Samaki na maziwa: Je, mchanganyiko huo kweli huleta sumu au vitiligo kama wasemavyo bibi zetu?

Ni nadra meza ya samaki katika nyumba ya Kimisri ikakosa ile tahadhari maarufu: “Usinywe maziwa baada ya samaki.” Imani kwamba kuchanganya samaki na mazao ya maziwa husababisha sumu, kuvurugika vibaya kwa mmeng'enyo wa chakula au hata ugonjwa wa mabaka meupe ya ngozi ujulikanao kama vitiligo, ni imani iliyokita mizizi na kurithishwa kizazi hadi kizazi. Haipo Misri pekee; imeenea katika nchi nyingi za Kiarabu, katika bara dogo la India na katika sehemu za Ulaya ya Mashariki, jambo linaloonyesha kuwa ni miongoni mwa imani potofu za chakula za kale zaidi na zilizosambaa zaidi duniani.

Lakini uchunguzi wa kisayansi wa dai hili hukumbana na ukweli rahisi: hakuna popote katika maandiko ya tiba na lishe ushahidi wowote kwamba kuchanganya samaki na maziwa kunamhatarisha mtu mwenye afya njema. Vyote viwili ni vyanzo vya protini bora ya wanyama, na mfumo wa mmeng'enyo wa binadamu umeumbwa kushughulikia mchanganyiko wa vyakula katika mlo mmoja: tumbo na utumbo hutoa vimeng'enya vyake ili kusaga protini, mafuta na wanga kwa pamoja, bila kujali vimetoka wapi. Tiba haijui njia yoyote ambayo kwayo mchanganyiko huu mahususi ungeweza kugeuka kuwa sumu.

Ushahidi wa vitendo upo mezani kote duniani kila siku. Mapishi ya Kifaransa yamekuwa yakipika samaki kwa michuzi ya krimu na siagi kwa karne nyingi; supu ya chowder ya Marekani hutegemea samaki au kombe zilizochemshwa katika maziwa; mapishi ya Kiitaliano huunganisha jodari na jibini; migahawa ya sushi hutoa vipande vyenye jibini laini; na hata vyakula vya jadi vya Misri na vya nchi za Shamu huchanganya vyakula vya baharini na michuzi ya maziwa na ufuta uliochanganywa na mtindi. Kama mchanganyiko huu ungekuwa sumu, hospitali kuanzia Paris hadi Tokyo zingefurika waathirika. Jambo hilo halijawahi kutokea.

Ama sehemu hatari zaidi ya imani hii, yaani kuhusisha samaki na maziwa na ugonjwa wa vitiligo, tiba ya kisasa ya ngozi inaikanusha waziwazi. Vitiligo ni ugonjwa ambao kinga ya mwili hujishambulia yenyewe, ambapo mfumo wa kinga hushambulia chembechembe zinazotengeneza rangi ya melanini kwenye ngozi, na vichocheo vya kurithi na vya kinga ndivyo vyenye nafasi kuu. Madaktari wamechunguza chanzo chake kwa muda mrefu, lakini hakuna utafiti wowote wa kisayansi uliohakikiwa uliothibitisha uhusiano kati ya ugonjwa huu na mchanganyiko wowote wa vyakula, sembuse glasi ya maziwa iliyonywewa baada ya mlo wa samaki.

Uhusishaji huu usio wa haki una gharama halisi kwa binadamu. Wagonjwa wa vitiligo tayari wanakabiliwa na unyanyapaa mkali wa kijamii, na imani hii huongeza kwenye mateso yao lawama ya kimyakimya kwamba ugonjwa wao ni adhabu ya kosa la chakula walilolitenda, jambo ambalo tiba inalikataa kabisa. Vilevile imani hii huzifanya baadhi ya familia kuwanyima watoto wao wagonjwa vyakula muhimu vyenye kalsiamu, protini na asidi za mafuta za omega bila sababu yoyote ya kisayansi, na hivyo dhana potofu hugeuka kuwa madhara halisi ya lishe.

