Jicho la Misri Angani: Kioo cha Inchi 74 cha Kottamia Kinachotazama Ulimwengu Tangu 1964

Jua linazama polepole juu ya upeo wa macho katika Jangwa la Mashariki, na hewa inapoa ghafla kama inavyotokea daima jangwani. Juu ya tambarare lililoinuka mashariki mwa Cairo, kuba kubwa jeupe linaanza kuzunguka polepole, kisha ufa wake mrefu unafunguka kidogo kidogo, kama jicho linalofungua kope lake baada ya siku ndefu. Ndani yake, mwanaanga wa Kimisri anaangalia skrini ya kompyuta na kuandika kuratibu za nyota iliyo mbali, na darubini kubwa inasogea kimya kimya kuelekea sehemu ya anga isiyoonekana kwa jicho la kawaida. Usiku wa leo hakuna vumbi, anga ni safi, na usiku kama huu ndio ambao watu wa mahali hapa husubiri mwaka mzima.

Mahali hapa ni Kituo cha Uangalizi wa Anga cha Kottamia, kilichopo umbali wa kilomita sitini hivi mashariki mwa Cairo, chenye kioo chenye upana wa inchi 74, sawa na mita 1.88 hivi, ambacho kimekuwa kikifanya kazi tangu mwaka 1964. Tunachapisha maneno haya wakati wa Wiki ya Kimataifa ya Anga, inayoadhimishwa kila mwaka kuanzia tarehe 4 hadi 10 Oktoba. Hapo awali tuliandika kuhusu setilaiti na vitu vinavyozunguka juu ya vichwa vyetu; leo tunarudi chini duniani, hadi kwenye kuba tulivu lililoko pembeni mwa jangwa, ambalo kwa miongo sita limekuwa likilinda jicho la Misri linaloelekea angani.

Wiki ya Kimataifa ya Anga si tukio la muda mfupi lililobuniwa na kampuni au jarida fulani, bali lilianzishwa rasmi na Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa kupitia Azimio Na. 54/68 la tarehe 6 Desemba 1999. Tarehe hizo zilichaguliwa kwa sababu tarehe 4 Oktoba ni kumbukumbu ya kurushwa kwa setilaiti ya kwanza duniani, Sputnik 1, mwaka 1957, na tarehe 10 Oktoba ni kumbukumbu ya kuanza kutumika kwa Mkataba wa Anga za Juu (Outer Space Treaty) mwaka 1967. Hata hivyo, safari ya binadamu kuelekea angani ilianza karne nyingi kabla ya hapo, kutoka ardhini, kutoka vituo vya uangalizi vilivyokuwa vikitazama juu, na Misri ilikuwa miongoni mwa nchi za kwanza kutazama.

Hadithi inaanza muda mrefu kabla ya Kottamia. Kwa mujibu wa Orodha ya Urithi wa Unajimu inayosimamiwa na Muungano wa Kimataifa wa Unajimu (IAU) kwa ushirikiano na UNESCO, Kituo cha kwanza cha Uangalizi cha Khedivial (khedivi akiwa ni cheo cha watawala wa kurithiana wa Misri chini ya utawala wa Milki ya Osmani) kilianzishwa mwaka 1865 huko Abbassia, kaskazini-mashariki mwa Cairo, na mwanasayansi wa Kimisri Mahmoud Ahmed Hamdi al-Falaki, ambaye jina lake linabeba mtaa maarufu katikati mwa jiji la Cairo. Kisha, jiji lilipoendelea kukua na taa zake kuenea, kituo hicho kilihamishiwa Helwan kati ya mwaka 1903 na 1904, umbali wa kilomita thelathini hivi kusini mwa Cairo, kwenye mwinuko wa mita 116 juu ya usawa wa bahari.

Huko Helwan, kulitokea jambo linalostahili kusimuliwa kwa watoto shuleni. Mwanaanga na mfanyabiashara Mwingereza John Henry Reynolds alikitolea Kituo cha Uangalizi cha Helwan darubini ya kioo chenye upana wa inchi thelathini, ambayo orodha hiyo hiyo inaieleza kuwa darubini ya kwanza kubwa katika bara zima la Afrika. Kwa mujibu wa orodha hiyo, Reynolds alichagua Misri hasa kwa sababu hali yake ya hewa ilifaa kwa upigaji picha wa unajimu kwa miezi mingi ya mwaka. Kwa maneno mengine, jua ambalo tunalilalamikia wakati wa kiangazi lilikuwa, machoni mwa wanasayansi wa Ulaya, hazina, kwa sababu lilimaanisha anga safi lisilo na mawingu.

Kwa darubini hiyo hiyo, mwanaanga Harold Knox-Shaw, aliyefanya kazi Helwan kati ya mwaka 1907 na 1924, alitazama Nyota-mkia ya Halley wakati wa ziara yake maarufu ya mwaka 1910, akaipiga picha ikiwa inapita angani mwa Misri, kabla ya kuendelea kusoma muundo wa mawingu ya nyota (nebulae) yaliyo mbali. Hivyo ndivyo kituo kilichopo pembezoni mwa Helwan kilivyokuwa sehemu ya kumbukumbu ya kisayansi ya dunia: nyota-mkia iliyowatia hofu watu wengi duniani wakati huo ilikuwa ikichunguzwa kwa utulivu kutoka tambarare lililo karibu.

