Yeni İdari Başkent: Nedir, hükümet nasıl taşınıyor ve maliyet tartışması neden bitmiyor?

Kahire’nin yaklaşık kırk beş kilometre doğusunda, Süveyş yolu boyunca uzanan çöl arazisinde Mısır, yönetim merkezi olması amaçlanan bütünüyle yeni bir kent inşa ediyor. Mart 2015’te Şarm El-Şeyh’te düzenlenen bir ekonomi konferansında duyurulan Yeni İdari Başkent, ülkenin bugüne dek gördüğü en büyük yeni kent projesi. Bu dosya kentin ne olduğunu, devlet aygıtının aşamalı taşınmasının nasıl yürüdüğünü, Kahire’yle nasıl bağlandığını ve maliyetinin neden belgelenmiş bir kamusal tartışmanın konusu olmayı sürdürdüğünü anlatıyor.

Kâğıt üzerinde proje yaklaşık yedi yüz kilometrekarelik bir alana yayılıyor; bu büyüklük sık sık Singapur’la karşılaştırılıyor. Nazım plan; bakanlıkları ve Bakanlar Kurulu’nu barındıran bir hükümet mahallesini, yeni bir parlamento binasını, bir cumhurbaşkanlığı mahallesini, ortasında “İkonik Kule”nin yükseldiği bir finans ve iş merkezini, büyükelçiliklere ayrılmış bir diplomatik mahalleyi, konut bölgelerini ve üniversiteleri, “Yeşil Nehir” adıyla bilinen devasa bir merkezî parkı ve spor tesislerini kapsıyor. Plancılar, nihayetinde milyonlarca kişiyi barındırabilecek bir kentten söz ediyor; ne var ki bir nüfusun oluşması, kulelerin yükselmesinden çok daha yavaş ilerliyor.

Projenin resmî gerekçesi Büyük Kahire’nin kendisinden başlıyor: nüfusu yirmi milyonu çoktan aşmış, sokakları, altyapısı ve konut stoku durmak bilmeyen büyümenin baskısı altında inleyen bir metropol. Bakanlıklar onlarca yıl boyunca Kahire’nin merkezine dağılmış eski ve kalabalık binalardan çalıştı; bu da hem günlük idareyi hem de trafiği zorlaştırdı. Mısır 1970’lerden bu yana uydu kentler kuruyor — 6 Ekim, Yeni Kahire ve 10 Ramazan bunlar arasında — ve amaç, büyümeyi Nil vadisinin dar şeridinin dışına çekmek. İdari Başkent, bu uzun soluklu siyasetin en iddialı bölümü.

Kentin geliştirilmesini, kısaca ACUD olarak bilinen İdari Başkent Kentsel Kalkınma Şirketi üstleniyor; şirketin mülkiyeti, silahlı kuvvetlere bağlı arazi kurumlarıyla Konut Bakanlığı arasında paylaşılıyor. Yetkililer projeyi defalarca kendi kendini finanse eden bir girişim olarak tanımladı: şirket altyapısı tamamlanmış arsaları ve gayrimenkulleri müteahhitlere satıyor, elde ettiği geliri doğrudan devlet bütçesine yüklenmek yerine altyapıyı finanse etmekte kullanıyor. Ancak iktisatçılar ve eleştirmenler, bu ayrımın uygulamada ne ölçüde eksiksiz olduğunu sorguladı ve nihayetinde kamu maliyesine bağlanan garantilere, kamu sözleşmelerine ve kredilere dikkat çekti.

Kentin siluetini artık birkaç simge yapı belirliyor. İş merkezindeki İkonik Kule yaygın biçimde Afrika’nın en yüksek binası olarak anılıyor; Fettah El-Alim Camii ile Ocak 2019’da açılan ve Orta Doğu’nun en büyük kiliseleri arasında sayılan Hz. İsa’nın Doğuşu Katedrali ise kentin dinî mimarisini çerçeveliyor. Geniş bir hükümet yürüyüş aksı, sekizgen planlı Savunma Bakanlığı külliyesi, yeni üniversiteler, bir sanat ve kültür kenti ve göğe uzanan bir bayrak direği, bilinçli olarak görkemli tasarlanmış ilk izlenimi tamamlıyor.

