Hollywood Kando ya Mto Nile: Enzi ya Dhahabu ya Sinema ya Misri

Kwa takriban miongo mitatu, tangu mwishoni mwa miaka ya 1930 hadi mwishoni mwa miaka ya 1960, Kairo ulikuwa mji mkuu wa sanaa ya filamu katika ulimwengu wa Kiarabu bila mpinzani yeyote. Studio zake zilitoa melodrama, filamu za muziki na vichekesho kwa kasi ambayo hakuna nchi jirani iliyoweza kuilinganisha, na nyota zake zilifahamika kuanzia Casablanca hadi Baghdad. Wakosoaji na wanahistoria hukiita kipindi hicho “enzi ya dhahabu ya sinema ya Misri”, na mji wenyewe ukapata jina la utani lililoshikamana nao milele: “Hollywood ya Mashariki” au “Hollywood ya Mto Nile”. Hii ni hadithi ya jinsi tasnia hiyo ilivyojengwa, ya nyuso zilizoipa mng’ao wake, na ya sababu inayofanya filamu zake ziendelee kuonyeshwa hadi leo.

Sinema iliifikia Misri mapema kwa kushangaza: picha zinazotembea zilionyeshwa Iskandaria mwaka 1896, miezi michache tu baada ya maonyesho ya kwanza ya ndugu Lumière mjini Paris, na punde kumbi za kudumu zikafunguliwa Iskandaria na Kairo. Kwa miongo mingi skrini zilionyesha zaidi filamu zilizoagizwa kutoka nje, lakini Wamisri walihamia hatua kwa hatua nyuma ya kamera. Filamu bubu “Layla” (1927), iliyotayarishwa na kuigizwa na mwanzilishi Aziza Amir, huadhimishwa kama filamu ndefu ya kwanza ya Misri na kama uthibitisho, wakati ambapo watu wachache waliamini, kwamba sinema ya kitaifa iliwezekana.

Kisha sauti ikaja na kubadilisha kila kitu. Mwaka 1932 Misri ilitoa filamu zake za kwanza zenye sauti, miongoni mwazo “Awlad al-Zawat” (Watoto wa Matajiri) na filamu ya kimuziki “Unshudat al-Fuad” (Wimbo wa Moyo), na hadhira ikagundua kuwa skrini inaweza kubeba sauti za Kimisri na nyimbo za Kimisri. Miaka mitatu baadaye ukafuata uamuzi wa maana: kufunguliwa kwa Studio Misr mwaka 1935 na mwanauchumi Talaat Harb ndani ya kundi la viwanda la Benki ya Misri. Kwa majukwaa ya kisasa ya upigaji picha, maabara na mafundi waliofunzwa Ulaya, ilikuwa studio ya kwanza yenye vifaa kamili katika eneo hilo, na ikaipa sinema ya Misri uti wa mgongo wa kiviwanda.

Mashine ya studio iliendeshwa na wimbo. Filamu za muziki zilizojengwa kumzunguka mtunzi na mwimbaji Mohamed Abdel Wahab na mpendwa wa wote Layla Murad zilijaza kumbi, na kazi ya awali ya Studio Misr, “Wedad” (1936), ikamweka mwimbaji mkubwa Umm Kulthum kwenye skrini. Farid al-Atrash akaongeza mfululizo wake wa filamu za mapenzi zenye nyimbo, mara nyingi akiwa pamoja na mchezaji ngoma Samia Gamal, huku Tahia Carioca akiifanya ngoma ya mashariki kuwa sanaa ya filamu inayojitegemea. Filamu zilisafiri pamoja na nyimbo zake: wimbo uliofana katika kazi ya Kairo uliimbwa na ulimwengu wote wa Kiarabu ndani ya miezi michache tangu kuonyeshwa kwake mara ya kwanza.

Vichekesho na melodrama vilikuwa nguzo nyingine mbili za tasnia hiyo. Jitu la jukwaa Naguib al-Rihani alileta skrinini ucheshi wake wa kibinadamu na mkali katika filamu kama “Ghazal al-Banat” (1949); baadaye Ismail Yassin akawa uso wa vichekesho vya wananchi kwa kuongoza mfululizo mzima wa filamu zilizobeba jina lake. Upande wa pili wa hisia alisimama Youssef Wahbi, mwungwana wa melodrama ya jukwaani, ambaye mawaidha yake ya kishindo yaliwafundisha kizazi kizima cha waigizaji jinsi ya kujaza picha ya karibu. Kati ya kicheko na machozi, studio zilijifunza kuhudumia ladha zote katika kipindi kimoja cha maonyesho.

