Je, Vitamini C Huzuia Mafua? Kile Ambacho Miongo ya Majaribio Inaonyesha Hasa

Ni mojawapo ya ushauri wa kiafya unaorudiwarudiwa zaidi duniani, na nyumba za Wamisri si vighairi. Chafya ya kwanza ya majira ya baridi ikitokea tu, mtu hukukabidhi glasi ya juisi ya machungwa au kidonge cha kuchemka: kunywa vitamini C, inakinga mafua. Ni ushauri unaotolewa na mabibi na wafamasia sawasawa, na kila msimu wa baridi fedha nyingi hutumika kununua virutubisho kwa msingi huo. Lakini ushahidi wa kisayansi — miongo kadhaa ya majaribio yaliyodhibitiwa kwa makumi ya maelfu ya watu — unasema nini hasa? Jibu lina mvuto zaidi kuliko ndiyo au hapana tu.

Toleo la kisasa la dai hili lina mahali maalum lilipozaliwa. Mwaka 1970, mwanakemia wa Marekani Linus Pauling — mshindi wa tuzo mbili za Nobel — alichapisha kitabu kilichoenea sana, “Vitamini C na Mafua”, ambamo alitetea kwamba dozi kubwa za kila siku zinaweza kuzuia ugonjwa huo. Heshima kubwa ya kisayansi aliyokuwa nayo Pauling ilikipeleka wazo hilo duniani kote, na sekta nzima ikajengeka nyuma yake. Tatizo ni kwamba hitimisho lake lilitangulia mbali sana ushahidi wake, na watafiti wametumia nusu karne iliyofuata kulipima dai hilo ipasavyo.

Chombo ambacho sayansi hutumia kuamua maswali kama haya ni jaribio nasibu lililodhibitiwa: kundi moja hupewa vitamini C na jingine hupewa dawa bandia inayofanana nayo kwa sura, bila washiriki kujua walipata ipi, kisha watafiti huhesabu mafua yanayotokea. Kwa miongo kadhaa majaribio kama haya yamefanyika kwa makumi, yakihusisha makumi ya maelfu ya washiriki, na mapitio ya kimfumo ya “Cochrane” — kigezo cha dhahabu katika tiba inayotegemea ushahidi — hukusanya na kuchambua matokeo yake mara kwa mara. Picha inayojitokeza ni thabiti, nayo hugawa dai hili maarufu katika sehemu tatu tofauti.

Sehemu ya kwanza: kinga katika maisha ya kawaida. Kwa watu wa kawaida — wafanyakazi, wanafunzi na wazazi — kutumia vitamini C kila siku hakupunguzi kwa kiwango cha maana idadi ya mafua wanayopata. Waliodumu na virutubisho vya kila siku walipata mafua kwa idadi inayokaribiana na ile ya waliotumia dawa bandia, mwaka baada ya mwaka na jaribio baada ya jaribio. Kuhusu dai hilo kwa maana ambayo watu wengi wanaikusudia — kwamba kidonge cha kila siku kitakuzuia usipate mafua — ushahidi unasema: hapana. Chochote kile kidonge cha bibi yako kinachofanya, hakijengi ukuta mbele ya virusi.

Sehemu ya pili ndiyo inayolipa dai hilo sifa ya “kwa kiasi”. Miongoni mwa waliotumia vitamini C mara kwa mara, kabla ya maambukizi na katika msimu wote, mafua yalikuwa mafupi kidogo na hafifu kiasi. Uchambuzi wa pamoja unakadiria kupungua kwa muda kwa takriban asilimia nane kwa watu wazima na asilimia kumi na nne kwa watoto. Kwa maana ya vitendo, hiyo ni sawa na kukata nusu siku hadi siku moja kutoka kwa mafua yanayodumu wiki nzima. Ni athari halisi na inayopimika — lakini bila shaka yoyote ni athari ndogo.