Basi imani hii ilitokea wapi? Watafiti wa tamaduni za jadi wanaelekea kuamini kwamba asili yake ni mchanganyiko wa vyanzo vya kale, miongoni mwake nadharia za zamani za tiba zilizogawa vyakula kuwa vya moto na vya baridi na kuhesabu michanganyiko fulani kuwa inaharibu maji maji ya mwili; mwangwi wa nadharia hizo ulifika hadi tiba za kienyeji za eneo letu. Kisha matukio ya kubahatisha yakaikita zaidi: sumu za kweli za chakula hutokea baada ya milo ya samaki kwa sababu samaki mwenyewe alikuwa ameharibika, lakini lawama hutupwa ovyo juu ya glasi ya maziwa isiyo na hatia iliyoandamana na mlo huo.

Hapa ndipo palipo maelezo yanayowezekana zaidi kuhusu hadithi za sumu zilizorithishwa. Samaki ni miongoni mwa vyakula vinavyoharibika kwa kasi zaidi; kuhifadhiwa vibaya au kuachwa nje ya ubaridi husababisha kutokea kwa histamini inayoleta kile kinachojulikana kama sumu ya samaki, na dalili zake za kichefuchefu, upele na matatizo ya mmeng'enyo hufanana na mzio na hujitokeza haraka baada ya kula. Ikiwa mgonjwa alitokea kunywa maziwa katika mlo huo, ugonjwa huhusishwa na mchanganyiko badala ya samaki aliyeharibika, na hivyo imani hiyo hupata chakula kutoka kila tukio jipya.

Bado zipo hali za watu binafsi zinazostahili tahadhari, nazo hazina uhusiano wowote na imani hii: mwenye mzio wa kweli wa samaki au wa vyakula vya baharini atadhurika na samaki peke yake, akiwa amekunywa maziwa au la; asiyeweza kuvumilia laktosi atasumbuliwa na mazao ya maziwa bila kujali yanaandamana na nini; na anayekula vyakula vya mafuta kupita kiasi anaweza kulalamikia uzito wa tumbo unaoweza kutokana na mlo wowote mzito. Hizi ni hali za kitabibu zinazojulikana na zenye mipaka wazi, wala haziwezi kuwa ushahidi wa sumu inayodaiwa ya kuchanganya vyakula hivi viwili.

Imani hii pia inatoa somo kuhusu jinsi dhana potofu za chakula zinavyofanya kazi kwa ujumla: hadithi rahisi inayotisha, inayosimuliwa na watu tunaowaamini, ikiimarishwa na matukio ya kubahatisha hapa na pale, na inayokataa kusahihishwa kwa sababu gharama ya kuifuata inaonekana ndogo. Lakini gharama si ndogo kila wakati, kwani imani potofu za chakula huwanyima mamilioni ya watu vyakula vyenye manufaa na huelekeza uelewa wa afya ya umma kwenye hofu za kubuni badala ya hatari halisi kama kuharibika kwa vyakula na kuhifadhiwa kwake vibaya, nalo ndilo suala linalostahili wasiwasi kwa kweli katika habari ya samaki.

Hukumu ya mwisho: dai kwamba kuchanganya samaki na maziwa husababisha sumu au vitiligo ni dai la uongo. Hakuna ushahidi hata mmoja wa kisayansi unaoliunga mkono, mapishi ya dunia yanalikanusha kila siku kwa karne nyingi, na tiba inathibitisha kwamba vitiligo ni ugonjwa wa kinga ya mwili usiohusiana na chakula. Kanuni pekee ya dhahabu hapa ni hii: nunua samaki mbichi, mhifadhi kwenye ubaridi, mpike vizuri, kisha baada ya hapo kunywa maziwa kadiri utakavyo bila wasiwasi.