Tufanye Nini Ardhi Inapotetemeka? Somo la 12 Oktoba 1992: «Inama, Jifiche, Shikilia» — Usikimbilie Ngazi

Ni kipindi cha tatu, jua likipenya kwa mshazari dirishani, wanafunzi wa ghorofa ya tatu wanaposikia sauti hafifu, kana kwamba mtu anatikisa mlango kutoka nje. Taa iliyoning'inia inayumba, kioo kinatetema katika fremu yake, na mtoto mmoja anapiga kelele neno moja: «Tetemeko!» Katika sekunde moja madawati yanapinduka, na watoto thelathini wanamiminika mlangoni kisha kwenye ngazi nyembamba, mikoba ya shule ikiwakwaza miguuni huku wakisukumana. Wakati huo — si mtetemeko wenyewe — ndio sehemu hatari zaidi ya tukio lote, na hilo ndilo somo la siku ambayo Misri haijawahi kuisahau.

Siku ya Jumatatu, 12 Oktoba 1992, saa tisa na dakika tisa alasiri kwa mujibu wa ripoti zilizochapishwa siku hiyo, ardhi ilitetemeka chini ya Kairo na Giza kwa sekunde chache. Kwa vipimo vya kimataifa halikuwa tetemeko kubwa mno, lakini maandiko ya kisayansi yanalieleza kuwa mojawapo ya matukio yenye uharibifu mkubwa zaidi katika historia ya Misri ya kisasa — si kwa nguvu ya mtetemeko peke yake, bali kwa udhaifu wa majengo, na kwa kile watu wenyewe walichokifanya katika sekunde zile chache.

Ripoti ya Shirika la Utafiti wa Jiolojia la Marekani (USGS) kuhusu tetemeko la Dahshur la 12 Oktoba 1992 nchini Misri inaweka ukubwa wake katika 5.9 kwa kipimo cha Richter, kina chake kuwa takriban kilomita 25, na inabainisha kuwa mpasuko wa hitilafu haukufika juu ya ardhi. Ripoti hiyo inaweka kitovu cha tetemeko karibu na kijiji cha Dahshur, umbali wa kilomita 18 kusini mwa Kairo, huku vyanzo vya Kimisri na magazeti ya wakati huo vikieleza kuwa kilikuwa kusini-magharibi mwa mji mkuu. Mapitio ya kisayansi ya Mtandao wa Kitaifa wa Kufuatilia Matetemeko, yaliyochapishwa mwaka 2020 katika jarida la Taasisi ya Kitaifa ya Utafiti wa Astronomia na Jiofizikia, yanaweka ukubwa katika 5.8; tofauti hii ndogo ni ya kawaida, kwa kuwa kila kipimo kina mbinu yake. Hitimisho la ripoti ya Kimarekani ni sentensi inayostahili kubandikwa kila shule: tetemeko la wastani linatosha kusababisha uharibifu mkubwa linapokutana na majengo dhaifu — nayo ilihesabu takriban majengo 8,300 yaliyoharibika au kuporomoka.

Idadi ya waliofariki bado inabishaniwa hadi leo, hivyo uaminifu unadai kutaja kila takwimu pamoja na chanzo chake badala ya kutoa namba moja. Gazeti la Kimarekani The Christian Science Monitor liliripoti tarehe 14 Oktoba 1992, likinukuu mamlaka za Kimisri, angalau vifo 370 na majeruhi zaidi ya 3,000; ripoti hiyo hiyo ilinukuu maafisa wa Msalaba Mwekundu mjini Geneva wakisema kuwa tawi lao la Misri lilikuwa limeripoti angalau watu 1,000 waliofariki au kupotea na majeruhi 10,000. Ripoti ya USGS inataja vifo zaidi ya 500 na majeruhi zaidi ya 6,500. Takwimu, basi, haikuwahi kukubaliwa kwa pamoja — kisichobishaniwa na yeyote ni kwamba makumi ya maelfu walipoteza makazi yao katika usiku mmoja.

Lakini takwimu inayohusika na makala hii ni ya aina tofauti. Gazeti hilo hilo liliandika kuwa wengi wa waliofariki walikuwa wanafunzi waliokanyagwa wakikimbia madarasa yao yaliyokuwa yakitetemeka, na kwamba baadhi ya majeraha yalitokea katika mikanyagano ya hofu miongoni mwa wakazi. Marsad Omran — mpango wa utafiti wa Kimisri unaojikita katika maendeleo ya miji na makazi — unabainisha, katika mapitio yake yaliyochapishwa kuadhimisha kumbukumbu hiyo, kuwa miongoni mwa waathirika walikuwamo watoto waliokanyagwa katika mikanyagano ndani ya shule tatu za Kairo. Kwa maneno mengine, hatari haikuwa dari inayoanguka pekee, bali ngazi nyembamba inayoteremkwa na watoto thelathini kwa wakati mmoja, wasiweze kuona wanapoweka miguu yao.

