"Wamarekani hawakuwahi kutua mwezini": dai la kila mwaka linalokanushwa na bendera na nyayo zinazoonekana angani

Katika mkahawa mmoja wa barabara ya pembeni mjini Shubra, mtaa wa zamani wenye watu wengi kaskazini mwa Cairo, baada ya sala ya Isha, kijana mmoja anainua simu yake mbele ya marafiki zake na kuwasha video isiyozidi dakika moja: bendera ya Marekani inayotikisika juu ya uso wa mwezi, na sauti yenye kujiamini nyuma ya video ikiuliza, "Vipi bendera inapepea wakati hakuna hewa?" Wote wanacheka, na mmoja wao anaapa kwamba "amekuwa akijua tangu zamani kwamba yote hayo yalipigwa picha studio." Wakati huohuo, juu ya vichwa vyao, mwezi unapita — mwezi ambao mpaka leo unabeba juu ya uso wake vioo vidogo ambavyo wanasayansi wanaelekeza mionzi ya leza kutoka vituo vya uchunguzi wa anga katika mabara tofauti, wakipima umbali kati yetu na mwezi kwa usahihi unaokaribia milimita.

Dai tunalolichunguza leo linasema kwamba safari za Apollo zilizodaiwa kutua mwezini kati ya mwaka 1969 na 1972 hazikutokea kabisa, na kwamba matukio yaliyoshuhudiwa na dunia nzima yalipigwa picha katika studio duniani. Hukumu yetu — tunayoiweka mwanzoni na si mwishoni — ni kwamba dai hili ni la uongo. Hatutaegemea hukumu hii kwenye ushuhuda wa wanaanga, ambao makala yetu ya awali kuhusu hadithi ya kwamba Ukuta Mkubwa wa China unaonekana kutoka mwezini ilitegemea; kwa sababu anayeamini nadharia ya njama hataridhika na ushahidi wa watu anaowaona kuwa sehemu ya njama hiyo. Badala yake, tutaegemea vitu vinavyoweza kuchunguzwa leo kwa vyombo ambavyo havimilikiwi na shirika moja wala nchi moja.

Tuanze na tukio linaloanzisha hadithi ya video hiyo: bendera "inayopepea." Bendera ya Apollo haikuwa imening'inizwa kwenye mlingoti wa kawaida; ilikuwa imefungwa kwenye ukingo wake wa juu kwa fimbo ya mlalo iliyoifanya ibaki wazi mahali pasipo na upepo. Wanaanga walipoichoma fimbo ardhini na kuizungusha ili kuiimarisha, kitambaa kilitikisika, na katika ombwe hakuna hewa ya kuuzima haraka mtikisiko huo kama inavyotokea duniani, hivyo unaendelea kuyumbayumba kwa muda mrefu kidogo kuliko tunavyotarajia. Kwa maneno mengine, mwendo ambao kijana huyo anauona kama ushahidi wa uwepo wa hewa ndio hasa unaotokea wakati hakuna hewa. Na katika video za asili, mara wanaanga wanapoondoka kwenye mlingoti, bendera hutulia kabisa.

Ushahidi wa kwanza hauhitaji neno la mtu yeyote, bali kuangalia tu. Tangu mwaka 2009, chombo cha NASA cha Lunar Reconnaissance Orbiter kimekuwa kikizunguka mwezi, na kamera yake imepiga picha za sehemu zote sita za kutua. Shirika hilo linasema bendera za Marekani bado zimesimama na zinatupa vivuli katika kila eneo isipokuwa la Apollo 11, ambapo mwanaanga Buzz Aldrin alikuwa amesema tangu mwaka 1969 kwamba moshi wa injini ya kupaa uliangusha bendera wakati wa kuondoka; picha za obiti zilithibitisha kile alichokisema mtu huyo miaka arobaini iliyopita. Zaidi ya hayo, shirika hilo lilichapisha mfululizo wa picha za eneo moja zilizopigwa kwa saa tofauti za mchana wa mwezi, na mtu yeyote mwenye kivinjari anaweza kuona kivuli cha mlingoti kikizunguka kama kivuli cha nguzo ya taa mtaani kwenu. Hakuna studio inayoweza kutengeneza kivuli kinachozunguka na jua halisi kwa muda wa mchana wa mwezi unaofikia wiki mbili za dunia.

