Siku ya Kimataifa ya Tafsiri: kutoka Shule ya Al-Alsun (1835) hadi Kituo cha Taifa

Katikati ya msongamano wa Maonyesho ya Kimataifa ya Vitabu ya Cairo, unasimama mbele ya rafu ndefu na kupekua kitabu kilichotafsiriwa na Mmisri kutoka Kirusi, Kihispania au Kijapani. Unasoma jina la mfasiri kwenye jalada, likiwa limeandikwa kwa herufi ndogo kuliko jina la mwandishi, unalipa bei nafuu kwa sababu chombo cha serikali kilifadhili uchapishaji wake, kisha unarudi nyumbani bila kujiuliza: kitabu hiki kilifikaje mikononi mwangu kwa lugha yangu? Nyuma ya wakati huo wa kawaida kabisa kunasimama mradi wa kitaifa wenye umri wa karibu karne mbili, ulioanzia katika darasa dogo mwaka 1835 na ambao haukusimama licha ya vikwazo vyote vilivyoukumba.

Turudi kwenye darasa hilo. Vijana, wengi wao wakiwa wamechaguliwa kutoka Al-Azhar, kama vitabu vya historia ya elimu vya enzi ya Muhammad Ali vinavyoeleza, wameketi mbele ya vitabu vya Kifaransa kwa mara ya kwanza maishani mwao. Mbele yao yuko sheikh (mwanazuoni wa Kiislamu) wa umri wa miaka thelathini na kitu, aliyerejea miaka michache kabla kutoka Paris, ambako, kwa mujibu wa simulizi maarufu, alitumwa kama imamu wa ujumbe wa wanafunzi wa Muhammad Ali, akarudi akiwa mfasiri na mwalimu. Huyo ni Sheikh Rifa'a Rafi' al-Tahtawi (1801–1873), aliyeanzisha mwaka huo shule iliyoitwa mwanzoni “Shule ya Wafasiri”, kisha ikawa “Madrasat al-Alsun”, yaani Shule ya Lugha. Kundi lake la kwanza lilihitimu mwaka 1839, kwa mujibu wa ukurasa rasmi wa Kitivo cha Al-Alsun cha Chuo Kikuu cha Ain Shams.

Wazo hilo halikuwa anasa ya kitamaduni. Dola changa ya Misri ilihitaji watu wa kuipatia vitabu vya historia, jiografia, sheria, sayansi ya kijeshi na uhandisi kutoka lugha za Ulaya, huku shule ya utabibu ya Qasr al-Aini ikitafsiri vitabu vyake vya marejeo sambamba. Hicho ndicho kiini cha aliyoyahubiri al-Tahtawi, kama inavyoeleweka kutoka maandishi yake: taifa lisilosoma yale waliyoandika wengine hubaki nje ya zama zake. Hivyo ndivyo tafsiri ilivyozaliwa katika Misri ya kisasa kama kazi ya dola, si burudani ya watu binafsi, na huo ndio uzi unaoendelea kuwa umenyooshwa hadi leo.

Lakini mradi huo haukwenda kwa mstari ulionyooka. Shule ya kwanza ya Al-Alsun iliishi kwa takriban miaka kumi na mitano, hadi Abbas wa Kwanza alipoifuta mwaka 1849 na kumhamishia al-Tahtawi Khartoum. Kwa miongo mingi jina lake lilibaki kumbukumbu tu katika vitabu vya historia, hadi ilipofunguliwa tena mwaka 1951 kama masomo ya jioni kwa wanafunzi wa chuo kikuu; mwaka 1957 ilitolewa amri ya kuanzisha “Shule ya Juu ya Al-Alsun” iliyowatunuku wahitimu wake shahada ya kwanza, na tarehe 20 Desemba 1973 Amri ya Rais namba 1952 iliiunganisha na Chuo Kikuu cha Ain Shams kama kitivo huru. Hivyo ndivyo jina la Al-Alsun, lililoanzia katika darasa dogo, lilivyokuwa kitivo kinachohitimisha kila mwaka vizazi vipya vya wafasiri, wale unaowaona leo mahakamani, kwenye mikutano, katika kampuni za tafsiri na nyumba za uchapishaji.