Hükümetin taşınması kasıtlı olarak aşamalar hâlinde yürütüldü. Yıllar süren inşaat ve deneme işletmesinin ardından bakanlıklar personelini kademeli biçimde hükümet mahallesine taşımaya başladı; önce pilot memur gruplarıyla, ardından nakiller genişletilerek. Bakanlar Kurulu toplantıları, parlamento oturumları ve cumhurbaşkanlığı görevleri de adım adım doğuya kaydı. Taşınma on binlerce çalışanı, maaş ve ulaşım için yeni düzenlemeleri ve yetkililerin yalnızca adres değiştirmek değil idarenin kendisini çağdaşlaştırmak için bir fırsat olarak sunduğu dijital iş akışı dönüşümünü kapsıyor.

Çalışanların çoğu hâlâ Büyük Kahire’de yaşadığı için ulaşım, projenin günlük sınavı. Elektrikli bir hafif raylı hat kenti, Kahire metrosunun üçüncü hattıyla buluştuğu Adli Mansur aktarma merkezine bağlıyor; Kahire’nin doğusunu yeni başkentin mahallelerine bağlayacak bir monoray inşa ediliyor. Kente ayrıca bölgesel otobüsler ve genişleyen bir karayolu ağı hizmet veriyor, yüksek hızlı tren planları da gündemde. Her gün gidip gelenler içinse yolculuğun ücreti ve süresi, hayatlarının belirleyici iki gerçeği olmayı sürdürüyor.

Belgelenmiş tartışmanın en çok kızıştığı nokta maliyet. Yıllar içinde dolaşıma giren ve projenin bütünüyle tamamlanmasına ilişkin olan tahminler onlarca milyar dolara ulaşıyor; denetlenmiş kesin rakamlar ise kamuoyuyla paylaşılmış değil. Aralarında Mısırlı iktisatçıların ve muhalif seslerin de bulunduğu eleştirmenler, ağır bir dış borç taşıyan bir devletin yeni bir başkenti mevcut kentlerin, okulların ve hastanelerin iyileştirilmesinin önüne koyup koymaması gerektiğini soruyor. Destekleyenler ise arsa satışlarının işleri finanse ettiğini ve projenin yatırım çektiğini söylüyor. Bu, gerçek ve sürmekte olan bir anlaşmazlık; olduğu gibi anlaşılmayı hak ediyor.

Şehir plancıları paranın ötesine geçen sorular soruyor: Hükümetin ve iş dünyasının doğuya çekilmesi tarihî Kahire’yi yaşamdan boşaltır mı, yoksa üzerindeki yükü hafifleterek tarihî çekirdeğinin onarılmasına imkân mı verir? Geniş yollar ve kapalı siteler etrafında planlanmış bir kent, Mısır kentlerine canlılığını veren sokak hayatını yeşertebilir mi? Peki çölde bu ölçekte su, hizmetler ve uygun fiyatlı konut nasıl güvence altına alınacak? Projeye ilişkin uzun vadeli hüküm, işte bu soruların yanıtına bağlı olacak.

Tarih birbirinden farklı örnekler sunuyor. Brasília, İslamabad, Abuja ve Astana gibi belirli bir amaçla kurulan başkentlerin idari birer merkez olmaktan çıkıp yaşayan kentlere dönüşmesi onlarca yıl aldı; bazıları bu dönüşümü hiçbir zaman tamamlayamadı. Mısır’ın yeni başkenti yönetim merkezi olarak görevini şimdiden yerine getiriyor; ama milyonlarca insanın gerçekten yaşadığı, çalıştığı ve ait hissettiği bir yere dönüşüp dönüşmeyeceği, bütün bir kuşak boyunca açılacak bir hikâye. O güne dek en adil özet şu: kent ayakta, taşınma sürüyor ve bedeli ile öncelikleri üzerine tartışma devam ediyor.