4 Novemba 1922: Hatua ya Kwanza Iliyobadili Uhusiano wa Misri na Mabaki — Kutoka 'Vitu vya Ajabu' Hadi Tutankhamun
Miaka mia moja na minne iliyopita, siku kama hii, majembe ya wafanyakazi katika Bonde la Wafalme yaligundua ukingo wa ngazi iliyochongwa mwambani, na ikaanza hadithi tofauti na visa vya hazina: hadithi ya kanuni iliyoamua kuwa kila kilichomo ndani ya kaburi lisiloguswa ni mali ya Misri peke yake. Tunasimulia yaliyotokea, tarehe kwa tarehe, na kueleza jinsi kanuni hiyo ilivyokuwa sheria inayoongoza hadi leo kila kipande kinachotolewa ardhini.

Katika Bonde la Wafalme, asubuhi ya tarehe 4 Novemba 1922, wafanyakazi wa msafara wa uchimbaji walikuwa wakiondoa magofu ya vibanda vya kale vya mawe yaliyorundikana karibu na mlango wa kaburi la Ramesses wa Sita, ndipo majembe yao yalipogundua ukingo wa ngazi iliyochongwa mwambani. Hapakuwa na dhahabu wala mienge katika mandhari hiyo — bali udongo, vikapu, na uso wa jiwe uliosawazishwa kupita kiasi cha kawaida. Miaka mia moja na minne baadaye, msichana mdogo anasimama kwenye kibanda kidogo nje ya shule yake katika mtaa wowote wa Misri na kununua, kwa paundi chache, mkufu wa funguo wenye sura ya dhahabu yenye macho makubwa na ndevu iliyonyooka. Sura hiyo imezoeleka kiasi kwamba hatuioni tena: kwenye jalada za daftari, mabango ya maduka, na nyuma ya matangazo ya habari kila mara Jumba la Makumbusho Kuu la Misri linapotajwa. Kati ya ukingo huo wa jiwe na mkufu huu wa chuma kuna hadithi inayostahili kusimuliwa kikamilifu.
Ukingo huo ulikuwa ni ngazi ya kwanza ya daraja lililochongwa mwambani, ambalo lilikuwa limefichika chini ya magofu ya vibanda vilivyojengwa na wafanyakazi wa kale walipokuwa wakichimba makaburi ya jirani, magofu hayo yakiwa juu ya uchafu ulioachwa wakati kaburi la Ramesses wa Sita lilipochongwa zaidi ya karne moja na nusu baada ya mazishi ya Tutankhamun. Kwa maneno mengine, ni mabaki ya kazi hiyo ya kale ndiyo yaliyoficha mlango huo kutoka kwa wezi wa makaburi na wanaakiolojia kwa pamoja. Kibali cha uchimbaji kilikuwa cha Lord Carnarvon, na uchimbaji uliongozwa na mwanaakiolojia Howard Carter, ambaye msimu huo ulikuwa, kwa hakika, nafasi yake ya mwisho baada ya miaka mingi bila matokeo ya maana. Kuna hadithi maarufu inayosema kwamba mvulana aliyekuwa akibeba maji kwa ajili ya wafanyakazi ndiye aliyegundua ngazi hiyo, lakini kumbukumbu za Carter mwenyewe hazithibitishi hilo, na wanahistoria bado wanabishana kuhusu ukweli wake — hivyo tunaisimulia hapa kama ilivyo: hadithi inayosambaa sana bila ushahidi wa uhakika.
