16000: Namba Anayopaswa Kuijua Kila Mtoto — Simu ya Dharura ya Mtoto Nchini Misri na Wakati wa Kuipiga

Katika shule nyingi, dakika chache kabla ya kengele ya kutoka, mwalimu hufuta ubaoni namba za somo la hesabu na kuandika katikati tarakimu tano kwa herufi kubwa: 16000. Kisha husema kuwa haitatokea mtihanini, lakini anataka kila mwanafunzi aikariri kama anavyokariri anwani ya nyumbani kwake. Jiwazie ukiwa katika uwanja huo miongoni mwa watoto wakirudia tarakimu hizo kama wimbo; ni wachache miongoni mwao, na wachache zaidi miongoni mwa wazazi wao, wanaojua kilichoko nyuma yake. Ni nani anayeitikia? Ni lini tunapiga simu? Na nini hutokea baada ya kufunga simu?

Namba hiyo si tarakimu tano tofauti bali ni laini moja yenye tarakimu tano: ni “Simu ya Dharura ya Mtoto” (Child Helpline), inayoendeshwa na Baraza la Taifa la Utoto na Umama, laini ya bure inayofanya kazi saa 24 kwa siku 7 za wiki, ikiwa na wafanyakazi waliofunzwa wanaopokea taarifa kuhusu watoto walio hatarini katika mikoa yote ya Misri. Laini hiyo imesajiliwa ndani ya Mtandao wa Kimataifa wa Simu za Dharura za Mtoto (Child Helpline International), unaoitambua kwa jina la Baraza na kuthibitisha kuwa inafanya kazi saa zote, na maelezo yaleyale yanajitokeza katika ukurasa wa Misri wa mpango wa Ulaya “Mtandao Bora kwa Watoto” (Better Internet for Kids). Kuhusu kuanzishwa kwake mwaka 2005 na huduma yake kwa watoto tangu umri wa siku moja hadi miaka kumi na minane, taarifa hizo zinatokana na muhtasari rasmi wa zamani uliochapishwa ukinukuu Baraza, kwenye tovuti ya mkoa wa Sohag.

Laini hiyo ina msingi katika sheria yenyewe, si katika uamuzi wa kiutawala wa muda mfupi, na hapa tunanukuu maandiko yake kutoka Sura ya Nane ya Sheria Na. 126 ya mwaka 2008, iliyorekebisha Sheria ya Mtoto Na. 12 ya mwaka 1996. Kifungu cha 97 kinaeleza kuwa Baraza lianzishe “Idara Kuu ya Dharura ya Mtoto” yenye jukumu la kupokea malalamiko kutoka kwa watoto na watu wazima, na kuyashughulikia kwa namna inayohakikisha kuokolewa haraka kwa mtoto kutoka kwa aina yoyote ya unyanyasaji, hatari au uzembe, huku ikijumuisha wawakilishi wa wizara za Sheria, Mambo ya Ndani, Mshikamano wa Kijamii na Maendeleo ya Mitaa. Kifungu hicho kiliipa mamlaka halisi: kuomba uchunguzi wa taarifa zinazoifikia, kufuatilia matokeo ya uchunguzi huo, na kutuma ripoti zake kwa mamlaka husika.

Angalia usahihi wa msemo huo: “kutoka kwa watoto na watu wazima.” Yaani mtoto mwenyewe ana haki halisi ya kuinua simu, badala ya kusubiri mtu mzima amsemee kwa hisani. Aghalabu, anayeitikia ni mtaalamu aliyefunzwa kusikiliza, si mpelelezi anayemuuliza vithibitisho, ijapokuwa Idara hiyo inajumuisha wawakilishi wa Wizara ya Mambo ya Ndani wanaoshughulikia mambo yanayohitaji hatua za kiusalama. Jukumu la kwanza la laini hiyo ni kusikiliza, kisha kuelekeza suala husika kwa taasisi yenye vyombo vya kulishughulikia: Wizara ya Afya kwa hali za kiafya na kisaikolojia, Wizara ya Mshikamano wa Kijamii kwa masuala ya makazi, na Wizara ya Elimu kwa unyanyasaji wa kishuleni.

