Septemba 27, 1822: Siku Wamisri wa Kale Walipopata Sauti Yao Tena — Hadithi ya Jiwe la Rosetta na Ufunguo Wake

Mbele ya ukuta wa mbele wa hekalu mjini Luxor, au katika mojawapo ya kumbi za Jumba la Makumbusho la Misri, baba anasimama pamoja na mwanawe mdogo mbele ya ukuta uliojaa michoro ya ndege, nyoka na macho yaliyofumbuka, naye mtoto anauliza kwa lahaja ya Kimisri: "Hiya di bit'ool eih?" (Huu unasema nini?) Baba anajibu kwa kadiri ajuavyo: hili ni jina la mfalme, hii ni dua kwa miungu, na hii ni idadi ya ng'ombe waliotolewa kafara. Wote wawili hawafahamu kwamba jibu hilo rahisi lilikuwa jambo lisilowezekana kwa binadamu wote kwa karibu karne kumi na nne — tangu maandishi ya mwisho yanayojulikana ya hieroglifiki yalipochorwa katika kisiwa cha Philae mwaka 394 BK, kuta zilibaki kimya kabisa hadi siku moja maalum katika vuli ya mwaka 1822.

Siku hiyo, tarehe 27 Septemba 1822, kijana Mfaransa mwenye umri wa miaka thelathini na mmoja aitwaye Jean-François Champollion alisimama mbele ya wanachama wa Chuo cha Maandishi na Fasihi Nzuri (Académie des Inscriptions et Belles-Lettres) mjini Paris, na kusoma barua iliyoelekezwa kwa katibu wa kudumu wa chuo hicho, Bon-Joseph Dacier. Barua hiyo ilibeba jambo ambalo vizazi vya wasomi walishindwa kulifikia: ufunguo wa mbinu ya kusoma maandishi ya hieroglifiki, ambao Champollion angeukamilisha katika miaka iliyofuata, akithibitisha kwamba alama hizo hazikuwa ishara za kichawi wala michoro ya kueleza kama Wazungu walivyoamini kwa karne nyingi, bali mfumo wa uandishi unaochanganya alama za sauti na alama za maana. Tangu usomaji huo, tarehe hiyo imekuwa ikichukuliwa kama siku ya kuzaliwa kwa taaluma ya Wamisri wa Kale (Egyptology).

Hadithi huanza miaka ishirini na mitatu kabla ya hapo, katika ardhi ya Misri. Tarehe 15 Julai 1799, wakati wa kampeni ya Ufaransa nchini Misri, askari wa Kifaransa waliokuwa wakiimarisha ngome karibu na mji wa Rashid, kwenye tawi la magharibi la Mto Nile, waligundua jiwe kubwa jeusi lenye kingo zilizovunjika, lililofunikwa na vipande vitatu vya maandishi katika mitindo mitatu tofauti. Maafisa waligundua kwamba hili halikuwa jiwe la kawaida; hivyo lilipelekwa Cairo ambako wasomi wa msafara huo walilichunguza na kutengeneza nakala za karatasi zilizotumwa Ulaya, ambazo watafiti waliendelea kuzifanyia kazi katika miaka iliyofuata.

Jiwe lenyewe ni hati rasmi ya mwaka 196 KK, kutoka enzi ya Ptolemi, likiwa na amri ya makuhani inayomsifu Mfalme Ptolemi wa Tano (Ptolemy V) na kuorodhesha wema wake kwa mahekalu. Amri hiyo iliandikwa mara tatu: kwa hieroglifiki, maandishi ya mahekalu na matini takatifu; kwa Kidemotiki (Demotic), maandishi ya maisha ya kila siku na mikataba; na kwa Kigiriki, lugha ya utawala katika ikulu ya Ptolemi. Hapo ndipo thamani yake ilipotokana: matini ya Kigiriki ilieleweka na wasomi wa Ulaya, hivyo kwa mara ya kwanza walikuwa na matini yenye maana inayojulikana ikiwa karibu na toleo lake kwa maandishi ambayo hawakuweza kusoma.

Hata hivyo, jiwe hilo halikubaki Misri. Baada ya Wafaransa kushindwa na Waingereza pamoja na Waothmania, Mkataba wa Alexandria wa mwaka 1801 uliagiza kwamba mabaki ya kale yaliyokusanywa na wasomi wa msafara huo yakabidhiwe kwa upande wa Uingereza, na jiwe hilo likasafirishwa hadi London kama nyara ya vita, na kutulia katika Jumba la Makumbusho la Uingereza (British Museum) tangu mwaka 1802 hadi leo. Hivyo basi, dunia ikalijua jiwe hilo kwa jina la mji wa Kimisri lililopatikana, ilhali wakazi wengi wa mji huo hawajawahi kuliona ila kwenye picha.