Tunachokijua kwa uhakika zaidi kinatokana na jarida la uchimbaji ambalo Carter aliliandika wakati wa msimu wa baridi wa 1922–1923, lililohifadhiwa — kwa kadri tunavyofahamu — katika kumbukumbu za Taasisi ya Griffith katika Chuo Kikuu cha Oxford. Tulijaribu kufikia toleo lake lililochapishwa mtandaoni wakati wa kuandika makala haya lakini hatukuweza kuufikia mtandao huo, hivyo tunategemea yale yanayonukuliwa na vyanzo vingine kutoka humo: sentensi fupi, karibu isiyo na msisimko, inayosema kwamba ngazi ya kwanza ya kaburi ilipatikana siku hiyo. Kisha kazi ikasimama. Carter alifunika tena ngazi hiyo kwa vifusi, akatuma telegramu kwa Carnarvon huko Uingereza akimwomba aje, na akasubiri. Kusubiri huko — kujua kwamba kuna mlango uliotiwa muhuri chini ya miguu yako, kisha kukaa ukiulinda kwa karibu wiki tatu — ndicho kitu cha kweli zaidi katika taaluma nzima hii.
Carnarvon aliwasili Luxor tarehe 23 Novemba 1922, na tarehe 26 mwanya mdogo ulifunguliwa kwenye mlango uliokuwa umetiwa muhuri. Mazungumzo yaliyosambaa duniani kote baadaye — swali la kama Carter aliweza kuona kitu chochote, na jibu lake kwamba aliona 'vitu vya ajabu' — yameandikwa katika vyanzo vingi, ijapokuwa masimulizi yanatofautiana kidogo katika maneno kamili yaliyotumika. Ufunguzi rasmi wa chumba cha mazishi wenyewe haukutokea usiku huo wa kwanza, bali tarehe 16 Februari 1923, wakiwepo maafisa wa Misri.
Tarehe 5 Aprili 1923, Carnarvon alifariki dunia mjini Cairo kwa sumu ya damu na nimonia iliyofuatia jeraha dogo lililoambukizwa, na katika mazingira hayo — yakichochewa kwa hamasa na vyombo vya habari vya wakati huo — ikazuka hadithi ya 'Laana ya Mafarao', iliyoendelea kuishi kwa karne nzima kwenye magazeti na filamu. Tuseme wazi: laana hiyo ni ngano na mila ya kisinema, si ukweli wa kisayansi; utafiti uliochapishwa katika jarida la kitabibu la British Medical Journal mwaka 2002 ulilinganisha umri wa maisha wa waliohudhuria ufunguzi wa kaburi na wale ambao hawakuhudhuria, na haukupata tofauti yenye maana ya kitakwimu katika vifo. Jambo linalostahili kuzingatiwa zaidi ni kwamba ugunduzi wenyewe haukuwa jambo muhimu zaidi lililotokea katika miaka hiyo; lililo muhimu zaidi lilikuwa uamuzi wa kiutawala na kisheria, mkavu na usio na mvuto, uliobadilisha kanuni za mchezo milele.
Kabla ya 1922, mfumo uliokuwa ukitumika katika kazi za uchimbaji uliitwa 'partage' (mfumo wa mgawanyo wa vitu vilivyogunduliwa kati ya nchi mwenyeji na msafara wa kigeni): msafara wa kigeni ulipokea sehemu ya vitu vilivyopatikana kwa kubadilishana na ufadhili wa uchimbaji, na hivyo mabaki ya kale ya Misri yakasambazwa kwenye makumbusho duniani kote kwa vibali rasmi. Lakini kibali cha Carnarvon, kama vibali vingine, kiliweka kizuizi kimoja: kaburi la kifalme lisiloguswa na lisiloibiwa, ambalo vitu vyake vyote vingerudi kwa serikali. Na hapo ndipo mzozo ulipoanzia — kaburi hilo, lililopewa jina rasmi la Kaburi Na. 62 katika Bonde la Wafalme (KV62), lilikuwa limeingiliwa mara mbili na wezi tangu zamani, kisha maafisa wa eneo la makaburi wakalirejesha katika mpangilio wake na kulitia muhuri tena rasmi. Hata hivyo, Idara ya Mambo ya Kale, iliyoongozwa na Pierre Lacau, ililihukumu kuwa halikuguswa, na ikashikilia kanuni hiyo: vitu vyote vya kaburi hilo ni mali ya serikali ya Misri, bila mgawanyo wala sehemu kwa mtu yeyote mwingine. Kwa maneno mengine, madai yote yalijengwa juu ya tafsiri ya kisheria, si juu ya usomaji wa moja kwa moja wa maandishi.
