Wanawake katika Bunge la Misri: Hadithi ya Kupanda, Kushuka na Kurejea kwa Viti Maalum

Mnamo 1957 mwanamke mmoja alikalia kiti chake katika bunge la Misri na kuandika historia katika ulimwengu mzima wa Kiarabu. Leo katiba yenyewe inawahakikishia wanawake angalau robo ya viti vya Baraza la Wawakilishi. Kati ya nyakati hizo mbili kuna takriban miongo saba ya uzoefu ulioandikwa: kota ya viti kwa wanawake iliwekwa, ikafutwa, ikarudishwa na hatimaye ikaimarishwa ndani ya katiba. Simulizi ya uwakilishi wa wanawake katika bunge la Misri ni, kwa kiwango cha kushangaza, simulizi ya mfumo huo wa kota wenyewe, nayo inastahili kusimuliwa kama mfululizo wa hatua zinazoweza kuthibitishwa, si kama kaulimbiu.

Mwanzo ni katiba ya 1956, ambayo kwa mara ya kwanza iliwapa wanawake wa Misri haki ya kupiga kura na kugombea. Katika uchaguzi wa 1957, Rawya Ateya alishinda kiti na kuwa mwanamke wa kwanza kuwa mbunge nchini Misri, na hutajwa kwa mapana kuwa mbunge mwanamke wa kwanza katika ulimwengu wa Kiarabu. Amina Shukri naye aliingia bungeni katika kipindi hicho hicho. Kizuizi kilikuwa kimeanguka, lakini takwimu zilizofuata zilionyesha jinsi haki ya kisheria inavyoweza kuwa mbali na uhalisia wa kijamii.

Katika miaka yote ya 1960 na sehemu kubwa ya miaka ya 1970, uwepo wa wanawake bungeni ulibaki pembezoni: wabunge wachache tu katika baraza lenye mamia ya wajumbe. Vikwazo vilikuwa vile vile vilivyoandikwa nchini Misri na kwingineko: vyama vilivyosita kuwateua wanawake katika majimbo yenye nafasi ya kushinda, gharama za kampeni, na mitazamo ya kijamii kuhusu nafasi za uongozi wa umma. Bila dhamana yoyote ya kitaasisi, kila mzunguko wa uchaguzi ulizaa matokeo yale yale. Ni katika mazingira hayo ndipo Misri ilipojaribu dawa yake ya kwanza ya kimuundo.

Mwaka 1979, chini ya Rais Anwar Sadat, marekebisho ya sheria ya uchaguzi yalitenga kwa wanawake kundi la viti visivyopungua thelathini katika Baraza la Wananchi. Athari ilikuwa ya papo hapo na inayopimika: idadi ya wanawake ilipanda hadi kiwango cha juu zaidi kuwahi kufikiwa hadi wakati huo, na Misri ikawa mfano wa mapema katika eneo hilo wa kota ya wanawake iliyowekwa kisheria. Hatua hiyo iliunganishwa na wananchi na mageuzi mapana ya enzi hiyo katika sheria za familia na hali binafsi, nayo ikathibitisha mtindo ambao ungejirudia: dhamana ikiwepo, takwimu hupanda.

Kinyume chake pia kilithibitika muda mfupi baadaye. Katikati ya miaka ya 1980 utengaji wa viti ulifutwa huku kukiwa na mfululizo wa kesi za kikatiba dhidi ya mfumo wa uchaguzi, na uwakilishi wa wanawake ukaporomoka hadi viwango vya kabla ya kota katika chaguzi zilizofuata. Kwa takriban miongo miwili Misri iliendesha jaribio la kinyume: bila kota, na uwepo mdogo mno wa wanawake kwa kudumu, mara nyingi chini ya asilimia tatu ya baraza. Kwa hivyo kumbukumbu ya Misri iliyoandikwa inatoa ulinganisho wa kabla na baada wenye uwazi wa nadra kuhusu athari za kufuta kota.

Jaribio lililofuata lilikuja mwaka 2009, wakati sheria ilipoongeza viti sitini na nne vilivyotengwa kwa wanawake, vikikusudiwa kutumika kwa vipindi viwili vya bunge. Uchaguzi wa 2010 ulifanyika kwa mfumo huo na ukazalisha ongezeko kubwa la idadi ya wanawake. Hata hivyo, bunge hilo lilivunjwa baada ya mapinduzi ya Januari 2011, na jaribio likakatizwa kabla halijakamilika. Katika chaguzi za mpito za 2011-2012, kanuni ilitaka tu kila orodha ya chama iwe na angalau mwanamke mmoja, bila dhamana yoyote ya nafasi katika orodha, na sehemu ya wanawake katika viti ikashuka mara moja hadi asilimia chache.