Kabla ya Champollion kulikuwa na wengine. Msomi Mwingereza Thomas Young, daktari na mwanafizikia mwenye elimu pana, alianza utafiti wake kwa kutumia nakala za jiwe hilo mwaka 1814, na akafanikiwa kuunganisha alama zilizofungwa ndani ya mifumo ya mviringo — ambazo leo tunaziita "cartouches" — na sauti za jina "Ptolemi," akithibitisha kwamba baadhi ya alama zilisomwa kwa sauti. Wasomi wengine walijibu maswali madogo madogo yaliyofungua njia, hadi Champollion mwenyewe wakati mwingine akilaumiwa kwa kutokubali deni lake kwa wengine, kama ilivyokumbushwa katika hotuba iliyotolewa katika Collège de France (Chuo cha Ufaransa) mwaka 2022 kwa kuadhimisha miaka mia mbili ya barua hiyo. Uvumbuzi mkubwa mara chache huwa ni ruka la mtu mmoja; ni ngazi anayopanda mtu baada ya mtu, na wa mwisho ndiye anayefika juu.

Hapa kuna undani unaostahili kuwekwa mahali pake sahihi: Jiwe la Rosetta pekee halikutatua kitendawili hicho. Maandishi ya hieroglifiki kwenye jiwe hayakukamilika, kwani sehemu kubwa ilipotea pamoja na sehemu ya juu iliyovunjika — karibu theluthi mbili, kwa mujibu wa makadirio ya hotuba hiyo hiyo — na hayakutosha peke yake kujenga mfumo kamili wa usomaji. Kilichomfanya Champollion afanikiwe ni mambo mawili: kwanza, alikusanya kiasi kikubwa na mbalimbali cha maandishi ya hieroglifiki, hieratiki na kidemotiki kutoka mabamba yaliyochapishwa na makusanyo ya makumbusho, na kuyalinganisha; pili, alijua lugha ya Kikoptiki (Coptic), hatua ya mwisho ya lugha ya Kimisri cha kale, iliyohifadhiwa na Kanisa la Misri katika sala zake. Kikoptiki ndicho kilichokuwa daraja alilovuka kutoka sauti kwenda maana.

Kuna hadithi maarufu inayosimuliwa kuhusu siku zilizotangulia barua hiyo: inasemekana kwamba katikati ya Septemba 1822, baada ya kusoma majina ya Ramesses na Thutmose katika nakala za maandishi yaliyomfikia kutoka Misri, Champollion alikimbilia ofisi ya kaka yake mkubwa na kupaza sauti "Nimeipata!" kabla ya kuzimia kwa uchovu mkubwa; inasemekana alilazimika kulala kitandani kwa siku kadhaa baada ya hapo. Hatuna uthibitisho wa undani wa hadithi hii, lakini inaeleza ukweli wa kina zaidi: mtu huyu alikuwa akifukuzia kitendawili hiki tangu utotoni, na wakati mlango ulipofunguka ulikuwa mlipuko halisi wa hisia, si hitimisho baridi la kimahesabu.

Swali la haki huja akilini mwa msomaji Mmisri: Wamisri walikuwa wapi katika haya yote? Jibu chungu ni kwamba taaluma ya Wamisri wa Kale ilizaliwa kwa mkono wa Wazungu, ikiwa na wasomi na makumbusho ya Kizungu, huku wenyeji wa ardhi hiyo wakibaki, mara nyingi, wafanyakazi kwenye maeneo ya uchimbaji badala ya washirika katika elimu. Ndiyo maana hadithi ya Ahmed Kamal Pasha, aliyefariki mwaka 1923 na kuzaliwa karibu mwaka 1849 au 1851 kutegemea chanzo, inabeba maana inayovuka wasifu wake binafsi. Akiwa kijana, alijiunga na Shule ya Lugha ya Kimisri cha Kale, kisha njia hiyo ikafungwa mbele yake, akatumia miaka kadhaa kama mtafsiri wa Kifaransa katika Wizara ya Elimu na mwalimu wa lugha hiyo, kabla ya kupata nafasi katika Idara ya Mabaki ya Kale (Antiquities Service) mwanzoni mwa miaka ya 1880.