Ushahidi wa pili ni wa kina zaidi na wazi zaidi. Mnamo Septemba 2011, NASA ilishusha mzunguko wa chombo hicho kutoka kilomita 50 hadi karibu kilomita 21 juu ya uso wa mwezi, na kupata picha wazi zaidi wakati huo za maeneo ya Apollo 12, 14 na 17. Katika eneo la Apollo 17, nyayo za gari la mwezini zinaonekana kama mistari mirefu inayofanana ardhini, na tofauti nazo ni nyayo za miguu ya wanaanga walizoziacha kati ya chombo cha kutua na vifaa vya kisayansi — nyayo za mwisho za binadamu mwezini hadi wakati makala haya yanaandikwa. Nyayo zinazoonekana kutoka angani baada ya miaka arobaini kwa sababu mwezini hakuna upepo wa kuzifuta, jambo hilo hilo linaeleza kwa nini bendera bado zimesimama.

Mtu anaweza kusema: hizi ni picha za NASA kuhusu maeneo ya NASA. Pingamizi hilo lingekuwa la kimantiki kama mwezi ungekuwa mali ya nchi moja tu. Lakini vyombo vya nchi nyingine, kwa kadri tunavyofahamu ikiwemo India na Japani, vimezunguka mwezi na kupiga picha za uso wake, na hakuna shirika lolote la anga duniani, mashariki au magharibi, lililowahi kutoa kitu chochote kinachopingana na uwepo wa maeneo hayo. Na jambo muhimu zaidi, kuna ushahidi mwingine usiohitaji chombo chochote cha angani.

Ushahidi wa tatu unaweza kuugusa kwa mkono wako mwenyewe, au mtafiti unayemfahamu anaweza kuugusa. Safari sita za Apollo zililetea duniani kilo 382 za miamba ya mwezi, sampuli za mfupa wa udongo, mchanga na vumbi, katika sampuli takriban 2,200 tofauti kutoka maeneo sita tofauti, ambazo leo zimehifadhiwa katika Kituo cha Anga cha Johnson, na kila mwaka takriban sampuli mia nne husambazwa kwa watafiti na walimu duniani kote. Kwa nusu karne, miamba hiyo imekuwa ikichambuliwa katika maabara za nchi zisizohusiana kabisa na ushindani wa Marekani na Umoja wa Kisovieti, na ndani yake kumepatikana vitu visivyoweza kughushiwa: umri unaozidi ule wa miamba mingi ya duniani; ukosefu wa maji karibu kabisa na kutokuwepo kwa madini yenye maji kama udongo wa mfinyanzi ambayo huundwa duniani kunapokuwepo na maji; na alama za mashambulizi ya mfululizo ya chembe za jua ambayo hayawezi kutokea isipokuwa kwenye uso usio na anga la juu.

Ushahidi wa nne ni ule uliopita juu ya vichwa vya marafiki zetu mkahawani bila wao kutambua. Wanaanga wa Apollo 11, kisha wa Apollo 14 na 15, waliacha juu ya uso wa mwezi mabamba ya vioo maalum vinavyoitwa retroreflector, ambavyo hurejesha mwanga wowote unaovifikia katika mwelekeo uleule ulikotoka. Tangu 1969 hadi leo, vituo vya uchunguzi wa anga duniani vimekuwa vikilenga mionzi ya leza kwenye mabamba hayo na kupima muda unaochukua mwanga kwenda na kurudi — takriban sekunde mbili na nusu — ili kukokotoa umbali kati ya dunia na mwezi. Kituo cha Grasse karibu na mji wa Nice nchini Ufaransa, kituo cha Apache Point nchini Marekani, kituo cha Matera nchini Italia, na kituo cha Wettzell nchini Ujerumani, vyote vina uwezo wa kufanya kipimo hiki; baadhi bado vinakifanya mara kwa mara hadi leo, na katika Apache Point usahihi wake umefikia kiwango cha milimita.