Mambo hayakwenda kwa urahisi. Mzozo kati ya msafara huo na Idara ya Mambo ya Kale uliongezeka hadi kaburi hilo likafungwa kwa muda na kazi ikasimama kwa miezi kadhaa. Makubaliano ya mwaka 1924 yalisababisha familia ya Carnarvon kuachana na madai yoyote juu ya vitu vya kaburi hilo huku ikiendelea kufadhili kazi hiyo, na uchimbaji ukaanza tena mwanzoni mwa 1925 chini ya kibali kipya kilichotolewa kwa jina la Lady Carnarvon. Mwaka 1930, kulingana na vyanzo vya kihistoria tulivyonavyo, familia hiyo ilipokea fidia ya kifedha kwa gharama zake ya takriban paundi elfu thelathini na tano. Matokeo halisi ni kwamba samani za mazishi zilibaki Misri, isipokuwa vipande vichache vilivyojitokeza baadaye nje ya nchi miongoni mwa vitu alivyoacha Carter baada ya kifo chake — vipande vilivyorudishwa katika matukio mbalimbali, la hivi karibuni zaidi likiwa mwaka 2010, wakati Jumba la Makumbusho la Metropolitan la New York lilirudisha vitu kumi na tisa ambavyo lilikiri kuwa havikupaswa kuondoka nchini tangu mwanzo. Hii ndiyo wakati muhimu zaidi katika hadithi nzima: mara ya kwanza ilipoamuliwa, kwa uhakika, kwamba chochote kinachotoka katika ardhi ya Misri kinabaki Misri.
Tukumbuke nchi ilikokuwa wakati huo. Misri ilikuwa imetoka tu katika Mapinduzi ya 1919, Azimio la Februari 28, 1922 lilikuwa limetoa uhuru wenye masharti, na Katiba ya 1923 ilikuwa inaandaliwa. Katika hali hiyo, kaburi hilo halikuwa habari ya burudani nyepesi — bali suala la mjadala wa umma katika magazeti na mikahawa: nani mmiliki wa historia yetu, na nani anaamua wapi inaonyeshwa? Ndiyo maana, tunapoita 1922 mwaka wa mageuzi makubwa, hatuzungumzii dhahabu, bali wazo kwamba mabaki ya kale ni sehemu ya mamlaka ya nchi, si faida ya uwekezaji wa kigeni.
Upande mwingine wa hadithi hii ambao mara nyingi husahauliwa ni ukubwa wa kazi yenyewe. Hii haikuwa suala la 'kufungua mlango na kuona hazina' — bali miaka kumi ya kuweka namba, kuhifadhi, na kusafirisha vitu. Vitu vya kaburi hilo viliorodheshwa katika vipande 5,398 vilivyopewa namba, kila kimoja kikiwa na namba yake na kadi ya maelezo, na vingi vikiwa vimepigwa picha na Harry Burton, ingawa vipande vidogo — vinavyokadiriwa na vyanzo kuwa asilimia kumi na tano hadi ishirini ya jumla — havikuwahi kupigwa picha. Uondoaji wa vitu kaburini haukukamilika hadi Februari 1932. Muongo mzima wa subira kwa dakika chache za mshangao. Na kutokana na hilo tunapata somo linalosalia kuwa kweli hadi leo: thamani ya uchimbaji iko katika kumbukumbu zake, si katika mng'ao wake, na kitu kinachong'olewa kutoka mazingira yake asilia hupoteza nusu ya maana yake hata kama ni dhahabu safi.
