Kutoka rasimu hadi Gazeti Rasmi: Jinsi sheria inavyotungwa nchini Misri

Sheria ya upangishaji inayosimamia uhusiano wako na mwenye jengo, sheria ya kazi inayoamua likizo zako, na sheria ya barabarani unayokabiliana nayo kila asubuhi: kila mojawapo ya maandiko haya ilianza safari yake ikiwa rasimu juu ya karatasi, kisha ikapitia njia ndefu ambayo Katiba imeichora hatua kwa hatua kabla ya kuwa lazima kwa kila mtu. Kuielewa njia hii si anasa ya kimaarifa; ndiyo humwezesha mwananchi kujua ni lini bado anaweza kuathiri utungaji wa sheria na ni nani anayewajibika kwayo.

Hadithi huanza na haki ya kupendekeza sheria, haki ambayo Katiba ya Misri huiweka mikononi mwa pande tatu pekee: Rais wa Jamhuri, Baraza la Mawaziri, na mbunge yeyote wa Baraza la Wawakilishi. Kiuhalisia, sehemu kubwa ya sheria huja kwa sura ya “miswada ya serikali” iliyoandaliwa na wizara husika, ilhali mapendekezo yanayotoka kwa wabunge huitwa “mapendekezo ya sheria” na hupitia hatua ya ziada ya awali.

Kabla miswada ya serikali haijafika ukumbini mwa bunge, mingi kati yake hupitia kituo cha kisheria chenye uzito mkubwa: idara ya utungaji sheria katika Baraza la Dola, chombo cha mahakama ya kiutawala. Katiba inalipa baraza hilo jukumu la kupitia na kuandaa miswada na maamuzi yenye sura ya kisheria; ni ukaguzi wa kitaalamu unaolenga kunyoosha lugha ya maandishi na kuondoa mgongano na Katiba na sheria zilizopo kabla mjadala wa kisiasa haujaanza.

Kisha mswada huingia katika Baraza la Wawakilishi, ukumbi wa kwanza wenye mamlaka ya msingi ya kutunga sheria, ambalo kwa muundo wake wa sasa lina wajumbe 596 kati ya waliochaguliwa na walioteuliwa. Mswada hauwasilishwi moja kwa moja kwenye kikao cha jumla; kwanza hupelekwa kwenye kamati maalum inayohusika na mada yake: kamati ya nguvu kazi kwa sheria ya ajira, kamati ya afya kwa sheria ya dawa, na kadhalika. Mara nyingi kamati ya masuala ya kikatiba na kisheria nayo hushiriki, ikiwa mlinzi wa lugha ya kisheria ndani ya bunge.

Ndani ya kamati ndiko kazi halisi hufanyika, kazi ambayo kamera mara nyingi haiionyeshi: kusikiliza wawakilishi wa serikali, wataalamu na taasisi zinazohusika, kujadili vifungu kimoja baada ya kingine, kuingiza marekebisho yanayoweza kuubadilisha mswada mzima, na hatimaye kuandaa ripoti inayowasilishwa kwenye kikao cha jumla. Mapendekezo ya sheria yanayotolewa na wabunge hupitia kwanza kamati inayochunguza uzito wake na kama yanafaa kujadiliwa; ni hatua ambayo mapendekezo mengi hufia hapo.

Katika kikao cha jumla, wabunge hujadili kwanza mswada kwa msingi wake; wakiukubali, huhamia kujadili vifungu kimoja kimoja, wakipiga kura kwa kila kifungu na kwa marekebisho yanayopendekezwa, kabla ya kura ya mwisho kwa mswada mzima. Kanuni ya jumla ni kupitishwa kwa wingi kamili wa waliohudhuria. Lakini kwa sheria zinazoikamilisha Katiba, kama sheria za uchaguzi, za mamlaka ya mahakama na za haki na uhuru, Katiba inataka kuungwa mkono na theluthi mbili ya wajumbe wote wa baraza.

Ukumbi wa pili una nafasi ya aina yake. Baraza la Seneti, lililorejeshwa kwa marekebisho ya Katiba ya mwaka 2019 na ambalo muundo wake wa kwanza ulichaguliwa mwaka 2020 likiwa na wajumbe mia tatu, kimsingi ni baraza la ushauri. Maoni yake huchukuliwa kuhusu mapendekezo ya kurekebisha Katiba, rasimu ya mpango mkuu wa maendeleo ya kijamii na kiuchumi, mikataba ya amani na ya muungano pamoja na ile inayogusa haki za mamlaka ya nchi, na miswada anayoipeleka kwake Rais wa Jamhuri au Baraza la Wawakilishi. Maoni yake huutajirisha mjadala na kuuweka kwenye kumbukumbu, lakini neno la mwisho hubaki mikononi mwa Baraza la Wawakilishi.

Baada ya bunge kuipitisha sheria, jalada huhamia kwa Rais wa Jamhuri, ambaye ana njia mbili: kuidhinisha na kuitangaza sheria, au kuipinga na kuirejesha bungeni ndani ya siku thelathini. Ikiwa sheria imerejeshwa na Baraza la Wawakilishi likashikilia msimamo wake kwa wingi wa theluthi mbili ya wajumbe wake, sheria hutangazwa licha ya pingamizi; ni utaratibu wa kikatiba wa kusawazisha mamlaka ya utendaji na ya utungaji sheria.

Kuzaliwa kwa sheria hakukamiliki bila kuchapishwa: sheria huchapishwa katika Gazeti Rasmi na huanza kutumika baada ya siku thelathini kuanzia siku inayofuata tarehe ya kuchapishwa, isipokuwa sheria yenyewe iweke tarehe nyingine. Baada ya kuanza kutumika huja hatua ambayo mara nyingi huamua hatima halisi ya sheria: kutolewa kwa kanuni za utekelezaji zinazoandaliwa na mamlaka husika ili kufafanua vifungu vya sheria na kuvigeuza kuwa taratibu zinazoweza kutekelezwa.

Katiba pia inatambua kipengele kimoja cha kipekee kilichowekewa mipaka makini nje ya njia hii ndefu: amri za Rais wa Jamhuri zenye nguvu ya sheria. Zinaweza kutolewa wakati Baraza la Wawakilishi halipo kikaoni na kunapotokea dharura isiyovumilia kucheleweshwa, kwa sharti ziwasilishwe bungeni mara tu linapokutana, ndani ya muda uliowekwa na Katiba; vinginevyo hupoteza nguvu yoyote ya kisheria. Msingi unabaki kuwa utungaji wa sheria ni kazi ya bunge.

Kwa ufupi, sheria nchini Misri haizaliwi kwa mkwaruzo mmoja wa kalamu, bali kwa mnyororo wa vituo vinavyofuatana: pendekezo, ukaguzi wa kitaalamu, kamati, mjadala wa jumla, maoni ya ushauri katika hali maalum, uidhinishaji, uchapishaji, na kanuni za utekelezaji. Kuvijua vituo hivi humpa mwananchi, mwandishi wa habari na mashirika ya kiraia ramani iliyo wazi: ni lini maoni hutolewa, ni wapi marekebisho hupendekezwa, na ni mbele ya nani maandiko yanayosimamia maisha yetu ya kila siku huulizwa.