anaotaka.

Kuhamisha taarifa binafsi nje ya nchi hakuruhusiwi isipokuwa kwa leseni au kibali cha Kituo, na kwa sharti kwamba kiwango cha ulinzi wa kisheria katika nchi inayopokea kisiwe chini ya kile kilichowekwa katika sheria ya Misri. Ni sharti lenye uzito mkubwa katika zama za kompyuta za wingu, ambapo taarifa za Wamisri zinaweza kuhifadhiwa kwenye seva zilizo maelfu ya kilomita kutoka Kairo.

Sheria haikuja bila meno: ukiukaji humweka mhusika chini ya faini zinazoanzia mamia ya maelfu ya pauni za Misri na zinazoweza kufikia mamilioni katika baadhi ya makosa, pamoja na adhabu za kifungo katika hali maalum, kama vile kufichua taarifa nyeti kinyume cha sheria. Hata hivyo, utekelezaji kamili wa sheria ulitegemea kanuni zake za utekelezaji ambazo zilichelewa kutolewa kwa miaka kadhaa baada ya sheria kuanza kufanya kazi; ucheleweshaji huo umeandikwa na wataalamu kama pengo dhahiri zaidi kati ya maandishi ya sheria na uhalisia.

Inabaki kusemwa kwamba sheria haiwahusu wote wala kila kitu: kuna misamaha maalum, ikiwemo taarifa ambazo watu binafsi huzichakata kwa matumizi yao binafsi kabisa, taarifa zilizo chini ya mifumo maalum ya udhibiti kama zile zinazoangukia katika mamlaka ya Benki Kuu, pamoja na masuala ya usalama wa taifa yanayosimamiwa na sheria nyingine. Kufahamu mipaka ya sheria ni sehemu ya kufahamu haki zako ndani yake.

Sasa raia wa kawaida afanye nini na yote haya? Kivitendo: soma sera za faragha kabla ya kuzikubali, hata kwa haraka; usizipe programu ruhusa ambazo kazi yake haihitaji; waulize taasisi unazoshughulika nazo kuhusu taarifa zako zinapoishia; na hifadhi ushahidi wa miamala yako. Sheria imempa raia zana ambazo hapo awali hazikuwepo, lakini thamani yake halisi inategemea wenye haki hizo kuzifahamu, na kukamilika kwa mfumo wa utekelezaji katika miaka ijayo.