“Çatımızdaki Baz İstasyonu Kanser mi Yapıyor?” Ölçümler ve DSÖ Ne Diyor?

Şehrin eski bir mahallesindeki apartman girişinde ya da kentin çeperindeki yeni bir kulenin lobisinde fark etmez: iki plastik sandalye, üzerinde “Ad” ve “İmza” sütunları bulunan bir kağıt ve iki hafta önce çatıya kurulan anten hakkında konuşmalar. Böyle durumlarda WhatsApp gruplarında dolaşan mesajlar neredeyse hep aynı kısa ve kesin cümleye dönüşür: bu kule bize kanser bulaştıracak, en üst kattaki çocuklarımız tehlikede. Kimi tereddüt etmeden imzalar, kimi utanarak geri çekilir; ve sessiz bir soru cevapsız kalır: bilgiyi mi imzalıyoruz, yoksa korkuyu mu?

Bugün incelediğimiz iddia tam olarak şu: bir apartmanın çatısındaki baz istasyonunun varlığı, özellikle çocuklar olmak üzere sakinlerinde kansere yol açıyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) ve düzenleyici kurumların yayınladıklarını inceledikten sonra vardığımız hüküm şu: bu, bilimsel dayanağı olmayan asılsız bir iddiadır; asılsız derken tam olarak kastımız, mevcut hiçbir kanıtta karşılığı bulunmayan kanıtlanmış bir nedensellik ilişkisi öne sürmesidir. Ama söylemediğimize dikkat edin: kimseye mutlak güvenlik belgesi vermiyoruz, araştırmanın kapısını da kapatmıyoruz. Bu iki cümle arasındaki fark, bu yazının ekseni.

Öncelikle dalganın doğasına bakalım. Cep telefonu antenlerinden yayılan sinyaller iyonlaştırıcı olmayan radyo dalgalarıdır; yani bir elektronu koparacak ya da DNA bağlarını kıracak kadar enerji taşımazlar — röntgen ışınlarını gerçek bir endişe kaynağı yapan da tam olarak budur. DSÖ'nün radyofrekans alanları için kanıtlanmış kabul ettiği tek biyolojik etki, vücut sıcaklığının bir santigrat dereceden fazla yükselmesidir; bu da ancak pratikte belirli sanayi tesislerinde bulunan, çok yüksek şiddetlerde gerçekleşir — bir konut binasının çatısında değil.

Şimdi asıl önemli olan rakamlara gelelim. DSÖ açık bir dille şunu söylüyor: “baz istasyonlarından kaynaklanan radyofrekans maruziyet düzeyleri, antene yakınlık ve çevresel koşullar gibi etkenlere bağlı olarak, uluslararası kılavuz değerlerin yüzde 0,002 ila yüzde 2'si arasındadır.” Örgüt, bu bulgunun dayandığı taramaların, insanların fiilen bulunduğu okul ve hastane gibi yerlerdeki maruziyetin uluslararası standartların binlerce kat altında kaldığını gösterdiğini ekliyor. Demek ki burada izin verilen sınıra yaklaşan dar bir pay değil, o sınırın çok altında kalan devasa bir mesafeden söz ediyoruz.

Tehlikeyi görünürlükle özdeşleştiren zihin imgesini kıran bir karşılaştırma var: DSÖ'nün baz istasyonlarına ilişkin bilgi notuna göre insan vücudu, karşılaştırılabilir bir maruziyet düzeyinde bir baz istasyonu sinyalinden emdiğinin beş katına kadarını FM radyo ve televizyon yayınlarından emiyor — çünkü bunların frekansı daha düşük ve insan boyu, bedeni bu dalga boylarında etkili bir alıcı antene dönüştürüyor. Radyo ve televizyon istasyonları başımızın üzerinden yarım asırdan uzun süredir yayın yapıyor — Mısır'da radyo 1934'ten, televizyon 1960'tan beri — ve bugüne dek hiçbir zararlı etkisi kanıtlanmadı. Çelik kule bizi korkutuyor çünkü onu görüyoruz, çevremizdeki en güçlü sinyal olduğu için değil.