Kati ya kufungwa kwa shule ya kwanza na kurejea kwake, Misri haikuacha kutafsiri, bali ilijaribu njia nyingine. Katika nusu ya kwanza ya karne ya ishirini, “Kamati ya Uandishi, Tafsiri na Uchapishaji”, mpango mkubwa wa kiraia, ilitafsiri kwa Kiarabu mamia ya vitabu vya falsafa, historia na fasihi, na nakala zake za zamani bado zinauzwa katika Sur al-Azbakeya, soko maarufu la vitabu vya mitumba la Cairo, kwa wale wanaotambua thamani yake, kama wateja wa kawaida wa soko hilo wanavyojua. Kisha, miaka michache baada ya kurejea kwa Al-Alsun, ulikuja “Mradi wa Vitabu Elfu Moja” mwaka 1955 chini ya mwavuli wa Wizara ya Elimu, ukachapisha vitabu takriban 600 kabla ya kusimama mwishoni mwa miaka ya sitini, kwa mujibu wa yale Idara ya Habari ya Serikali inayoyanukuu kutoka Kituo cha Taifa cha Tafsiri na yale yanayothibitishwa na vyanzo vya historia ya uchapishaji nchini Misri.

Idara hiyo hiyo inaeleza kuwa miradi mingine miwili haikukamilika: wa kwanza ulikuwa wa Jumuiya ya Nchi za Kiarabu chini ya usimamizi wa Taha Hussein, na wa pili ulikuwa wa Shirika Kuu la Vitabu la Misri chini ya usimamizi wa Samir Sarhan. Hatuna haja hapa ya kuchambua sababu ya kila mara; jambo muhimu zaidi ni kuona kwamba kila kizazi cha Wamisri kilizindua upya wazo lile lile kwa sura mpya, na mradi mmoja ukikwama, mwingine uliokuja baada yake uliuokota, kana kwamba tafsiri nchini Misri ni mwenge unaopokezanwa kutoka mkono hadi mkono.

Kuanzia katikati ya miaka ya tisini ulikuja “Mradi wa Taifa wa Tafsiri”, ulioanza shughuli zake mwaka 1996 kama moja ya kamati za Baraza Kuu la Utamaduni, kwa mujibu wa Idara ya Habari ya Serikali. Lengo lake lilikuwa kuitoa tafsiri mikononi mwa watu binafsi waliotawanyika na kuiingiza katika mpango wa kitaifa wenye bajeti, mfululizo wa vitabu na vichwa vilivyochaguliwa kwa uangalifu, na kutafsiri moja kwa moja kutoka lugha asilia badala ya kupitia lugha ya kati kila ilipowezekana, kama mradi huo ulivyojitangaza. Mwanzoni mwa mwaka 2006 mradi huo ulisherehekea kutolewa kwa kitabu cha elfu moja, idadi iliyoonekana kubwa wakati huo, na wakati huo huo ndogo ilipolinganishwa na yale yanayofanywa na nchi nyingine.

Kwa msingi huo, mwezi Oktoba 2006 ilitolewa amri ya rais ya kuanzisha “Kituo cha Taifa cha Tafsiri” kama taasisi ya kitaifa isiyo ya kibiashara, ili tafsiri ibadilike kutoka mradi ndani ya baraza na kuwa taasisi inayojitegemea. Miongoni mwa malengo yake yaliyotangazwa, kama Idara ya Habari ya Serikali inavyonukuu, ni kuthibitisha uongozi wa Misri katika uwanja huu, kupandisha kiwango cha uzalishaji hadi takriban vitabu elfu moja kwa mwaka badala ya vitabu elfu moja kila miaka kumi, na kumfungulia msomaji wa Kiarabu madirisha ya maarifa katika nyanja zake zote, nchi zake zote na lugha zake zote, mbali na utawala wa lugha moja au kujifungia ndani yake.

Takwimu ambazo Idara hiyo inazitaja katika muktadha huu, ikinukuu Kituo, zinaonyesha ukubwa wa pengo: nchi kama Uhispania na Italia hutafsiri takriban vitabu elfu ishirini kwa mwaka. Ama kuhusu kile Kituo kilichokifanikisha kwa hakika, hakuna takwimu rasmi iliyosasishwa iliyopatikana hadi wakati wa kuandika mistari hii; hata hivyo, uchambuzi wa kihabari wa hifadhidata ya machapisho yake, uliochapishwa na gazeti la Al-Dostour tarehe 20 Mei 2026, ulihesabu takriban vitabu 1,066 vilivyotafsiriwa tangu mwishoni mwa 2007, wastani wa karibu vitabu 53 kwa mwaka, yaani mbali sana na lengo la vitabu elfu moja kwa mwaka, ingawa machapisho hayo yanajumuisha lugha zilizokuwa karibu hazipo kabisa katika maktaba ya Kiarabu.

