Wadi El Hitan, Wakati Fayoum Ilipokuwa Bahari: Safari Kutoka Cairo Kwenda Sakafu ya Bahari yenye Miaka Milioni 40

Saa kumi na moja alfajiri, gari la familia linaingia katika Barabara ya Mzunguko ya Cairo. Kwenye kiti cha nyuma, watoto wawili wanashikilia chupa za maji na sandwichi zilizofungwa kwa foili, huku wakiendelea kuuliza swali moja tangu usiku uliopita: "Kweli kulikuwa na nyangumi jangwani?" Baba anatabasamu bila kujibu, kwa sababu yeye mwenyewe hakuamini alipoisoma sentensi hiyo kwa mara ya kwanza. Baada ya saa tatu hivi, lami inapoisha na kubadilika kuwa njia ya mchanga kisha ukimya mkubwa, familia nzima itasimama mbele ya mifupa yenye urefu unaokaribia wa basi, ambayo mwishoni mwake kuna kitu ambacho hutakiona kwenye nyangumi yeyote unayemfahamu: miguu miwili midogo ya nyuma. Ndipo tu baba atapata jibu lake: Ndiyo, hapa palikuwa na bahari.

Mahali hapa panaitwa Wadi El Hitan, yaani "Bonde la Nyangumi", palipoko kwenye ukingo wa kaskazini-magharibi wa Hifadhi ya Wadi El Rayan katika mkoa wa Fayoum, umbali wa kilomita mia moja na hamsini kusini-magharibi mwa Cairo. Miaka milioni arobaini iliyopita, mchanga huu haukuwa mchanga hata kidogo, bali ulikuwa sakafu ya bahari ya kale ambayo wanajiolojia wanaiita Bahari ya Tethys — bahari kubwa iliyofunika kaskazini mwa Misri kabla ya kuondoka na kuacha nyuma Bahari ya Mediterania tunayoifahamu leo. Nyangumi waliokufa humo walifunikwa na mchanga tabaka baada ya tabaka; kisha mwendo wa ganda la dunia ulinyanyua sakafu hiyo ya bahari, na upepo ukaichonga kwa mamilioni ya miaka, hadi mifupa ilipoanza kudhihirika kutoka kwenye miamba kana kwamba mtu fulani ameiweka pale jana tu.

Hadithi ya kisayansi inayofanya bonde hili kuwa la kipekee inaanzia na swali linaloonekana rahisi: nyangumi walitoka wapi? Sayansi imekwisha thibitisha kuwa nyangumi ni wanyama wanaonyonyesha watoto wao na kupumua hewa kama sisi, na kwamba mababu zao walikuwa wanyama wa nchi kavu wenye miguu minne walioishi kando ya maji. Kwa mamilioni ya miaka walitumia muda mwingi zaidi ndani ya maji, miili yao ikawa mirefu, miguu yao ya mbele ikageuka kuwa mapezi, na miguu ya nyuma ikapungua polepole hadi kutoweka kabisa. Wadi El Hitan inahifadhi hasa sura za mwisho za safari hiyo, kwa sababu visukuku vyake ni vya kundi la archaeocetes — yaani "nyangumi wa kale" — katika hatua yao ya mwisho, walipokuwa bado na miguu ya nyuma iliyodumaa isiyofaa kwa kutembea, lakini iliyokuwa shahidi wa asili yao ya nchi kavu ambayo bado haijafutika.

Wenyeji wawili maarufu zaidi wa bonde hili ni Basilosaurus, nyangumi mrefu na mwembamba anayefanana na joka kubwa, na Dorudon, mdogo zaidi kwa kiasi kikubwa, mwenye urefu wa mita tatu hadi tano, ambaye mifupa ya watoto wake pia imepatikana hapa, jambo linaloashiria kuwa eneo hilo lilikuwa mahali salama walipozalia nyangumi. Umri wa visukuku hivyo unakadiriwa kati ya miaka milioni thelathini na tisa na arobaini na moja, na mifupa ya kwanza iligunduliwa msimu wa baridi wa 1902 hadi 1903, zaidi ya karne moja iliyopita, ingawa eneo hilo lilibaki bila kujulikana sana kwa umma kwa miongo kadhaa kutokana na umbali wake na ugumu wa barabara. Hii ni hadithi tofauti na ile ya dinosaur wa Kimisri, Mansourasaurus, tuliyewahi kuandika habari zake: yeye alitoweka zaidi ya miaka milioni thelathini kabla nyangumi wa Fayoum hawajaanza kuogelea katika bahari yao.

