“Laila” 1927: Filamu inayohesabiwa kuwa ya kwanza kikamilifu ya Kimisri, iliyotayarishwa na mwanamke nyumbani kwake
Mnamo Novemba 1927 ilionyeshwa filamu isiyo na sauti iitwayo “Laila”, aliyoitayarisha Aziza Amir na kuigiza kama mhusika mkuu baada ya kugeuza sehemu ya nyumba yake ya Garden City kuwa studio. Ni hadithi ya jitihada ya mtu binafsi iliyotangulia studio ya kwanza kamili ya Misri kwa miaka minane, na ya mzozo wa zamani kuhusu nani anastahili taji la “wa kwanza”, pamoja na funzo kwa msomaji mwenye kamera mfukoni.

Watu wengi hupita kila siku katikati ya jiji la Kairo mbele ya kumbi za sinema za zamani, baadhi zikiwa bado zinafanya kazi na nyingine zimefungwa, na ni wachache wanaosimama kujiuliza swali rahisi: ni nani aliyefungua mlango wa kwanza wa tasnia hii nchini Misri, kwa fedha za nani, na wapi? Jibu ambalo wanahistoria wengi wa sinema wamelikubali halianzi na kampuni, benki wala wizara, bali na nyumba ya makazi katika mtaa wa Garden City mjini Kairo, ambayo mwenye nyumba hiyo, mwanamke, aligeuza sehemu yake kuwa studio, na filamu isiyo na sauti iitwayo “Laila” iliyoonyeshwa Novemba 1927, yaani takriban miaka tisini na tisa iliyopita.
Nyuma ya mradi huo alisimama mwanamke mmoja, Aziza Amir, aliyekuwa mwenye wazo, mtayarishaji na mhusika mkuu kwa wakati mmoja. Hifadhidata ya sinema ya Kiarabu ya Elcinema inasajili filamu hiyo mwaka 1927, ikiielezea kuwa filamu ndefu ya kubuni isiyo na sauti ya dakika tisini, utayarishaji wa Misri, na inaweka jina lake katika nyanja tano kwa pamoja: uigizaji, uandishi, utayarishaji, uongozaji (pamoja na Istephan Rosti) na uhariri. Wasifu wa tovuti ya Al Jazeera Net wa mwaka 2020 unasema kwamba aliihariri filamu hiyo mwenyewe. Katika ukurasa wake wa kibinafsi imeandikwa kwamba alizaliwa tarehe 17 Desemba 1901 na kufariki tarehe 28 Februari 1952, kwamba jina lake kabla ya umaarufu lilikuwa Mufida Ghoneim, na kwamba kazi ya zamani zaidi iliyorekodiwa kwake ni igizo la jukwaani la mwaka 1926, “Ali Baba”. Yaani alifika kwenye kamera akitokea jukwaani.
Mradi haukuanza kwa jina “Laila”. Ripoti ya tovuti ya Masrawy ya mwaka 2018 ilisema filamu hiyo ilianza kwa jina “Nida Allah” (Wito wa Mungu), na kwamba aliyemtia moyo kuingia katika utayarishaji ni mwongozaji wa Kituruki Widad Orfi. Faili ya Aziza Amir katika hifadhi ya sinema ya Maktaba ya Alexandria inasema kwamba pamoja na mumewe Ahmed al-Sharei alianzisha kampuni ya utayarishaji iitwayo “Isis Film”, akamteua Widad Orfi kuwa mkurugenzi wake wa sanaa na kukubaliana naye mkataba wa kuongoza filamu yake ya kwanza. Kisha kazi aliyoipiga picha Widad Orfi ilionyeshwa kwa wakosoaji na marafiki wachache, na matokeo yakawa ya kukatisha tamaa; akaombwa avunje mkataba, na uongozaji ukakabidhiwa kwa mpiga picha Hassan al-Helbawi, kisha kwa Istephan Rosti. Filamu ikapigwa picha upya, jina likabadilika na hatimaye likatulia kuwa “Laila”. Haya ni maelezo ya kumbukumbu na ya magazeti, si hati ya utayarishaji iliyohifadhiwa.