Kando ya mashine ya burudani, sinema yenye uzito zaidi nayo ikachukua sura. Filamu ya Kamal Selim “Al-Azima” (Azma, 1939) ilifuatilia watu wa kawaida katika kichochoro cha wanyonge cha Kairo, na inahesabiwa kuwa filamu mama ya uhalisia wa Kimisri. Salah Abu Seif aliikuza shule hiyo baada ya vita, na Youssef Chahine akaipa kazi bora isiyofifia kwa “Kituo cha Treni cha Kairo” (1958), ambamo yeye mwenyewe aliigiza muuza magazeti kiwete aliyeliwa na mahaba ya wazimu. Skrini ilijilisha pia kutoka kwa riwaya: “Du’a al-Karawan” (Dua ya Ndege Karawani, 1959) ya Henry Barakat, iliyotoholewa kutoka riwaya ya Taha Hussein, ilionyesha jinsi utohozi wa kifasihi unavyoweza kuwafikia wakosoaji na hadhira kwa pamoja.

Enzi ya dhahabu ilifua nyota ambao majina yao bado hufungua mazungumzo. Faten Hamama, “bibi wa skrini ya Kiarabu”, aliunganisha ulaini na ugumu katika miongo minne ya majukumu. Omar Sharif, mwenzake katika filamu na maishani, aliruka kutoka Kairo hadi umaarufu wa kimataifa kupitia “Lawrence wa Arabia” (1962) na “Daktari Zhivago”. Hind Rostom alieneza mng’ao na moto, Shadia alipita kwa wepesi kati ya wimbo na tamthilia, na katika miaka ya 1960 akaja kijana Soad Hosny, “Cinderella wa skrini ya Misri”, kuvutia eneo zima. Mfumo wa nyota uliuza tiketi, lakini pia uliweka viwango vya ufundi vilivyodumu.

Filamu za Misri hazikubaki nyumbani; wasambazaji waliziandaa hadi kila mji mkuu wa Kiarabu, ambako hadhira ilikutana na mitaa ya Misri, utani wake na nyimbo zake wiki baada ya wiki. Usafirishaji huo wa kudumu ni miongoni mwa sababu zilizofanya lahaja ya Kimisri kuwa sura ya Kiarabu cha mazungumzo inayoeleweka zaidi, kwani vizazi vizima katika eneo lote vilikulia vikiisikia kwenye kumbi za sinema. Ndani ya nchi, majumba makubwa ya sinema ya katikati mwa Kairo na Iskandaria yalisimamisha utamaduni mzima wa kimji wa maonyesho ya kwanza, majarida ya sanaa na habari za nyota, na kwenda sinema kukawa ibada ya kila wiki kwa familia za tabaka zote.

Miaka ya 1960 ilileta kigeuzi: dola ilitaifisha sehemu kubwa ya tasnia, ikaziunganisha studio na kumbi za sinema katika sekta ya umma iliyotoa filamu za matarajio makubwa, miongoni mwazo tohozi kubwa za kifasihi, lakini ikazalisha pia urasimu na madeni. Wanahistoria wengi huweka mwisho wa enzi ya dhahabu mwishoni mwa miaka ya 1960, wakati mfumo wa studio ulipodhoofika na nyota pamoja na wakurugenzi wakatawanyika. Uzalishaji ulifufuka mikononi mwa watu binafsi katika miaka ya 1970, lakini mashine ile ya zamani iliyoshikamana, yaani studio, nyota, mtunzi na mnyororo wa kumbi zikifanya kazi kama mkono mmoja, haikurudi kamwe katika umbo lake la kikale.

Hata hivyo, urithi wenyewe ulisalimika. Sinema ya Misri ilipoadhimisha miaka mia moja mwaka 1996, wakosoaji walichagua filamu mia moja muhimu zaidi za Misri, na “Al-Azima” ikaongoza orodha hiyo, orodha ambayo bado inawaongoza watazamaji hadi leo. Tamasha la Kimataifa la Filamu la Kairo, lililoanzishwa mwaka 1976 na ni miongoni mwa matamasha ya zamani zaidi katika eneo hili, hulihifadhi jiji hilo kwenye ramani ya sinema ya dunia, na miradi ya urejeshaji inaendelea kuokoa nakala za filamu za kikale ili vizazi vipya viziangalie kama hadhira yake ya kwanza ilivyoziangalia.

Ukiuliza kwa nini filamu hizi zinadumu, jibu ni rahisi: kwa sababu bado zinatazamwa. Vituo vya setilaiti na majukwaa ya utiririshaji huonyesha filamu za kikale za rangi nyeusi na nyeupe kila siku, nyimbo zake ziko hai katika redio na simu, na kauli zake hunukuliwa kama methali. Kwa watengenezaji wa filamu, enzi ya dhahabu inabaki somo la juu la ufundi: hadithi, nyota na wimbo katika mizani iliyodhibitiwa. Kwa watu wengine wote, ni albamu ya familia: taswira ya Kairo ya kifahari na mtundu ambayo ulimwengu wote wa Kiarabu uliipenda, kwa picha ishirini na nne kwa sekunde.