Mnamo Julai 2005, Kamati ya Urithi wa Dunia ya UNESCO iliiingiza Wadi El Hitan kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia, na kuifanya kuwa tovuti ya kwanza ya asili ya Misri kuorodheshwa, baada ya tovuti zote za Misri zilizokuwa zimeorodheshwa hapo awali kuwa ni kazi za binadamu. Iliorodheshwa chini ya kigezo cha (viii) cha UNESCO, kinachotengwa kwa maeneo yanayowakilisha hatua kubwa katika historia ya dunia na kumbukumbu za uhai juu yake. Kwa maneno rahisi zaidi: bonde hili ni ukurasa wazi zaidi duniani unaoeleza wakati nyangumi walipohama kutoka nchi kavu kwenda baharini.

Hali ya bonde hili leo inatia matumaini. Tathmini ya hivi karibuni ya Umoja wa Kimataifa wa Uhifadhi wa Mazingira (IUCN), chombo cha ushauri cha UNESCO kwa tovuti za asili, iliyochapishwa mwaka 2025, ilielezea hali ya uhifadhi wa tovuti hiyo kuwa "nzuri", na kubaini kuwa uharibifu unaosababishwa na wageni ni mdogo na unadhibitiwa kwa ufanisi, ingawa kumekuwepo visa vya watu kuchonga majina kwenye miamba, na kwamba jambo linalohitaji uangalizi zaidi ni mmomonyoko wa asili na athari za muda mrefu za mabadiliko ya tabianchi. Kwa mujibu wa tathmini hiyohiyo, idadi ya wageni iliongezeka kutoka takribani elfu kumi na mbili mwaka 2008 hadi takribani elfu hamsini na tatu mwaka 2023, ikimaanisha kwamba wageni, wengi wao wakiwa Wamisri, wameanza kugundua hazina iliyokuwa chini ya nyayo zao muda wote.

Ziara ni safari ya kutembea nje kati ya matuta ya mchanga na miamba iliyochongwa na upepo, huku mifupa ikiwa wazi mahali yalipogunduliwa, ndani ya vizuizi rahisi na kando ya mabango ya maelezo. Ndiyo maana wakati mzuri zaidi wa kwenda ni majira ya vuli, baridi na mwanzo wa masika, jua linapopungua ukali na kutembea kwa saa moja au mbili kunawezekana. Mlangoni mwa eneo hilo kuna Makumbusho ya Visukuku na Mabadiliko ya Tabianchi, yaliyofunguliwa Januari 14, 2016 kwa ushirikiano kati ya Wizara ya Mazingira ya Misri, Mpango wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa (UNDP), na serikali ya Italia; makumbusho hayo yana mfupa kamili wa nyangumi Basilosaurus isis, ambao, kwa ufahamu wetu, ndio mfupa mkubwa zaidi ulio kamili wa spishi hiyo duniani.

Lakini Fayoum haiishii kwenye nyangumi. Bonde hili ni sehemu ya Hifadhi ya Wadi El Rayan, iliyotangazwa mwaka 1989 katika eneo la kilomita za mraba 1,759 hivi, umbali wa kilomita 75 kutoka mji wa Fayoum na chini ya saa mbili kutoka Cairo. Katikati yake kuna maziwa mawili, la juu na la chini, yanayounganishwa na maporomoko ya maji ya Wadi El Rayan yanayofahamika kwa familia nyingi za Kimisri kupitia picha za matembezi ya shule. Kile ambacho wengi hawakijui ni kwamba maziwa hayo mawili si ya asili kabisa, bali yaliundwa na maji ya mifereji ya kilimo kutoka mashamba ya Fayoum yaliyoelekezwa kwenye bonde hili la jangwani, hivyo mikono ya binadamu ikaunda eneo la maji lenye kilomita za mraba 113 hivi, ambalo kingo zake zimekuwa ardhioevu iliyoorodheshwa chini ya Mkataba wa Kimataifa wa Ramsar tangu Juni 4, 2012.