Katika mgawanyo wa majukumu ya toleo la mwisho kuna mgongano unaopaswa kuandikwa kama ulivyo. Widad Orfi ndiye mwandishi wa hadithi na mwandishi mwenza, na alicheza nafasi kinyume na Aziza Amir katika toleo la kwanza kabla ya kupigwa picha upya. Maelezo ya pembeni ya Elcinema yanasema filamu ilitayarishwa upya katika sehemu tano baada ya nafasi yake kuondolewa na kupewa Ahmed Allam, ilhali orodha ya waigizaji katika ukurasa huo huo bado inabakiza jina lake katika nafasi ya Sheikh Ahmed. Istephan Rosti ni mwandishi mwenza, mwongozaji mwenza na pia alicheza nafasi moja. Upigaji picha ni wa Mtaliano aitwaye Tulio Chiarini, na maelezo hayo yanasema matukio ya nje yalipigwa kati ya Piramidi na Saqqara na katika mitaa ya Kairo. Kwa maneno mengine, filamu ilijengwa kiufundi juu ya mchanganyiko wa utaalamu wa kigeni na wa Kimisri, lakini jina la mwenye fedha na mhusika mkuu likabaki katika nafasi ya uongozaji, yaani mahali pa uamuzi wa kisanaa.
Kinachomshangaza zaidi msomaji wa leo katika hadithi hii ni kwamba nyumba ndiyo iliyokuwa kiwanda. Faili ya hifadhi ya Maktaba ya Alexandria inasema alitumia sehemu ya nyumba yake ya Garden City kama studio ya kupigia picha, na ripoti ya Masrawy ya mwaka 2018 inaongeza kwamba uchakataji wa filamu kwa kemikali na uchapishaji wa nakala vilifanyika katika nyumba hiyo hiyo. Maana yake ni kwamba Misri ya mwaka 1927 haikuwa na miundombinu tunayoiita leo “kazi baada ya upigaji picha”: hakukuwa na maabara tayari za kupokea filamu ghafi, wala jukwaa la kupigia picha la kukodi kwa saa, wala msururu wa watoa huduma wa kuingia nao mikataba. Aliyetaka filamu ilimbidi ajenge viungo hivyo vyote mwenyewe, nyumbani kwake, kwa gharama yake.
Hatua ngumu zaidi haikuwa upigaji picha bali kuifikisha filamu kwenye skrini. Katika simulizi inayonukuliwa na ripoti ya Masrawy ya mwaka 2018, mwanzoni hakupata jumba lolote lililokubali kuionyesha, kwa hiyo alikodi ukumbi na kuionyesha mwenyewe, na simulizi hiyo inataja sinema ya Metropole mjini Kairo kuwa mahali pa onyesho la kwanza. Hatua hii inatufikia kimsingi kupitia chanzo kimoja cha kigazeti: haitajwi katika faili ya Aziza Amir ya hifadhi ya Maktaba ya Alexandria, wala katika ukurasa wa filamu hiyo wa Elcinema, ambao unarekodi tarehe ya onyesho bila kutaja jumba. Kwa hiyo inaandikwa kama ilivyo: simulizi inayosambaa, si tukio linalothibitishwa na mkataba uliochapishwa. Hata hivyo, maudhui yake yana umuhimu wake: mmiliki wa filamu alilazimika kuwa msambazaji na mwonyeshaji pia, baada ya kuwa mtayarishaji na mhusika mkuu.
Kuhusu sherehe ya onyesho, simulizi moja inarudiwa katika maandishi: kwamba miongoni mwa waliohudhuria alikuwepo Ahmed Shawqi, Amiri wa Washairi, na kwamba mchumi Talaat Harb pia alihudhuria na kusema kumhusu kwamba amefanikiwa pale ambapo wanaume walishindwa. Tunauwasilisha usemi huo kama walivyouwasilisha wanaoubeba. Ulitajwa katika ripoti ya Masrawy ya mwaka 2018, na katika wasifu wa Al Jazeera Net wa mwaka 2020 ukihusishwa na Talaat Harb wakati wa kuonyeshwa kwa filamu, na hifadhi ya sinema ya Maktaba ya Alexandria inauwasilisha kwa sura iliyo karibu, yenye maana kwamba alitimiza ambacho mwanamume hakukitimiza. Aidha, uhusishaji wenyewe haujatulia: maelezo ya pembeni ya Elcinema yanampa Ahmed Shawqi, si Talaat Harb, pongezi ya maana hiyo hiyo, huku hifadhi ikimpa Shawqi usemi mwingine ambao ndani yake anatamani mwezi mchanga huu uwe mwezi kamili mzuri. Mvutano wa uhusishaji peke yake ni sababu ya kutosha ya kuuweka usemi huo ndani ya mipaka ya yale ambayo wanaoubeba wameyaripoti.
