Ukisimamishwa na Polisi au Kukamatwa: Haki Zako za Kikatiba Nchini Misri, Hatua kwa Hatua

Ni nyakati chache zinazoleta wasiwasi zaidi kuliko kuona kizuizi cha ukaguzi mbele yako au kusikia kwamba ndugu yako amepelekwa mahabusu. Hata hivyo, sheria ya Misri haiachi nyakati hizo mikononi mwa bahati: Katiba ya mwaka 2014 na Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai zinaeleza, katika vifungu vilivyoandikwa, kinachoruhusiwa kutokea, ndani ya muda upi, na haki ambazo kila mtu anabaki nazo tangu sekunde ya kwanza ya kusimamishwa. Makala haya ni elimu ya haki, si ushauri wa kisheria kuhusu tukio fulani; lengo lake ni kueleza kwa utulivu yale ambayo maandishi yaliyothibitishwa yanasema.

Katika kizuizi cha ukaguzi, polisi hufanya uhakiki wa utambulisho unaoruhusiwa na sheria. Watu wazima wanatakiwa kuchukua kitambulisho cha taifa na kuonyesha kitambulisho pale afisa mwenye mamlaka anapoomba, hivyo kubeba kitambulisho chako au pasipoti yako ni kinga rahisi kuliko zote unayoweza kuwa nayo. Jibu maswali ya uhakiki kwa utulivu, weka mikono mahali inapoonekana, na epuka kubishana kuhusu msingi wa kusimamishwa kwenyewe; kizuizi cha ukaguzi si mahali pa kushinda mabishano. Ikiwa ukaguzi wa gari au maswali ya nyongeza yatafuata, utulivu na heshima vinasaidia maslahi yako bila kukufanya uachilie haki yoyote ambayo sheria inakupa.

Sheria inatofautisha waziwazi kati ya kusimamishwa na kukamatwa. Kifungu cha 54 cha Katiba kinatangaza kuwa uhuru binafsi ni haki ya asili isiyoweza kuguswa isipokuwa katika hali mbili: amri ya mahakama yenye sababu inayohitajika kwa uchunguzi, au kukamatwa ukiwa katika tendo la kutenda kosa. Nje ya milango hiyo miwili, hakuna mtu anayeweza kukamatwa, kupekuliwa au kuwekwa kizuizini. Kujua tofauti hii ni muhimu, kwa sababu kila kinachofuata, kuanzia nyaraka hadi muda uliopangwa, kinaanzia dakika ambayo kusimamishwa kunageuka kisheria kuwa kukamatwa.

Tangu wakati huo, Katiba inazungumza kwa maneno ya wazi kwa kiwango kisicho cha kawaida. Kila mtu anayenyimwa uhuru wake lazima aelezwe mara moja sababu zake, apewe haki zake kwa maandishi, na awezeshwe kuwasiliana na ndugu zake na wakili wake bila kuchelewa. Haya si hisani; ni amri za kikatiba. Mtu aliyekamatwa ana haki ya kuuliza kwa uwazi na kwa heshima: ninashtakiwa kwa nini, na jambo hilo limeandikwa wapi? Jibu ni haki yake, si upendeleo.

Haki ya kuwasiliana inastahili kusisitizwa, kwa sababu ndiyo uhai wa familia. Maandishi ya Katiba yanamhakikishia mtu aliyekamatwa mawasiliano ya papo hapo na ndugu zake na wakili wake. Kiutendaji, ndiyo maana mawakili wanashauri kila mtu akariri namba moja au mbili za simu badala ya kuzihifadhi tu, kwa sababu simu huzuiliwa pamoja na wenyewe. Simu moja inayowaeleza wanafamilia wako ulipo na kituo kipi kinashughulikia jambo hilo hubadilisha kwa kiasi kikubwa uwezo wao wa kukusaidia kupitia njia halali.