Lakini ni lini kupiga simu hiyo huwa sahihi? Tafsiri ya sheria ni pana kuliko wengi wanavyodhani. Kifungu cha 96 kinasema mtoto huchukuliwa kuwa yuko hatarini “iwapo yumo katika hali inayotishia malezi salama anayostahili kuwa nayo,” kisha kinaorodhesha hali hizo: usalama, maadili, afya au maisha yake kuwa hatarini; mazingira ya malezi yake nyumbani, shuleni au katika taasisi za ulezi kuwa ya aina inayomweka hatarini au kumfanya apuuzwe, adhulumiwe, anyanyaswe, atumiwe vibaya au awe mtoto wa mitaani; kunyimwa, bila sababu ya msingi hata kama ni kwa sehemu, haki yake ya kulelewa au kuonana na mmoja wa wazazi wake; au kuachwa na mtu aliyewajibika kumtunza kimatumizi.

Kifungu hicho kinaongeza hali ambazo wengi hawazifikirii: mtoto kunyimwa elimu ya msingi au mustakabali wake wa kielimu kuwa hatarini — msemo unaoweka utoro wake shuleni ndani ya wigo wa hatari, si ndani ya “masuala binafsi ya familia” — na kuchochewa nyumbani au shuleni kufanya unyanyasaji, matendo yasiyofaa kimaadili, unyonyaji wa kibiashara au unyanyasaji wa kingono. Kuhusu unyanyasaji wa rika (bullying), usalama wa watoto mtandaoni na ndoa za watoto, kila mojawapo tumeliandikia makala yake: “Unyanyasaji Miongoni mwa Watoto,” “Skrini Salama,” na “Kabla ya Miaka Kumi na Minane: Sheria ya Misri Inasemaje Kuhusu Ndoa za Watoto Wadogo?” — yote hayo yamo ndani ya wigo wa laini hiyo; ukurasa wa Ulaya uliotajwa hapo juu unasema kuwa laini hiyo hupokea taarifa za madhara ya kidijitali, ikiwemo unyanyasaji, unyang'anyi wa kimtandao na vitisho, na kuzielekeza kwa mamlaka husika.

Bado kuna swali ambalo watu wengi huchanganyikiwa nalo: 16000 au simu ya dharura ya polisi 122? Kanuni ni rahisi: iwapo hatari ni ya papo hapo na inatokea sasa hivi, basi 122 ni ya haraka zaidi, na gari la wagonjwa 123 iwapo hali ni ya kiafya. Lakini sheria haikuzifanya kuwa washindani; Kifungu cha 99 bis kinaeleza kuwa katika hali za hatari inayokaribia, Idara Kuu ya Dharura ya Mtoto au Kamati ya Ulinzi wa Mtoto, chochote kilicho karibu zaidi, hulazimika kuchukua hatua za haraka za kumtoa mtoto kutoka mahali anapokabiliwa na hatari kwenda mahali salama, kwa kutumia msaada wa vyombo vya usalama pale inapohitajika.

Na nini hutokea baada ya kufunga simu? Hapa ndipo huanza sehemu ambayo wengi wetu hatuijui. Taarifa haibaki imefungiwa Cairo pekee, bali hupita katika njia iliyoainishwa na sheria. Kifungu hicho hicho cha 97 kinaanzisha, katika kila mkoa, “Kamati Kuu ya Ulinzi wa Mtoto” inayoongozwa na Gavana, na chini yake, katika eneo la kila kituo cha polisi, huundwa “Kamati Ndogo” yenye wajumbe watano hadi saba wanaotokana na sekta za usalama, kazi za kijamii, saikolojia, tiba na elimu, ambao jukumu lao ni kufuatilia hali za hatari, kuingilia kati kwa njia ya kuzuia na kutibu, na kufuatilia hatua zinazochukuliwa.

Kifungu cha 99 kinaeleza kwa kina kazi yake: hupokea malalamiko, na ina mamlaka ya kumwita mtoto, wazazi wake au anayemhusu kisheria, na kusikiliza kauli zao; inatakiwa kuchunguza lalamiko na kufanya kazi ya kuondoa chanzo chake, na ikishindwa, inawasilisha ripoti ya tukio hilo kwa Kamati Kuu ya Ulinzi wa Mtoto au kwa Ofisi ya Mashtaka ya Watoto. Angalia mpangilio wa hatua hizo: kusikiliza, kisha kuchunguza, kisha kujaribu kuondoa chanzo, kisha kuchukua hatua kali zaidi endapo itahitajika. Hatua ya kwanza si adhabu wala si uvamizi.