Kisha linakuja suala ambalo haliwezi kupuuzwa: taji la “wa kwanza” halijaamuliwa. Mwaka 1927 ilipigwa filamu “Busu Jangwani”, iliyoongozwa na Ibrahim Lama na kuigizwa na kaka yake Badr Lama kama mhusika mkuu, na vyanzo vinatofautiana kuhusu tarehe ya onyesho lake la kwanza. Magazeti ya Misri na maelezo ya pembeni ya Elcinema yanasema ilionyeshwa jijini Kairo Mei 1927, ilhali hifadhi ya Maktaba ya Alexandria, ikinukuu magazeti, inasema haikukamilika hadi mwishoni mwa 1927 na ilitolewa mwaka 1928. Hifadhi hiyo inasema Ibrahim Lama alizaliwa nchini Chile mwaka 1904, na kwamba ndugu hao wawili walifika Alexandria mwaka 1924 wakielekea Bethlehemu lakini wakabaki huko. Orodha yake ya matukio kwa mpangilio wa miaka inarekodi mwaka 1926 kuanzishwa kwa “Mina Film”, ambayo inaielezea kuwa klabu ya kwanza ya sinema nchini Misri, kabla ya ndugu hao kuanzisha “Condor Film” bila mwaka kutajwa.
Hata hesabu yenyewe si moja. Hifadhi ya Maktaba ya Alexandria inaiweka “Busu Jangwani” kuwa filamu ndefu ya tatu ya kubuni katika historia ya sinema ya Misri, baada ya “Katika Nchi ya Tutankhamun” mwaka 1923 na “Laila” mwaka 1927, na inataja kwamba mwanahistoria wa sinema Ahmed al-Hadari alikataa katika kitabu chake kuichukulia “Busu Jangwani” kuwa filamu ya kwanza ya Kimisri. Ndiyo maana sifa hiyo huandikwa kwa usahihi: “Laila” ni ile ambayo wanahistoria huihesabu kuwa filamu ndefu ya kwanza ya kubuni ya Kimisri kikamilifu, yaani fedha za Misri, mwanamke Mmisri mwenye mradi, na uamuzi wa Kimisri. Si picha ndefu ya kwanza inayosogea iliyopigwa katika ardhi ya Misri bila mjadala. Tofauti kati ya kauli hizo mbili ndiyo inayotenganisha historia iliyoandikwa kwa usahihi na kauli mbiu inayopeperushwa.
Kinachobaki ni maana ya kiviwanda ya hadithi hii. Kampuni za utayarishaji zilianza kuonekana kabla ya “Laila” na baada yake, zikiwemo “Isis” yenyewe na kampuni mbili za ndugu Lama, lakini pengo kati ya “Laila” na studio ya kwanza iliyokamilika kwa vifaa lilikuwa miaka minane. Vyanzo vya historia ya sinema vinasema kwamba Studio Misr, aliyoijenga Talaat Harb na inayoelezwa kuwa studio ya kwanza yenye mtaji wa Kimisri, haikufunguliwa hadi mwaka 1935. Yaani tasnia haikuanza kwa uamuzi wa kitaasisi, bali kwa jitihada ya mtu mmoja aliyethubutu na kuthibitisha kwamba soko lipo na kwamba hadhira itanunua tiketi, kisha taasisi ikaja kujenga juu ya yale ambayo watu binafsi walikwisha kuyathibitisha.
Kuna upande mwingine unaostahili kuzingatiwa: jina la kwanza katika nafasi ya utayarishaji katika kipindi hicho lilikuwa la mwanamke. Hifadhidata hiyo hiyo inaorodhesha jina la Asia Dagher miongoni mwa waigizaji wa “Laila”, yaani hatua ya kwanza kwenye skrini hii ilibeba zaidi ya jina moja la kike. Hilo halikuwa tamko wala vuguvugu lililopangwa, bali matokeo ya hali halisi ya kivitendo: mlango ulikuwa wazi kwa mwenye ujasiri anayekubali kuhatarisha mali yake. Katika nyakati za uasisi za aina hii, nafasi hupanuka kwa wale waliokuwa nje ya hesabu.
Rekodi yake haikukoma baada ya “Laila”. Hifadhidata ya Elcinema inamwandikia nafasi za uigizaji zinazoanzia “Bint al-Nil” (Binti wa Nile) mwaka 1929 hadi “Amantu Billah” (Nimemwamini Mungu) mwaka 1952, zikiwemo “Baiat al-Tuffah” (Muuza Tufaha) mwaka 1939 na “Ibnati” (Binti Yangu) mwaka 1944. Pia inamwandikia utayarishaji wa “Habbaba” mwaka 1944, pamoja na kazi kumi na tisa katika nyanja ya uandishi. Miongoni mwa kazi alizoandika baadaye ni filamu “Fatat min Filastin” (Msichana wa Palestina) mwaka 1948, ambamo hifadhidata inaweka jina lake katika nyanja za hadithi, muswada na mazungumzo. Kisha alifariki Februari 1952, wakati sinema ya Misri ikiwa imekuwa tasnia imara yenye studio zake, nyota wake wa filamu na masoko yake katika kanda hii.