Kwa nini kukimbia kunaua katika sekunde zile? Kwa sababu ardhi inasogea chini ya miguu yako nawe unapoteza mizani na kuanguka; kwa sababu ngazi ni miongoni mwa sehemu zinazotetemeshwa vikali zaidi katika jengo lolote; kwa sababu lifti inaweza kukunasa kati ya ghorofa mbili iwapo umeme utakatika; na kwa sababu balkoni, vioo, vyungu vya maua na mabango ya maduka ndivyo vitu vya kwanza kuanguka barabarani — hivyo yeyote anayekimbilia nje anabadilisha dari iliyo juu ya kichwa chake kwa anga inayoanguka. Mita chache kati ya dawati la mtoto na mlango wa darasa ndizo mita hatari zaidi katika jengo lote ardhi inapotetemeka.

Ndiyo maana miongozo ya usalama duniani kote — ikiwemo mwongozo wa Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Kupunguza Hatari za Maafa na zoezi la kimataifa la matetemeko lijulikanalo kama ShakeOut — inakutana katika kanuni ya maneno matatu: Inama, Jifiche, na Shikilia. Inama mara moja ukiwa kwa mikono na magoti kabla mtetemeko haujakuangusha; jifiche chini ya dawati imara na kinga kichwa na shingo yako kwa mkono wako; na shikilia mguu wake hadi mtetemeko usimame, ukisogea nalo iwapo litahama. Kama hakuna dawati karibu, jibanze ukutani wa ndani, mbali na madirisha na rafu ndefu, na funika kichwa na shingo yako kwa mikono miwili.

Kanuni hii ina vighairi ambavyo mtoto anaweza kuvikumbuka kwa urahisi: aliye kitandani abaki hapo, ageuke kifudifudi, na afunike kichwa na shingo kwa mto; aliye kwenye kiti cha magurudumu afunge magurudumu, ainame mbele, na akinge kichwa kwa mikono miwili; aliye nje abaki nje na aende eneo la wazi, mbali na majengo, miti na nyaya za umeme; na aliye ndani ya gari asimame kando ya barabara, mbali na madaraja, vichuguu na nyaya za umeme, avute breki ya mkono, na abaki ndani hadi mtetemeko usimame. Miongozo hiyo hiyo inaonya kuwa kusimama katika fremu ya mlango si ushauri sahihi tena katika majengo ya kisasa, kwa kuwa hakutoi kinga dhidi ya vitu vinavyoanguka.

Ni baada tu ya mtetemeko kusimama — baada, si wakati wa mtetemeko — ndipo uhamishaji unapoanza. Watoto wanatoka kwa mstari wa utulivu nyuma ya mwalimu, ghorofa baada ya ghorofa, wakitumia ngazi na kamwe si lifti, kila mmoja akiwa ameshikilia mkoba juu ya kichwa chake, wakielekea uwanja wa wazi mbali na kuta, miti na nguzo. Miongozo ya kimataifa inashauri kutarajia mitetemeko ya kufuatia baada ya mtetemeko mkuu, kurudia «Inama, Jifiche, Shikilia» kwa kila mtetemeko mpya, na kutorudi katika jengo lolote lenye nyufa au harufu ya gesi bila idhini ya mtaalamu.

Misri ilijifunza nini baada ya siku ile? Serikali ilianzisha Mtandao wa Kitaifa wa Kufuatilia Matetemeko chini ya Taasisi ya Kitaifa ya Utafiti wa Astronomia na Jiofizikia mjini Helwan. Mapitio ya kisayansi yaliyochapishwa mwaka 2020, yakiadhimisha miaka ishirini ya utendaji wa mtandao huo, yanabainisha kuwa ulianzishwa baada ya tetemeko la Oktoba 1992 na ulianza kufanya kazi mwaka 1997 ukiwa na vituo 66, vikituma rekodi zake kupitia vituo vitano vya kanda hadi kituo kikuu cha Helwan, na kwamba umerekodi makumi ya maelfu ya matukio tangu uanze kutumika. Katika Kairo na miji mipya, mitaa ambayo hadi leo inajulikana kama «Masakin al-Zilzal» (Makazi ya Tetemeko, yaliyojengwa kuwahifadhi waliopoteza makazi kwa tetemeko hilo) inasimama kama shahidi wa yaliyotokea.