Yafuatayo yanapaswa kuwatuliza kila baba na mama wanaoogopa neno “taarifa.” Kifungu cha 99 bis kinapanga hatua kuanzia iliyo nyepesi zaidi: kumbakiza mtoto katika familia yake huku wazazi wakiwajibika kuondoa hatari hiyo ndani ya muda maalum na kufuatiliwa mara kwa mara; kisha kumbakiza nyumbani huku kukiratibiwa hatua za kijamii, kielimu na kiafya za kumsaidia mtoto na familia yake; kisha kumzuia asiwasiliane na wale wanaotishia usalama wake. Kumweka mtoto kwa muda katika familia nyingine au taasisi haifanyiki isipokuwa kama pendekezo linalowasilishwa kwa mahakama husika. Kifungu cha 99 bis (a) kinasema lengo ni kumbakiza mtoto katika mazingira yake ya kifamilia kadri iwezekanavyo, na kwamba kutenganishwa naye kufanyike tu kama suluhisho la mwisho na kwa muda mfupi zaidi uwezekanao.

Kwa upande mwingine, sheria haiachi uzembe bila gharama. Kifungu cha 98 bis kinasema kuwa yeyote anayefahamu kuwa mtoto yuko hatarini analazimika kumpatia msaada wa haraka aliouweza ili kuzuia au kuondoa hatari hiyo; msaada huo ni wajibu kwa anayejua, si hisani anayoweza kutoa au kutotoa. Kifungu cha 96 kinahitimisha orodha yake ya hali kwa adhabu: isipokuwa hali ya tatu na ya nne — kunyimwa bila sababu ya msingi haki ya kulea au kuonana, na kuachwa na mtu aliyewajibika kutoa matumizi — yeyote anayemweka mtoto katika mojawapo ya hali za hatari huadhibiwa kwa kifungo cha si chini ya miezi sita na faini ya kati ya paundi 2,000 hadi 5,000 za Misri, au adhabu mojawapo kati ya hizo mbili. Vifungu hivi vimewekwa kumlinda mtoto, si kuzisaka familia.

Kizuizi halisi katika nyumba zetu kinabaki cha kisaikolojia, si cha kisheria: hofu ya familia kuwa kuomba msaada kutageuka kuwa “fedheha” mtaani. Kupiga simu hiyo si shtaka dhidi ya mtu yeyote wala si taarifa polisi, bali ni kuomba ushauri kutoka kwa taasisi ambayo jukumu lake ni kuondoa hatari kwa mtoto; hali nyingi hazihitaji zaidi ya ushauri wa kisaikolojia au wa kisheria, au uingiliaji wa kijamii unaotatua mvutano ndani ya nyumba. Kuomba msaada mapema ni jambo jema zaidi kuliko kusubiri hali izidi kile ambacho familia inaweza kustahimili.

Ni haki ya laini hiyo kwetu kuitumia ipasavyo. Mfundishe mtoto wako kuwa namba hii si mchezo wala mzaha; simu ya utani inaweza kuzuia laini ambayo, wakati huohuo, mtoto mwingine asiye na wa kumsikiliza anaisubiri. Mfundishe pia jinsi ya kuzungumza: jina lake, mkoa na eneo alipo, kilichotokea, na kama yuko mahali salama. Kuhusu njia za ziada zinazotajwa mara nyingine kando ya namba hiyo, kama WhatsApp na mazungumzo ya moja kwa moja, tumeamua kutozitangaza kabla ya kuthibitisha kuwa bado zinatumika kutoka kwa taasisi husika.

Rudi sasa kwenye ubao ule na tarakimu tano katikati yake. Tunachokuomba hakichukui hata dakika mbili: andika 16000 kwenye karatasi na uibandike mlangoni mwa friji, uandike pia kwenye ukurasa wa ndani wa daftari la mtoto wako, na uihifadhi kwenye simu yako kwa jina “Dharura ya Mtoto” badala ya namba tupu ambayo akili husahau saa ya wasiwasi — na kando yake, hifadhi 122 na 123. Uwezekano ni kwamba hutazihitaji, na hilo ndilo tunalokutakia jema zaidi. Lakini iwapo siku moja mtoto atapita mbele yako na ukaona machoni mwake kitu asichokiweza kukisema, tofauti kati ya kusitasita na kuchukua hatua itakuwa ni kwamba, jioni moja ya kawaida, uliandika tarakimu tano na kuzibandika kwenye friji.