Na kwa nini tunayakumbuka haya yote tarehe 30 Septemba hasa? Kwa sababu Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa lilipitisha tarehe 24 Mei 2017 Azimio namba 71/288 kuhusu nafasi ya tafsiri ya kitaalamu katika kuunganisha mataifa na kukuza amani, maelewano na maendeleo, na kuitangaza siku hii kuwa Siku ya Kimataifa ya Tafsiri. Tarehe hiyo ilichaguliwa kwa sababu ni sikukuu ya Mtakatifu Jerome, aliyetafsiri sehemu kubwa ya Biblia kwa Kilatini na anayehesabiwa kuwa mtakatifu mlinzi wa wafasiri. Yaani ulimwengu mzima unasherehekea taaluma iliyobeba jina la mlinzi wake kwa zaidi ya miaka elfu moja na mia sita, na Misri ilikuwa sehemu ya historia yake tangu muda mrefu kabla ya hapo.

Kiarabu kina fungu maalumu katika tukio hili, kwani ni mojawapo ya lugha sita rasmi za Umoja wa Mataifa, pamoja na Kiingereza, Kifaransa, Kihispania, Kirusi na Kichina. Maana yake ni kwamba kila hati ya kimataifa hutafsiriwa kwa Kiarabu na wafasiri wa kitaalamu, na miongoni mwao, kwa kadiri tunavyojua, wako wahitimu wa Al-Alsun na vitivo vingine vya lugha vya Misri. Ukiitafakari safari hiyo utaona kuwa njia kutoka darasa la al-Tahtawi hadi kumbi za New York na Geneva ni fupi kuliko inavyoonekana.

Hata hivyo, sherehe haziondoi maswali magumu. Mfasiri wa Misri, kwa mujibu wa yanayosemwa katika duru za kitamaduni na kwa kadiri tunavyojua, mara nyingi hufanya kazi kwa malipo madogo kwa kila ukurasa au kwa kila neno; mara nyingi kitabu huchapishwa miaka kadhaa baada ya kukabidhiwa, na kwa baadhi ya wachapishaji jina lake huweza kutoonekana kabisa kwenye jalada. Matatizo ya uteuzi wa vichwa, haki za tafsiri na usambazaji nje ya Cairo na Alexandria bado yamesalia bila suluhisho, nayo ni matatizo yasiyotatuliwa na amri wala siku ya kimataifa, bali na sera endelevu ya uchapishaji na msomaji anayetaka kitabu kilichotafsiriwa na kukilipia.

Zaidi ya hayo, tafsiri leo si vitabu tu. Mwanafunzi anayesoma kitabu cha marejeo cha kisayansi kilichotafsiriwa, mgonjwa anayeelewa kijitabu cha maelekezo ya dawa kwa Kiarabu, mkulima anayesoma mwongozo wa mashine ya kilimo, na mtazamaji anayefuatilia filamu yenye tafsiri kwenye skrini ya simu, wote wanaishi kwa kazi ya wafasiri wasiowajua majina yao. Zana za tafsiri ya kimashine zilizo mfukoni mwa kila mmoja wetu hurahisisha kuelewa haraka, lakini haziandiki kitabu kinachodumu, wala hazihamishi roho ya lugha moja hadi nyingine, na hicho ndicho hasa walichokifanya al-Tahtawi, wanafunzi wake na waliokuja baada yao.

Basi unaporudi kwenye kitabu ulichokinunua kutoka maonyesho, simama kidogo kwenye jina dogo la mfasiri kwenye jalada. Jina hilo ni kiungo cha mwisho katika mnyororo ulioanza mwaka 1835 katika darasa lililokuwa na vijana kutoka Al-Azhar na sheikh aliyerejea kutoka Paris, ukafungwa kisha ukarudi, ukapitia kamati ya kiraia, mradi wa vitabu elfu moja, amri ya rais, kitivo cha chuo kikuu na kituo cha taifa. Na tarehe 30 Septemba ya kila mwaka, unaweza kusherehekea kwa njia rahisi kabisa: kukisoma kitabu hadi mwisho, kukipendekeza kwa wengine, na kukumbuka kuwa Kiarabu unachokisomea kisingeweza kuuchukua ulimwengu bila wale waliouutafsiri kwa ajili yake.