Fikiria maana ya hilo: wanasayansi wa nchi angalau nne wanategemea vyombo ambavyo havifanyi kazi isipokuwa kama vipo kweli mahali pale palipotangazwa mwezini. Kwa vipimo hivi tumejua kwamba mwezi unatuondokea kwa takriban sentimita nne kila mwaka, na kwamba kiini chake ni kimiminika kwa sehemu. Kama vioo hivyo visingekuwepo, Ufaransa, Italia na Ujerumani zingelazimika kushirikiana kificho na Wamarekani kwa nusu karne, na Umoja wa Kisovieti, uliokuwa ukifuatilia safari za Apollo kwa vyombo vyake wakati wa kilele cha ushindani, ungelazimika kunyamazia fedheha kubwa zaidi ambayo ungeweza kuishinda.

Hapa tunafika kwenye swali tunalopenda kuuliza kila wakati katika sehemu hii: kwa nini basi dai kama hili linaenea licha ya haya yote? Jibu, kwa kadri tunavyofahamu, halipo katika ujinga, bali katika namna video fupi zinavyotengenezwa. Dakika moja tu inakuwekea swali linaloonekana la mwisho, na kukuachia hisia kwamba umegundua kitu ambacho wanasayansi wamekikosa, bila kukupa muda wa kujiuliza: je, anayeongea nawe amezichunguza picha za asili? Je, anajua kitambaa kinavyofanya kazi kwenye ombwe? Je, ametafuta habari kuhusu vioo hivyo? Hatari kubwa zaidi ya video hizi si kile zinachosema kuhusu mwezi, bali ni kile zinachotufundisha kuhusu jinsi tunavyoshughulikia habari yoyote.

Misri nayo haipo mbali na haya yote. Tunayo shirika letu la kitaifa la anga na satelaiti za Kimisri zinazozunguka dunia, jambo tulilolizungumzia katika makala ya awali kuhusu nafasi ya Misri katika mashindano ya anga. Mtoto anayejifunza leo kwamba mwezi ni mahali halisi ambapo binadamu wamefika, na kwamba jambo hilo linathibitishwa kwa kupima na si kwa kuamini tu, ndiye anayeweza baada ya miaka ishirini kufanya kazi katika kituo cha udhibiti wa anga nchini Misri. Na yule anayejifunza kwamba kila kitu ni njama, hatapata sababu ya kujifunza chochote.

Kama una darubini nyumbani, jua kwamba maeneo yote sita ya kutua yapo upande wa mwezi unaoelekea dunia, na kwamba miongozo maarufu ya uangalizi wa anga kwa wapenda hobby hii, kwa kadri tunavyofahamu, inaeleza jinsi ya kupata Bahari ya Utulivu (Sea of Tranquillity) mahali Apollo 11 ilipotua na maeneo yanayoizunguka. Hutaziona vyombo vyenyewe, kwani ni vidogo mno kuliko uwezo wa lenzi yoyote ya duniani kuvitambua, lakini utapaona mahali hapo kwa macho yako mwenyewe, na utajua kwamba tunachozungumzia si studio jangwani, bali ni sehemu angani unayoweza kuwaonyesha watoto wako.

Jioni inayofuata, huenda yule kijana akakaa tena kwenye mkahawa uleule na kuinua simu yake tena. Tunatumaini tu kwamba wakati huu video itakuwa kuhusu kivuli cha mlingoti kikizunguka pamoja na jua juu ya uso wa mwezi, au kuhusu mwale wa leza unaotoka kituo cha uchunguzi kusini mwa Ufaransa na kurudi baada ya sekunde mbili na nusu. Wiki ya Anga Duniani inaanza leo, na mwezi utachomoza juu ya Shubra kama unavyochomoza kila usiku, ukiwa na bendera zilizosimama, nyayo ambazo hakuna upepo unaoweza kuzifuta, na vioo vidogo ambavyo bado vinarudisha mwanga kwa yeyote anayeuliza.