Chembe za muon, skana na setilaiti: Sayansi mpya zinazosoma siri za Misri ya Kale

Kwa karne mbili, taaluma ya Misri ya kale ilihusishwa akilini mwa watu na taswira moja: mwanaakiolojia aliyeinama juu ya mchanga akiwa na brashi na sululu, akipangusa vumbi kutoka kwenye hazina za zamani. Leo taswira hiyo imebadilika kabisa. Ugunduzi mkubwa katika bonde la Nile sasa unazaliwa katika maabara za fizikia, vituo vya upigaji picha za kitabibu na vituo vya kupokea picha za satelaiti, kwa kiwango kile kile unavyozaliwa katika maeneo ya uchimbaji yenyewe.

Mfano maarufu zaidi wa mabadiliko haya ni mradi wa “ScanPyramids”, ulioanzishwa na wanasayansi wa Misri na wa kimataifa katikati ya miaka ya 2010 ili kuchunguza piramidi za Giza na Dahshur kwa mbinu zisizoingilia miundo yenyewe. Mradi huo unategemea upigaji picha kwa miyoni, chembechembe ndogo kuliko atomi zinazoshuka duniani bila kukoma pale mionzi ya angani inapogongana na tabaka la hewa, na zenye uwezo wa kupenya mamia ya mita za mwamba.

Wazo lenyewe linakaribiana na kupiga eksirei mlima mzima: vitambuzi nyeti huwekwa ndani ya piramidi na kuizunguka, kisha miyoni inayopita kutoka kila upande huhesabiwa. Pale ambapo mkusanyiko wa mawe ni mzito zaidi, chembechembe chache hupita; na pale palipo na nafasi tupu, hupita nyingi zaidi. Kwa njia hii, mwaka 2017 timu ilitangaza, katika utafiti uliochapishwa na jarida la kisayansi “Nature”, kugundulika kwa nafasi kubwa isiyojulikana juu ya Ukumbi Mkuu ndani ya Piramidi Kubwa — ugunduzi wa kwanza wa aina yake ndani ya jengo hilo kwa karne kadhaa.

Jambo hilo halikuishia hapo. Katika miaka ya karibuni imethibitika kuwepo kwa ukanda wa siri nyuma ya ukuta wa kaskazini wa piramidi, karibu na mlango wa asili, baada ya watafiti kuingiza kifaa chembamba cha kuchungulia kupitia ufa mdogo kati ya mawe na kupiga picha za ndani za njia hiyo tupu — uthibitisho wa kimwili wa yale ambayo ramani za miyoni zilikuwa zimetabiri, bila kuondoa hata jiwe moja.

Katika upande wa maiti zilizohifadhiwa, upigaji picha wa tabaka kwa kompyuta umeleta mapinduzi yanayolingana. Maiti ya mfalme kijana Tutankhamun ilifanyiwa uchunguzi kamili wa tabaka katikati ya miaka ya 2000, ukafichua maelezo kuhusu afya yake na umri wake alipofariki bila kuugusa mwili wake. Teknolojia hiyo ilikwenda mbali zaidi kwa kile kinachojulikana kama “kufungua sanda kidijitali”: maiti ya mfalme Amenhotep wa Kwanza ilichunguzwa kidijitali kwa ukamilifu ikiwa bado ndani ya sanda na barakoa yake, hivyo sura yake na hirizi zake zikaonekana bila kufungua sanda takatifu.

DNA ya kale imefungua mlango wa tatu. Tafiti za kijenetiki zilizofanywa kwa maiti za kifalme za Nasaba ya Kumi na Nane, ambazo matokeo yake yalichapishwa mwanzoni mwa miaka ya 2010 katika jarida maarufu la kitabibu, zilisaidia kuchora mti wa ukoo wa Tutankhamun na kubaini uhusiano wa kifamilia kati ya maiti hizo. Wanasayansi bado wanakuwa waangalifu katika eneo hili, kwani hali ya hewa ya joto huvunjavunja DNA katika maelfu ya miaka, na kuifanya kazi ya kuitoa na kuichambua kuwa miongoni mwa kazi nyeti zaidi za maabara na zinazozua mjadala mkubwa wa kisayansi.

Kutoka angani, picha za satelaiti zinasaidia kuchora upya ramani ya maeneo ya kale ya Misri. Upigaji picha kwa mionzi ya infraredi na uchambuzi wa picha zenye ubora wa hali ya juu huonyesha tofauti ndogo za udongo na unyevu zinazofichua mistari ya majengo ya matofali ya udongo yaliyozikwa na mchanga kwa maelfu ya miaka. Picha hizo hizo hutumika pia kubaini mashimo ya uchimbaji haramu na kulinda maeneo hayo dhidi ya wezi.

Ardhini, mahekalu na makaburi yamegeuzwa kuwa mifano ya kidijitali yenye pande tatu kutokana na upimaji kwa leza na upigaji picha wa kipimo. Makaburi ya Thebes magharibi leo yanahifadhiwa kwa mamilioni ya nukta za kidijitali zinazolinda kila nakshi na kila ufa, na karibu na Luxor imetengenezwa nakala kamili ya chumba cha maziko cha Tutankhamun inayowapa wageni uzoefu kamili huku ikipunguza mzigo kwa kaburi asilia lililo dhaifu.

Sayansi ya vifaa nayo imeingia katika kazi hii, ambapo maabara huchambua rangi za michoro ya ukutani, chumvi zilizomo kwenye mawe na nyuzi za mafunjo kwa mbinu kama upigaji picha wa mawimbi mengi ya mwanga, ili kuelewa mbinu za utengenezaji za kale na kuandaa mipango ya urejeshaji yenye msingi wa kisayansi. Maabara za urejeshaji za Misri, ikiwemo zile za Jumba Kubwa la Makumbusho la Misri, zinatekeleza jukumu linalokua la kufundisha kizazi kipya cha wahifadhi na wanasayansi wa Kimisri katika taaluma hizi nyeti.

Hatimaye, teknolojia haichukui nafasi ya mwanaakiolojia, bali inampa hisia mpya. Athari za kale ni rasilimali yenye kikomo isiyoweza kurejeshwa, na kila uchimbaji wa kawaida huharibu sehemu ya muktadha milele. Lakini miyoni, mionzi na satelaiti hufichua bila kubomoa, na huhifadhi kwa vizazi vijavyo haki yao ya kupata historia ambayo bado inashikilia siri zake nyingi chini ya mchanga.