Katiba ya 2014 ilileta mabadiliko ya falsafa. Ibara yake ya 11 iliilazimu dola kuhakikisha uwakilishi ufaao wa wanawake katika mabaraza ya uwakilishi na, jambo la kuvutia, iliandika ndani ya katiba yenyewe dhamana thabiti kwa mabaraza ya mitaa: robo ya viti vyao. Katika Baraza la Wawakilishi lililochaguliwa mwaka 2015, mfumo wa orodha za vyama zenye nafasi zilizotengwa kwa wanawake, pamoja na uteuzi wa rais, uliinua uwiano wa wanawake hadi karibu asilimia kumi na tano ya baraza, kiwango cha juu zaidi katika historia ya bunge la Misri hadi wakati huo, ingawa bado kilikuwa chini ya lengo la kikatiba.

Hatua ya maamuzi ilikuja na marekebisho ya katiba yaliyopitishwa mwaka 2019. Ibara ya 102 iliyorekebishwa inaeleza kuwa uwakilishi wa wanawake hautapungua robo ya viti vya Baraza la Wawakilishi. Kwa mara ya kwanza kota haikuwa tena kifungu cha sheria ya uchaguzi ambacho wingi wa wabunge wa siku zijazo ungeweza kukifuta kimyakimya; iliimarishwa ndani ya maandishi ya katiba yenyewe. Tofauti hii ni muhimu hasa kwa sababu ya historia iliyotangulia, kwa kuwa Misri ilikwisha kushuhudia kufutwa kwa kota ya kisheria na kuona matokeo yake.

Uchaguzi wa 2020, wa kwanza kufanyika chini ya ibara iliyorekebishwa, ulizalisha kundi kubwa zaidi la wanawake kuwahi kukaa katika bunge la Misri: kwa mchanganyiko wa viti vya orodha, ushindi wa mtu binafsi na uteuzi, wanawake walishika zaidi ya robo ya Baraza la Wawakilishi. Baraza la Seneti, lililorejeshwa mwaka huo huo, lilikuja na dhamana yake: sheria ya kulianzisha ilitaka wanawake wasishike chini ya asilimia kumi ya viti vyake. Wanawake pia waliteuliwa katika nafasi za uongozi ndani ya mabaraza yote mawili, ikiwa ni pamoja na unaibu wa spika na uenyekiti wa kamati.

Mjadala kuhusu kota wenyewe unastahili kuelezwa kwa uaminifu. Wanaounga mkono wanasema kuwa kota hurekebisha vikwazo vya kimuundo ambavyo miongo ya usawa wa kimaandishi haikuviyeyusha, na wanaeleza kuwa sehemu kubwa ya mabunge duniani leo hutumia mfumo fulani wa kota. Wanaokosoa wanahofia kuwa viti vilivyotengwa vinaweza kuchukuliwa kama dari badala ya sakafu, au kwamba vinaviondolea vyama jukumu la kujenga uongozi halisi wa wanawake. Kile ambacho kumbukumbu ya Misri inachangia kwenye mjadala huu ni ushahidi wa kitakwimu: katika kila mzunguko ulioandikwa, kuwepo au kutokuwepo kwa dhamana ndicho kilichotabiri kwa nguvu zaidi idadi ya wanawake.

Takwimu pia si habari nzima. Uwakilishi huibua maswali mengine ambayo watafiti huyafuatilia kando: ni kamati zipi wanazoziongoza wanawake, ni mara ngapi wanashika wizara, na je, robo ile ya kikatiba inageuka kuwa ushawishi katika utungaji wa sheria. Kando na bunge, hatua kama vile kuteuliwa kwa wanawake katika mahakama na kazi ya Baraza la Kitaifa la Wanawake ni sehemu ya jalada hilohilo. Na dhamana moja ya kikatiba bado haijajaribiwa kivitendo: robo ya viti vya mabaraza ya mitaa iliyotengwa kwa wanawake inasubiri kufanyika kwa chaguzi za mitaa, ambazo hazijafanyika tangu mwaka 2008.

Miongo saba baada ya Rawya Ateya kuingia ukumbini peke yake, mfumo aliouanzisha kwa mfano wake umekuwa maandishi ya katiba. Mabadiliko yaliyoandikwa — haki za 1956, kiti cha kwanza 1957, kota ya 1979, kufutwa katikati ya miaka ya 1980, kurudishwa 2009, misingi ya 2014, kuimarishwa 2019, takwimu za rekodi 2020 — yanawapa Wamisri kitu adimu katika mjadala wa umma: swali la sera ambalo historia ya nchi yao yenyewe hutoa ushahidi wake. Bila kujali msimamo wa mtu kuhusu kota kimsingi, mwelekeo wa uwepo wa wanawake katika bunge la Misri si tena jambo la kubahatisha. Ni kumbukumbu iliyoandikwa.