Kutoka hapo, Ahmed Kamal alipanda hadi kuwa Mmisri wa kwanza kushika wadhifa wa msimamizi (curator) katika Jumba la Makumbusho la Misri, na alishiriki katika uchunguzi wa hifadhi ya maiti za kifalme ya Deir el-Bahari mwaka 1881, pia aliandika vitabu kwa Kiarabu na Kifaransa. Lakini kazi yake kubwa zaidi ilikuwa kamusi ya lugha ya Kimisri cha kale yenye juzuu ishirini na mbili, aliyoitumia miaka ishirini kuikamilisha, akifafanua maneno kwa Kiarabu kisha Kifaransa; inasemekana binti yake mkubwa alinakili kurasa zake kwa mkono. Aliitolea Mfalme Fuad, ambaye alimpa cheo cha Pasha, lakini kamusi hiyo haikuchapishwa akiwa hai. Maandiko yake yalibaki mikononi mwa familia yake kwa miongo kadhaa kabla ya kukabidhiwa kwa Maktaba ya Alexandria (Bibliotheca Alexandrina), na kwa mujibu wa taarifa ya gazeti la Al-Ahram (toleo la Kiingereza) la Aprili 2021, Wizara ya Utamaduni ilikuwa imeipiga picha na kuchapisha nakala mwaka uliotangulia; hadi wakati wa kuandika habari hii, hatujui kama kuna toleo kamili la kitaaluma linalopatikana kwa msomaji wa kawaida.

Wazo alilolitetea Ahmed Kamal lilikuwa rahisi na la kina kwa wakati mmoja: lugha ya Kimisri cha kale si geni kwa Kiarabu wanachozungumza Wamisri leo, na maneno mengi yake bado yanaishi kwenye ndimi za wakulima wa Misri (fellahin). Bila kujali wanaisimu wanavyotofautiana kuhusu usahihi wa mlinganisho wake, mtu huyu alifungua mlango ambao haujawahi kufungwa tena: kwamba Mmisri ajisomee historia yake mwenyewe na kuiandika kwa lugha yake mwenyewe. Wataalamu wa kwanza wa Kimisri wa Kale wenye asili ya Kimisri walisomeshwa naye na watu wa kizazi chake.

Suala la jiwe lenyewe bado liko wazi. Mnamo Oktoba 2022, kwenye maadhimisho ya miaka mia mbili ya ufafanuzi wa maandishi hayo, mwanaakiolojia Zahi Hawass alizindua ombi la kimataifa mtandaoni katika mojawapo ya tovuti za maombi, akitaka Jumba la Makumbusho la Uingereza lirudishe Jiwe la Rosetta na Louvre irudishe Zodiac ya Dendera nchini Misri, ili vionyeshwe katika Jumba Kuu la Makumbusho la Misri, akisisitiza kwamba vyote viwili viliondoka Misri kinyume cha sheria. Hawass alikuwa amepaza sauti hii hadharani tangu mwaka 2003, kisha akaiwasilisha kwenye mkutano wa UNESCO mwaka 2005 alipokuwa katibu mkuu wa Baraza Kuu la Mabaki ya Kale, mwaka uleule ambao Jumba la Makumbusho la Uingereza lilitoa kwa Misri nakala sawia ya jiwe hilo, ambayo sasa inaonyeshwa mjini Rashid. Ni muhimu kusema wazi kwamba ombi hilo ni hatua binafsi ya Hawass, wala si, kwa kadiri tunavyojua na hadi wakati wa kuandika haya, ombi rasmi kutoka serikali ya Misri. Kwa upande wake, Jumba la Makumbusho la Uingereza kwa kawaida hujibu kwamba jiwe hilo lilihamishiwa kwao kwa mujibu wa mkataba; huu ni mjadala wa hoja za kisheria na kimaadili unaostahili kuendeshwa kwa lugha ya ukweli, si ya uhasama.

Maadhimisho hayo yatakapofika kesho, jambo muhimu zaidi halitakuwa jina la Champollion wala la Young, bali kile barua hiyo ilichofanya kwetu: kabla yake, Ramesses alikuwa sanamu tu, Hatshepsut alikuwa hekalu tu, kuta za Dendera na Philae zilikuwa mapambo tu, na mafunjo (papyri) yalikuwa hati zisizoeleweka na yeyote. Baada yake, walipata maneno tunayoweza kuyasoma, malalamiko tunayoweza kuyasikia, barua, wosia na madai ya kimahakama yenye umri wa maelfu ya miaka, yanayofanana kwa kushangaza na tunayoyaishi leo.

Kwa hiyo, wakati mwingine utakaposimama na mwanao mbele ya ukuta wenye maandishi mjini Luxor au kisanduku cha maonyesho katika Jumba Kuu la Makumbusho la Misri, ukimsomea ile lebo ndogo inayoeleza kile maandishi yanachosema, kumbuka kwamba mistari hiyo michache iligharimu miaka ishirini na mitatu ya mkanganyiko kati ya Rashid na Paris, na maisha yote ya mtafsiri na mwalimu wa Kifaransa aliyoyatumia kuandika kamusi ambayo hakuwahi kuiona ikichapishwa. Na kumbuka kwamba jiwe lililoanzisha hadithi hii bado liko mbali na nyumbani, na kwamba haki ya mjukuu kusoma maneno ya babu yake katika ardhi yake mwenyewe si anasa, bali ni sehemu ya maana ya kuwa Mmisri.