Somo hilo sasa limeandikwa kisheria. Sheria ya Misri ya Ulinzi wa Mabaki ya Kale Na. 117 ya mwaka 1983, pamoja na marekebisho yake — ikiwemo Sheria Na. 91 ya mwaka 2018 — inaeleza kwamba mabaki ya kale yanayogunduliwa na msafara wowote, wa Kimisri au wa kigeni, ni mali ya serikali, kwamba ardhi na majengo ya kiakiolojia ni sehemu ya mali za umma, na inaweka vikwazo vikali juu ya kuuza, kuhamisha, au kufanya biashara ya mabaki yoyote ya kale, huku ikitoa adhabu kali kwa magendo. Kwa maneno mengine, kilichoanza mwaka 1922 kama uamuzi wa kiutawala kujibu kibali kimoja cha uchimbaji, miaka sitini baadaye kikawa kanuni ya jumla inayowabana wote.
Kanuni hiyo ina upande wa vitendo unaowahusu raia wa kawaida zaidi ya wanavyofikiria. Endapo, wakati wa ujenzi, kuchimba kisima, au kukarabati nyumba ya zamani, ukikutana na jiwe lenye maandishi, tundu, au ukuta usio wa kawaida, hatua sahihi ni kusimamisha kazi mara moja na kutoa taarifa kwa mamlaka ya karibu ya mambo ya kale au kituo cha polisi; Kifungu cha 24 cha Sheria Na. 117 ya 1983 kinamlazimu yeyote anayekutana kwa bahati na kitu cha kale kinachohamishika kutoa taarifa kwa mamlaka ya karibu ya kiutawala ndani ya masaa arobaini na nane. Kwa upande mwingine, uchimbaji wa siri kutafuta mabaki ya kale unaadhibiwa chini ya Kifungu cha 42 kwa kifungo cha kuanzia miaka mitatu hadi saba na faini inayoanzia mamia ya maelfu ya paundi, na usafirishaji wa mabaki ya kale nje ya nchi kimagendo unaweza kusababisha kifungo cha maisha na faini kati ya paundi milioni moja na milioni kumi kufuatia marekebisho ya 2018. Kuchimba chini ya nyumba pia ni hatari halisi kwa maisha ya watu; na kila kitu kinachotolewa kwa njia hii hupoteza muktadha wake, kikigeuka kutoka hati ya kihistoria kuwa kitu kizuri tu kisicho na hadithi ya kusimulia.
Kuhusu mahali mkusanyiko huo ulipoishia hatimaye, huu ndio mlolongo tulioushuhudia kwa macho yetu wenyewe. Baada ya karibu karne nzima katika Jumba la Makumbusho la Misri huko Tahrir, samani za mazishi zilihamishiwa Jumba la Makumbusho Kuu la Misri (Grand Egyptian Museum) kwenye ukingo wa uwanda wa Giza, ambalo lilifanya sherehe yake rasmi ya ufunguzi tarehe 1 Novemba 2025, na kufungua milango yake kwa umma tarehe 4 Novemba 2025. UNESCO inaeleza jumba hilo kuwa linaonyesha mkusanyiko wote wa mfalme wa dhahabu pamoja kwa mara ya kwanza tangu ugunduzi wake, na taarifa za vyombo vya habari kuhusu ufunguzi huo zinaeleza kumbi mbili maalumu kwa ajili ya Tutankhamun zikiwa na vile vile vipande 5,398 vilivyoorodheshwa na Carter. Hata hivyo, mfalme mwenyewe amebaki kwenye kaburi lake katika Bonde la Wafalme, ndani ya sanduku lenye udhibiti wa hali ya hewa tangu mwaka 2007, pamoja na jeneza lake la jiwe; yeyote anayetaka kuona sura ile ya dhahabu kwa macho yake mwenyewe bado inambidi asafiri hadi Luxor.