Geriye bir de “kümelenme” sorusu kalıyor: komşumuz hastalandı, üçüncü kattaki çocuk da hastalandı, kule de orada duruyor. DSÖ bu noktaya doğrudan değiniyor: kanser, doğası gereği herhangi bir nüfus içinde eşitsiz dağılır; baz istasyonları çevrede bu kadar yaygınken, salt tesadüf eseri onların yakınında vaka kümelerinin ortaya çıkması beklenir. Örgüt ayrıca, bildirilen vakaların çoğu zaman ortak bir paydası olmayan farklı kanser türlerinden oluştuğunu, bu yüzden tek bir ortak nedenin pek olası görünmediğini belirtiyor. Buradaki kesinliğe giden yol, komşuları saymak değil, özenle tasarlanmış bir epidemiyolojik çalışmadır.

Bu çalışmalar aslında zaten yapıldı; dürüstlük, bunları doğru tarihlendirmeyi gerektiriyor. DSÖ'nün baz istasyonları ve kablosuz teknolojilere ayırdığı, son güncellemesi 2006 tarihli sayfası, o tarihe kadar biriken on beş yıllık araştırmanın radyo vericilerine maruziyetin kanser riskini artırdığına dair hiçbir kanıt sunmadığını, uzun süreli hayvan çalışmalarının ise baz istasyonlarının ürettiğinden çok daha yüksek düzeylerde bile risk artışı göstermediğini belirtiyor; sayfanın kendi ifadesiyle sonuç şu: “Baz istasyonlarının ürettiği radyofrekans sinyallerinden kısa veya uzun vadeli hiçbir olumsuz sağlık etkisi gösterilmemiştir.” Ardından iddiamızla en doğrudan ilişkili en yeni kanıt geldi: Ağustos 2024'te Environment International dergisi, DSÖ'nün ısmarladığı sistematik bir derlemeyi yayımladı; bu derleme orta düzeyde kesinlikle, sabit vericilere (baz istasyonları ve yayın antenleri) uzak alan maruziyetinin çocukluk çağı lösemisi riskini artırmasının olası olmadığı, cep telefonu kullanımının da beyin tümörü riskini artırmasının olası olmadığı sonucuna vardı.

Burada şüpheci bir soru araya giriyor: bu alanlar zaten “muhtemel kanserojen” olarak sınıflandırılmamış mıydı? Evet — ve dürüstlük, bunu eksiksiz anlatmayı gerektiriyor. 2011'de Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı'nın (IARC) topladığı uzman paneli, yalnızca cep telefonu kullanımını değil, “radyofrekans elektromanyetik alanlarını” “Grup 2B” içine, yani “insanlar için muhtemel kanserojen” kategorisine yerleştirdi. IARC'nin kendi yayınladığı kanıt ayrıntısı, başlıktan daha önemli: kablosuz telefon kullanıcılarında gliom ve akustik nörinom için kanıt “sınırlı”, diğer kanser türleri için ise “yetersiz” olarak tanımlandı; yayın istasyonları ve baz istasyonlarından kaynaklananlar da dahil olmak üzere mesleki ve çevresel maruziyete dayanan kanıtlar da aynı şekilde “yetersiz” bulundu. Grup 2B, kanıt değil olasılık kategorisidir: tesadüf ya da yanlılığın henüz dışlanamadığı, ama takibe değer görülen bir ilişki söz konusu olduğunda kullanılır.

Aynı dürüstlükle, çoğu kişinin birbirine karıştırdığı iki ifadeyi de ayırmak gerekiyor: “zarara dair kanıt yok” başka bir şey, “zarar bulunmadığına dair kanıt var” bambaşka bir şey. DSÖ bu ayrımı dikkat çekici bir açıklıkla ortaya koyuyor: sağlık çalışmaları, sigara-kanser ilişkisi gibi büyük etkileri yakalamakta başarılıdır, ama çok küçük bir etkiyi etkinin hiç olmamasından ayırt etmekte aynı ölçüde başarılı değildir; büyük bir çalışmada bir etkinin görülmemesi, o etkinin var olmadığı anlamına gelebileceği gibi, araçlarımızın tespit edemeyeceği kadar küçük olduğu anlamına da gelebilir. Araştırmaların sürmesinin ve hiçbir teknolojiye kalıcı güvenlik belgesi verilmemesinin nedeni de bu. Kulelerin doğurganlığı etkilediğine dair dolaşan iddialara gelince, bu konu hükmümüzün kapsamı dışındadır; kaynaklarımız genel olarak sağlık etkilerini, özel olarak da kanseri ele alıyor, incelemediğimiz konuda hüküm vermiyoruz. Asılsızlık hükmümüz tek bir iddiayla sınırlı: apartmanınızın çatısındaki antenin sakinlerde kansere yol açtığı iddiası — bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla bilimsel dayanağı bulunmayan bir iddia.