Sehemu ya tatu ndiyo mshangao wa kweli. Majaribio machache yaliwachunguza watu waliokuwa chini ya mkazo mkali wa mwili: wakimbiaji wa marathoni, watelezaji wa mashindano kwenye theluji, na askari waliokuwa mazoezini katika baridi kali ya karibu na ncha ya dunia. Katika makundi haya, vitamini C iliyotumiwa kwa ukawaida ilipunguza hatari ya kupata mafua kwa karibu nusu — athari kubwa na thabiti isiyoonekana kwa wengine. Wanasayansi wanadhani kwamba mkazo mkali huchosha kinga ya mwili kwa muda kwa namna ambayo vitamini husaidia kuipunguza. Ukikimbia marathoni kwenye theluji, kirutubisho hicho kinaweza kweli kukukinga. Nasi wengi wetu hatufanyi hivyo.

Basi vipi kuhusu tabia iliyoenea zaidi maishani — kunyoosha mkono kuchukua kidonge cha kuchemka mara tu koo linapoanza kuwasha? Hapa majaribio yako wazi kabisa: kuanza kutumia vitamini C baada ya dalili kuonekana hakukuonyesha athari thabiti juu ya urefu wa mafua wala ukali wake. Hali pekee ambayo karibu kila mtu hutumia vitamini hii ndiyo hasa hali ambayo ushahidi hauiungi mkono. Faida ndogo zilizopo ni za wale waliokuwa tayari wanaitumia kabla virusi havijafika.

Kwa nini basi imani hii inabaki na nguvu kiasi hiki? Kwa sababu mafua ni ugonjwa unaojikomesha wenyewe: hupona wenyewe ndani ya wiki moja hadi siku kumi hivi, hata ufanye nini. Na chochote ulichotumia karibu na mwisho — vitamini C, chai ya mimea au supu ya kuku — hujinyakulia sifa ya kupona kulikokuwa kunakuja hata hivyo. Ongeza upendeleo wa kuthibitisha yale tunayoamini tayari, sekta yenye maslahi katika hadithi hiyo, na neno “vitamini” linalometa afya — utapata imani potofu yenye ujuzi wa hali ya juu wa kuendelea kuishi.

Hakuna lolote kati ya haya linalofanya vitamini C isiwe na manufaa — ni kirutubisho muhimu ambacho mwili hauwezi kujitengenezea, na ni cha lazima kwa uzima wa tishu na kupona kwa majeraha. Huyeyuka katika maji, hivyo ziada ya wastani hutolewa nje kwa mkojo, ingawa dozi kubwa mno zaweza kusababisha tatizo la tumbo na kuongeza hatari ya mawe kwenye figo kwa wenye mwelekeo huo. Wala hakuna haja ya kirutubisho ili kukidhi mahitaji ya kila siku: mapera — miongoni mwa vyanzo tajiri zaidi vya kila siku na yanayopatikana kwa wingi katika masoko ya Misri — pamoja na machungwa, ndimu, sitroberi na pilipili hoho, hukidhi mahitaji hayo kwa raha.

Kwa hiyo, hukumu juu ya kauli “vitamini C inakinga mafua” ni: kweli kwa kiasi. Si kweli kwa namna ambayo watu wengi huitumia — kidonge kimoja wakati wa chafya ya kwanza hakifanyi lolote linalopimika, na matumizi ya kila siku hayamzuii mtu wa kawaida asipate mafua. Ni kweli kwa maana finyu lakini halisi — matumizi ya mara kwa mara hufupisha mafua kidogo, na kwa kweli huwakinga wale walio chini ya mkazo mkali wa mwili. Dai hili si udanganyifu wa kimila mtupu wala si ngao iliyothibitishwa; ni ukweli mdogo uliovimbishwa hadi ukaonekana mkubwa.

Na kwa anayetaka kupata mafua machache, ushahidi usio na mvuto wa nje unaelekeza mahali pengine: nawa mikono mara kwa mara, hasa katika misimu ya misongamano; epuka kugusa uso; lala vya kutosha, kwa sababu kukosa usingizi kwa muda mrefu hudhoofisha kinga ya mwili kwa kiwango kinachopimika; na fungua madirisha ili vyumba vipate hewa safi. Mlo kamili wenye matunda na mboga mbichi hutoa vitamini C yote ambayo kinga ya mwili inahitaji. Chungwa linabaki kitu bora mno cha kula — lakini lile kwa sababu ni tamu na lenye lishe, si kwa sababu linasimama kama mlinzi dhidi ya majira ya baridi.