Haki inadai kumwambia mtoto na mzazi kile sayansi inachosema bila kuzunguka: hakuna anayeweza kutabiri tetemeko mahususi — si siku yake, si saa yake, wala si mahali pake hasa. Kile sayansi inachoweza kufanya ni kurekodi kinachotokea ndani ya sekunde, kuchora ramani ya maeneo yenye matetemeko mengi zaidi, na kuweka kanuni za ujenzi zinazoruhusu jengo kuyumba badala ya kuporomoka. Ndiyo maana ujumbe unaozunguka kwenye WhatsApp kila mwaka ukidai kuwa «mwanasayansi anaonya kuhusu tetemeko siku fulani» ni wa uongo bila shaka, hata ukisikika wa kusadikika kiasi gani — na kuusambaza kunaeneza tu hofu ya bure miongoni mwa majirani.

Kwa kuwa maandalizi ndiyo mbadala pekee wa utabiri, Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, katika Azimio namba 64/200 la tarehe 21 Desemba 2009, liliteua tarehe 13 Oktoba ya kila mwaka kuwa Siku ya Kimataifa ya Kupunguza Maafa, iliyokuja kubadilishwa jina baadaye kuwa Siku ya Kimataifa ya Kupunguza Hatari za Maafa. Siku ya Alhamisi ya tatu ya mwezi huo huo, zoezi la kimataifa la matetemeko la ShakeOut hufanya mazoezi yake ya mwaka, yasiyozidi dakika moja, ya «Inama, Jifiche, Shikilia». Nchini Misri, Wizara ya Elimu ilitoa maagizo kwa shule mwezi Februari 2023 — kama yalivyoripotiwa katika magazeti ya Kimisri — ya kubaki ndani ya jengo na kutokwenda nje wakati wa mtetemeko, kujificha chini ya madawati imara huku wakilinda kichwa na sehemu ya juu ya mwili, kujibanza katika pembe za kuta za ndani pasipo na dawati, kisha kuhama kwa utaratibu, ghorofa baada ya ghorofa, baada ya mtetemeko kusimama, ili kuepusha mkanyagano. Kwa tujuavyo, na hadi tunapoandika mistari hii, hatujapata amri yoyote iliyochapishwa inayolazimu kila shule ya Kimisri kufanya zoezi la dakika moja kila mwaka — hivyo yanayofuata yanatolewa kama mwongozo wa kimataifa na mpango wa familia.

Mpango wa nyumbani una hatua tano, zilizoandikwa katika ukurasa mmoja na kubandikwa nyuma ya mlango wa nyumba. Kwanza: pembe salama katika kila chumba — meza imara au ukuta wa ndani mbali na vioo — ambayo watoto wanaweza kuitaja. Pili: kufunga kila kitu kinachoweza kuanguka — kabati refu, kioo cha ukutani, hita ya maji, rafu iliyo juu ya kitanda. Tatu: mkoba mdogo mlangoni wenye maji, tochi, kipenga na nakala za nyaraka za familia. Nne: mahali pa kukutania palipokubaliwa mbele ya nyumba, na namba ya ndugu anayeishi mbali zaidi ambaye kila mmoja anaweza kumpigia iwapo mtandao wa eneo hilo utajaa. Tano: zoezi la sekunde sitini mara mbili kwa mwaka, ambapo baba anajua vali za kuzima gesi na umeme zilipo, na mtoto anajua mchezo huo unaitwa Inama, Jifiche, Shikilia.

Sasa rudi katika darasa lile la ghorofa ya tatu. Iwapo tukio hilo lingejirudia baada ya watoto kufanya mazoezi kwa dakika moja kwa mwaka, jambo tofauti lingetokea: watoto wanateleza chini ya madawati yao, wanafunika vichwa na shingo zao, wanahesabu kimya hadi kioo kitulie, kisha wanatoka kwa mstari wa utulivu nyuma ya mwalimu wao hadi uwanjani. Hakuna kelele, hakuna mkanyagano ngazini. Hiyo ndiyo tofauti yote ambayo dakika moja inaweza kuileta — somo ambalo Misri ililipia gharama kubwa miaka thelathini na minne iliyopita. Bandika ukurasa huo nyuma ya mlango usiku wa leo, usome pamoja na watoto wako mara moja, kisha tulia na ulale: hatujaribu kumtisha yeyote. Tunafanya mazoezi tu.