Şimdi konuyu Mısır'daki kendi evinize indirelim. Ulusal Telekomünikasyon Düzenleme Kurumu (National Telecommunication Regulatory Authority, NTRA), internet sitesinde “Elektromanyetik Emisyon Haritası” adını verdiği bir çalışma yayımlıyor ve cep telefonu istasyonlarından yayılan alanların DSÖ standartları ile Uluslararası Telekomünikasyon Birliği'nin (ITU-T) K.70 sayılı tavsiye kararına uygun güvenli sınırlar içinde kaldığını doğrulamak için farklı frekans bantlarında özel ekipmanla saha ölçümleri yaptığını belirtiyor. Vatandaş için en önemlisi, kurumun kendi ifadesiyle haritanın “bulunduğu yere en yakın ölçüm noktasını seçme” ve o noktanın değerlerine bakma imkânı tanımasıdır.

Bunun hiçbir belirsizliğe yer bırakmayan bir yasal dayanağı var. Cep telefonu istasyonlarının kurulumu, 2003 tarih ve 10 sayılı Telekomünikasyon Düzenleme Kanunu'na tabidir; bu kanun, telekomünikasyon ağlarının kurulması, işletilmesi ve kullanılması sırasında uyulması gereken sağlık ve çevre güvenliğine ilişkin teknik kuralları belirleme yetkisini NTRA'ya veriyor. Bu çerçevede Sağlık ve Çevre bakanlıklarıyla birlikte bir komisyon kuruldu; komisyonun görevi vatandaşların bu dalgalara maruziyetini incelemek ve yerleşim bölgeleri içinde istasyon kurulmasına ilişkin kuralları belirlemekti. Kurumun kendi açıklamasına göre bunun bir sonucu da, bir istasyonun ancak yerinde incelendikten, gerekli teknik ölçümler yapıldıktan ve onaylı bir uygunluk sertifikası düzenlendikten sonra faaliyete geçebilmesidir.

Bunun pratikteki anlamı şu: elinizde, yalnızca imza kağıdının ötesinde meşru bir yol var. Ücretsiz ve hemen atılabilecek adımla başlayın: emisyon haritasına bakın ve adresinize en yakın ölçüm noktasını bulun. Ardından bina sahibinden veya istasyonu işleten şirketten NTRA'nın verdiği uygunluk sertifikasını isteyin. Endişeniz devam ediyorsa, kurumun web sitesindeki veya uygulamasındaki şikâyet platformu üzerinden ya da bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla sabah 8'den akşam 10'a kadar hizmet veren 155 hattından şikâyette bulunun ve tam olarak sizin konumunuz için saha ölçümü talep edin — bunu bir hak değil bir talep olarak görün, çünkü kurum her adresi talep üzerine ölçeceğine dair bir taahhütte bulunmuyor. Çatıya çıkıp ekipmanı sökmek ya da bir kabloyu kesmek ise sağlığı korumak değildir; ruhsatlı bir tesise saldırıdır, bunu yapanı hukuki sorumlulukla karşı karşıya bırakır ve komşuları bir acil durum aramasında ihtiyaç duyabilecekleri bir ağdan mahrum bırakır.

Bütün bunlardan sonra apartman girişindeki imza kağıdına geri dönelim. Kimse sizden çocuklarınıza dair endişenizden vazgeçmenizi istemiyor; endişe ne cehalettir ne de saflık. Yapılması gereken, bu endişeyi işe yarayan bir yöne çevirmek: bir ölçüm talebine atılan imza, bir söylentiye atılan imzadan daha faydalıdır; resmi bir raporda yer alan bir rakam, kaynağı belirsiz bir mesajdan daha çok rahatlatır evi. Panik yapmadan maruziyetinizi azaltmak istiyorsanız, başınıza en yakın kaynak çatıdaki kule değil, her gün kulağınıza dayadığınız cihazdır; uzun görüşmelerde kulaklık ya da hoparlör kullanmak hiçbir şeye mal olmayan, merdivende toplanmayı da gerektirmeyen bir önlemdir.