Miongoni mwa mchanga wa hifadhi hii huishi mojawapo ya makundi ya mwisho duniani ya swala aina ya rhim (swala mwenye pembe nyembamba), spishi iliyo hatarini kutoweka, pamoja na idadi ndogo ya swala aina ya Dorcas, mbweha wa fenek, na ndege wanaohama wanaotua kwenye maziwa msimu wa uhamaji wao. Ndiyo maana kanuni za wageni hapa si urasimu tu: usitoke kwenye njia zilizowekwa alama, usiache hata mfuko mmoja wa plastiki nyuma yako, usichonge jina lako kwenye jiwe, na usiguse visukuku wala kuchukua jiwe kama "kumbukumbu", kwa sababu kila kipande cha mwamba katika bonde hili huenda kikawa sehemu ya kumbukumbu yenye umri wa miaka milioni arobaini.

Njiani kurudi, viatu vikiwa vimejaa mchanga na vichwa vikiwa vimejaa maswali, familia inaweza kugeukia kijiji cha Tunis kilichoko ukingo wa kusini-magharibi wa Ziwa Qarun. Kijiji hicho ni cha utulivu, na karibu kila kichochoro kina karakana ya ufinyanzi. Hadithi ya mahali hapa ilianza mwaka 1984, wakati mfinyanzi Mswisi Evelyne Porret (aliyezaliwa 1939, akafariki 2021) alipohamia huko na kuanzisha shule ya kuwafundisha watoto ufinyanzi, ambayo, kwa ufahamu wetu, bado ndiyo shule kubwa zaidi ya ufinyanzi Fayoum. Watoto wa kijiji hicho walijifunza ufundi huo kisha wakawafundisha watoto wao, na Tunis ikawa kivutio kwa wasanii na wageni, ikiwa na tamasha lake la kila mwaka la ufinyanzi. Jambo zuri zaidi ni kwamba hapa mtoto anaweza kukaa mbele ya gurudumu la mfinyanzi na kutengeneza kwa mikono yake sahani ndogo ya kubeba nyumbani.

Kwa vitendo, safari nzima inaweza kukamilika kwa siku moja kwa gari binafsi au kupitia programu za safari zilizopangwa, ukikadiria saa tatu hivi za safari kati ya Cairo na Wadi El Hitan kwa kila upande. Barabara imewekewa lami sehemu kubwa yake, na sehemu ya mchanga inabaki mwishoni ambapo wale wasio na gari la magurudumu manne wanashauriwa kuratibu na wakazi wa eneo hilo. Ada za kuingia na saa za ufunguzi hubadilika mara kwa mara, hivyo hatutaji tarakimu mahususi, na tunashauri kuthibitisha na mamlaka rasmi kabla ya kuondoka. Kanuni ya dhahabu: ondoka mapema sana, beba maji zaidi ya unavyodhani unahitaji, pamoja na kofia na viatu vizuri, wala usitegemee mtandao wa simu jangwani.

Jambo linalostahili kusimamiwa, mbali na maelekezo ya vitendo, ni maana yake. Tunaishi katika nchi iliyozoea kupima ukubwa wake kwa kile ambacho binadamu amekijenga: mapiramidi, mahekalu, na ngome. Wadi El Hitan inasema jambo tofauti: kwamba ardhi hii ilikuwa kubwa mamilioni ya miaka kabla ya mguu wa binadamu kuikanyaga, kwamba chini ya mchanga wa Jangwa la Magharibi kuna kumbukumbu ya uhai ambayo nchi chache zinayo, na kwamba kuilinda si anasa ya kimazingira bali ni wajibu kwa kumbukumbu ya sayari hii. UNESCO ilipochagua mahali hapa, haikuwa ikiheshimu miamba, bali wakati fulani katika historia ya uhai ambao, kama ilivyotokea, Misri ndiyo iliyouhifadhi.

Njiani kurudi Cairo, watoto wawili wanalala kwenye kiti cha nyuma, mmoja wao akiwa amebeba sahani ndogo ya udongo ambayo bado haijakauka. Kwenye taa ya kwanza ya barabarani iliyosongamana kwenye Barabara ya Mzunguko, msongamano unarudi kama kawaida, lakini kitu kimebadilika: baba ambaye jana hakuiamini sentensi hiyo, sasa anapita kando ya bango kubwa la matangazo na kufikiri kwamba lami na zege hili lote lilikuwa siku moja sakafu ya bahari. Huenda kesho mwanawe akamuuliza: "Basi turudi tena?" na huenda mtoto wako mwenyewe akakuuliza swali lilelile. Wakati huu, jibu liko tayari.