Kilichobaki cha “Laila” kwa hadhira ya leo ni kidogo sana kuliko kilichobaki cha jina lake. Tunaijua kupitia hifadhidata, marejeo ya magazeti na vitabu vya historia ya sinema zaidi kuliko kwa kuitazama kikweli; na filamu zisizo na sauti duniani kote zimepoteza nakala nyingi kwa sababu ya udhaifu wa mkanda wa filamu na kukosekana kwa uhifadhi wa kimfumo. Suala la kumbukumbu ni sehemu ya hadithi, si tanbihi ya pembeni: filamu inayohesabiwa kuwa mahali pa kuanzia kwa tasnia ya ukubwa huu inastahili kwamba kila kilichobaki kutoka kwayo, hata picha moja au bango, kihifadhiwe, kiorodheshwe na kipatikane kwa yeyote anayetaka kujihakikishia mwenyewe.
Katika hatua hii hasa hadithi inagusa maisha ya msomaji wa leo. Kamera ambayo mwaka 1927 ilihitaji nyumba igeuzwe maabara sasa iko mfukoni mwa kila mmoja wetu, na upigaji picha umekuwa sehemu nafuu zaidi ya mchakato; lakini kilichoendelea kuwa kigumu ni sehemu iliyobaki ya safari: nani anamaliza kazi, nani anaionyesha, nani anaifikisha kwa hadhira, nani anaihifadhi baada ya mwaka mmoja. Hizo ndizo hatua alizozipitia Aziza Amir kwa mpango wake mwenyewe na kwa fedha zake. Hitimisho la hadithi ni kwamba mwenye kamera si lazima awe mwenye hadithi; mwenye hadithi ni yule anayeifikisha mwisho wa safari. Wakati ujao utakapopita mbele ya jumba la zamani la sinema katikati ya Kairo, kumbuka kwamba mwanzo wa yote haya ulikuwa nyumba ya makazi, filamu ghafi na uamuzi wa kibinafsi kwamba hadithi isimuliwe, hata kwa gharama ya mwenye hadithi hiyo.
Habari Zinazohusiana

4 Novemba 1922: Hatua ya Kwanza Iliyobadili Uhusiano wa Misri na Mabaki — Kutoka 'Vitu vya Ajabu' Hadi Tutankhamun
Miaka mia moja na minne iliyopita, siku kama hii, majembe ya wafanyakazi katika Bonde la Wafalme yaligundua ukingo wa ngazi iliyochongwa mwambani, na ikaanza hadithi tofauti na visa vya hazina: hadithi ya kanuni iliyoamua kuwa kila kilichomo ndani ya kaburi lisiloguswa ni mali ya Misri peke yake. Tunasimulia yaliyotokea, tarehe kwa tarehe, na kueleza jinsi kanuni hiyo ilivyokuwa sheria inayoongoza hadi leo kila kipande kinachotolewa ardhini.
4 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

“Sindano ya baridi huponya mafua”: dai la uongo, na kile majaribio yanachosema kuhusu “nguvu” ya mshipa
“Achana na vidonge, chukua sindano usimame kwa miguu yako” ni ushauri unaorudi kila baridi inapoanza. Tunachunguza madai mawili: kwamba “sindano ya baridi” huponya mafua, na kwamba sindano ina nguvu kuliko vidonge kwa asili yake. Hukumu: uongo. Ushahidi uko katika mchanganyiko wenyewe, katika majaribio ya nasibu yaliyolinganisha mshipa na kinywa, na katika mwongozo rasmi wa Misri. Njia ya kutoa dawa ni uamuzi wa daktari peke yake.
22 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Muuaji Kimya Bafuni: Hatari Si Hita ya Gesi, Bali Bafu Lisilo na Uingizaji Hewa na Matengenezo Yaliyopuuzwa
Baridi ya kwanza ya kila mwaka inapoingia, kaya za Misri huwasha hita za maji za gesi na kufunga madirisha, na bafu dogo hugeuka kuwa chumba kisicho na hewa safi. Monoksidi ya kaboni haina rangi, harufu wala ladha, na dalili zake za mwanzo hudhaniwa kuwa mafua au uchovu. Hapa tunaeleza yale ambayo vyanzo rasmi vinasema kuhusu chanzo halisi cha hatari, na mpangilio sahihi wa hatua katika dakika za kwanza unaoweza kuokoa familia nzima.
21 Novemba 2026 · 8 dakika za kusoma