Na hivyo tarehe hizi zinakutana: Novemba 4 ni kumbukumbu ya ugunduzi wa ngazi ile ya kwanza mwaka 1922, na ni siku ile ile ambayo Jumba Kuu la Makumbusho lilifunguliwa kwa umma mwaka 2025. Miaka mia moja na minne inatenganisha tarehe hizo mbili — safari kutoka sanduku la mbao lililobebwa kwa treni hadi ukumbi wa maonyesho wenye udhibiti wa hali ya hewa ambapo unyevu na mwanga hupimwa kwa vyombo maalum. Na kati yake kuna mabadiliko ya maana: kutoka 'mfadhili anachukua sehemu gani?' hadi 'tunaonyeshaje ulimwenguni kile tulicho nacho?'
Turudi kwa yule msichana na mkufu wake wa funguo. Hakuna ubaya kama shauku inaanzia kwenye kitu kidogo cha chuma kilichonunuliwa kwa paundi chache. Lakini hadithi inayostahili kumsimuliwa si hadithi ya laana wala hadithi ya hazina — ni hadithi rahisi na yenye msimamo: kwamba Misri iliamua, katika wakati ambao ilikuwa dhaifu zaidi ya tunavyoweza kuwazia leo, kwamba chochote kilicho chini ya ardhi yake ni mali yake. Ukiitembelea Jumba Kuu la Makumbusho wakati wa likizo ya katikati ya mwaka, au ukipita kwenye jumba la makumbusho la kikanda katika mkoa wako, au ukamwona jirani akichimba chini ya nyumba yake 'kwa sababu alisikia habari fulani', kumbuka kwamba ile ngazi ya kwanza iliyojitokeza chini ya majembe ya wafanyakazi mwaka 1922 haikufungua tu kaburi — ilifungua kanuni ambayo bado tunaishi chini yake kila siku.
Habari Zinazohusiana

“Laila” 1927: Filamu inayohesabiwa kuwa ya kwanza kikamilifu ya Kimisri, iliyotayarishwa na mwanamke nyumbani kwake
Mnamo Novemba 1927 ilionyeshwa filamu isiyo na sauti iitwayo “Laila”, aliyoitayarisha Aziza Amir na kuigiza kama mhusika mkuu baada ya kugeuza sehemu ya nyumba yake ya Garden City kuwa studio. Ni hadithi ya jitihada ya mtu binafsi iliyotangulia studio ya kwanza kamili ya Misri kwa miaka minane, na ya mzozo wa zamani kuhusu nani anastahili taji la “wa kwanza”, pamoja na funzo kwa msomaji mwenye kamera mfukoni.
12 Novemba 2026 · 8 dakika za kusoma

“Sindano ya baridi huponya mafua”: dai la uongo, na kile majaribio yanachosema kuhusu “nguvu” ya mshipa
“Achana na vidonge, chukua sindano usimame kwa miguu yako” ni ushauri unaorudi kila baridi inapoanza. Tunachunguza madai mawili: kwamba “sindano ya baridi” huponya mafua, na kwamba sindano ina nguvu kuliko vidonge kwa asili yake. Hukumu: uongo. Ushahidi uko katika mchanganyiko wenyewe, katika majaribio ya nasibu yaliyolinganisha mshipa na kinywa, na katika mwongozo rasmi wa Misri. Njia ya kutoa dawa ni uamuzi wa daktari peke yake.
22 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Muuaji Kimya Bafuni: Hatari Si Hita ya Gesi, Bali Bafu Lisilo na Uingizaji Hewa na Matengenezo Yaliyopuuzwa
Baridi ya kwanza ya kila mwaka inapoingia, kaya za Misri huwasha hita za maji za gesi na kufunga madirisha, na bafu dogo hugeuka kuwa chumba kisicho na hewa safi. Monoksidi ya kaboni haina rangi, harufu wala ladha, na dalili zake za mwanzo hudhaniwa kuwa mafua au uchovu. Hapa tunaeleza yale ambayo vyanzo rasmi vinasema kuhusu chanzo halisi cha hatari, na mpangilio sahihi wa hatua katika dakika za kwanza unaoweza kuokoa familia nzima.
21 Novemba 2026 · 8 dakika za kusoma