Muda uliopangwa ndio uti wa mgongo wa kinga hii. Katiba inataka mtu aliyekamatwa apelekwe mbele ya mamlaka ya uchunguzi ndani ya saa ishirini na nne tangu uhuru wake kunyimwa. Mahojiano hayawezi kuanza bila wakili wake kuwepo, na kama hana wakili, huteuliwa mmoja kwa ajili yake. Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma, kwa upande wake, inapaswa kumhoji haraka mtuhumiwa aliyezuiliwa au kuamuru aachiliwe. Saa hizi zipo hasa ili kizuizi kisiteleze na kuwa hali isiyo na mwisho; na swali “nitapelekwa mbele ya mwendesha mashtaka lini?” ni halali na lina msingi katika maandishi.

Haki mbili tulivu zaidi zinakamilisha picha. Mshtakiwa ana haki ya kukaa kimya, na Katiba inatangaza katika Kifungu cha 96 kwamba kila mtu hana hatia hadi hatia yake ithibitishwe katika kesi halali na ya haki yenye dhamana za utetezi. Kifungu cha 55 kinaongeza kuwa kauli yoyote inayothibitika kutolewa chini ya mateso, vitisho au shuruti ni batili na haiwezi kutegemewa. Hivyo basi, kukaa kimya si kukiri lolote; ni chaguo linalolindwa, na matumizi yake ya busara ni kutosema jambo lolote la msingi hadi wakili wako awe kando yako.

Kifungu cha 55 pia kinaelekeza jinsi mtu aliyezuiliwa anavyopaswa kutendewa: kwa kuhifadhi utu wake, bila mateso, vitisho au madhara ya kimwili na kiakili, na kuzuiliwa kufanyike tu katika maeneo yaliyotengwa kwa ajili hiyo, yanayofaa kiutu na kiafya na yaliyo chini ya usimamizi wa mahakama. Kukiuka masharti haya ni kosa la jinai kwa maneno ya Katiba yenyewe. Hiki ndicho kipimo cha kupimia uzoefu wowote wa kuzuiliwa, na ndio msingi ambao malalamiko huandikwa juu yake baadaye.

Mwenendo wa vitendo katika wakati huo ni muhimu kama yalivyo maandishi. Tulia na usipambane kamwe kwa nguvu za mwili, kwa sababu kupambana kunazalisha tatizo la kisheria linalojitegemea, hata kama kusimamishwa kule kwa awali kutaishia vipi. Usisaini karatasi yoyote ambayo hujaisoma au yenye nafasi zilizoachwa wazi, na sema wazi kwamba unataka kumsubiri wakili wako. Andika, kadri inavyowezekana, wakati, mahali na kituo au taasisi inayohusika. Hakuna kati ya haya kinachomaanisha kukaidi; kila hatua ni matumizi yenye mpangilio ya haki ambazo sheria iliyoandikwa tayari imezitoa.

Kwa familia, njia hupitia taasisi halali. Wasiliana na wakili mara moja, au nenda katika Chama cha Mawakili kama huna wakili; uwepo wa wakili katika mahojiano, ambao Katiba inauamuru, ndiyo kinga ya thamani kubwa kuliko zote katika safari nzima. Uliza ni ofisi ipi ya mwendesha mashtaka iliyo na jalada, na hudhuria vikao vyake. Malalamiko kuhusu jinsi mtu alivyotendewa au kuhusu taratibu yanaweza kuwasilishwa kwa Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma, na Baraza la Kitaifa la Haki za Binadamu nalo hupokea malalamiko. Kuweka kumbukumbu, zenye tarehe, majina na namba za kesi, ndiko kunakogeuza lalamiko kuwa jalada ambalo taasisi zinaweza kulifanyia kazi.

Elimu ya haki hupunguza joto la hali kwa pande zote mbili za kusimamishwa. Afisa anayeshughulika na raia mtulivu anayezijua kanuni, na raia anayejua kwamba muda uliopangwa na haki ya wakili zimehakikishwa kwenye karatasi, wote wawili wapo katika hali bora kuliko ugomvi wa kupiga kelele uliojengwa juu ya uvumi. Sheria na taratibu hubadilika, na mfumo wa mwenendo wa makosa ya jinai hurekebishwa mara kwa mara, hivyo katika tukio lolote halisi rejea maandishi rasmi yanayotumika sasa na wakili mwenye sifa. Kisichobadilika ni msingi wa kikatiba: sababu kwa maandishi, wakili, mawasiliano na familia, na saa inayoanza kuhesabu mara moja.