Lakini Cairo hauachi kukua, taa zake haziachi kuenea, na vumbi na moshi ndio maadui wa zamani zaidi wa mwanaanga. Wanasayansi walihitaji mahali palipo mbali zaidi, juu zaidi, na giza zaidi. Mwaka 1948, kwa mujibu wa orodha hiyo hiyo, Misri ilisaini mkataba wa kununua darubini kubwa ya kioo chenye upana wa inchi 74, ili iwekwe Kottamia. Hata hivyo, kifaa hicho hakikuanza kufanya kazi hadi mwaka 1964, yaani miaka kumi na sita kamili baada ya mkataba huo, miaka ambayo nchi ilipitia mapinduzi na mabadiliko makubwa katika kila kitu. Hatujui kwa uhakika sababu za kina za ucheleweshaji huo mrefu, lakini muhimu ni kwamba kuba hilo hatimaye lilifunguliwa, na bado linaendelea kufunguliwa.

Msomaji anaweza kuuliza: upana wa inchi 74 wa kioo hicho una maana gani? Jibu ni kwamba, kwa asili, darubini ni kama ndoo inayokusanya mwanga, na kadiri mdomo wake unavyokuwa mpana ndivyo inavyokusanya mwanga mwingi zaidi kutoka kwa vitu hafifu vilivyo mbali. Kioo chenye ukubwa huu hukusanya mwanga mara nyingi zaidi ya kile ambacho jicho la binadamu linaweza kukusanya, hivyo huwezesha kuona nyota na galaksi ambazo jicho wala darubini ndogo haziwezi kuziona. Kwa miongo kadhaa, darubini hii ilielezwa katika machapisho ya Muungano wa Kimataifa wa Unajimu kuwa ndiyo kubwa kuliko zote Kaskazini mwa Afrika na Mashariki ya Kati. Leo hii imepitwa na darubini mpya zaidi nchini Iran, ambapo darubini yenye kioo cha mita 3.4 ilipata mwanga wake wa kwanza mwezi Oktoba 2022, na nchini Uturuki, ambapo kuna darubini yenye upana wa mita nne. Lakini, kwa kadiri tunavyofahamu, bado ni darubini kubwa kuliko zote katika ulimwengu wa Kiarabu hadi wakati wa kuandika makala haya.

Kuhusu taasisi inayosimamia haya yote, kwa miongo mingi ilibadilika kutoka Kituo cha Uangalizi cha Khedivial cha Helwan hadi kuwa Taasisi ya Unajimu na Jiofizikia ya Helwan mwaka 1960, kisha Taasisi ya Kitaifa ya Utafiti wa Unajimu na Jiofizikia mwaka 1986, jina tunalolijua leo. Chini ya mwavuli wake, si ulimwengu tu unaofuatiliwa, bali pia matetemeko ya ardhi; taasisi hiyo hiyo ndiyo tunayosikia jina lake kila ardhi inapotetemeka chini ya miguu yetu. Yaani, jicho la Misri linaloelekea juu ni sikio lile lile linalosikiliza ndani ya ardhi.

Muhimu zaidi ya yote, kifaa ambacho Misri ilikisainia mkataba mwaka 1948 hakikuachwa kizeeke. Orodha hiyo inaeleza kuwa mwaka 1995 Misri ilisaini mkataba na kampuni ya Kijerumani ya Zeiss kwa ajili ya kukikarabati kioo hicho, ikiwa ni pamoja na kukiwekea vioo viwili vipya, kikuu na cha pili, vilivyotengenezwa kwa kioo maalum kiitwacho Zerodur, baada ya kioo cha asili kuharibika kutokana na kusafishwa mara kwa mara kwa asidi kabla ya kupakwa upya rangi; mfumo mpya wa macho ulianza kutumika mwaka 2003 baada ya ucheleweshaji uliosababishwa na matatizo katika ubunifu wa mfumo wa kubeba kioo. Makala ya kisayansi ya watafiti wa kituo hicho, iliyochapishwa mwaka 2008 na kuwekwa kwenye jukwaa la machapisho ya awali la arXiv mwaka 2014, inaeleza uboreshaji huo kama ifuatavyo: mfumo mpya wa macho, udhibiti wa kompyuta wa darubini na kuba pamoja, na kamera za kidijitali za CCD kwa ajili ya kupiga picha moja kwa moja na uchambuzi wa wigo wa mwanga (spectral analysis). Zaidi ya hayo, Kituo cha Uangalizi wa Astrofizikia cha Okayama nchini Japani kilikitolea Kottamia kifaa cha spectrograph chenye gridi, ambacho kilijaribiwa na kufungwa kwa mafanikio kwenye lengo la Cassegrain lenye uwiano wa f/18.

Neno spectrograph laweza kusikika zito, lakini maana yake ni rahisi na ya kuvutia. Mwanga wa nyota unapopita kwenye gridi laini, hugawanyika katika rangi zake kama upinde wa mvua, na kuonekana ndani yake mistari myembamba myeusi, ambayo ni "alama za vidole" za elementi za kikemikali za nyota hiyo. Kutokana na mistari hiyo, mwanaanga hujua nyota hiyo imeundwa na nini, ina joto kiasi gani, na kama inatusogelea au inatuondokea. Kwa maneno mengine, mwanaanga aliyeketi katika Jangwa la Mashariki anaweza kusoma muundo wa kikemikali wa nyota iliyo mbali kwa mamia ya miaka ya mwanga, bila hata kuinuka kwenye kiti chake, kwa kutumia kifaa kilichotengenezwa na Wajapani na kufungwa na Wamisri.

Maisha huko Kottamia si bila changamoto. Vumbi linalosukumwa kutoka jangwani, unyevu wa mara kwa mara, na taa za miji mipya inayozidi kusogea karibu na tambarare hilo mwaka baada ya mwaka, vyote hivyo vinashindana na nyota kwa ajili ya anga hilo. Taasisi ya Kitaifa ya Utafiti wa Unajimu na Jiofizikia inaeleza kwenye tovuti yake kwamba mahali hapo pamekuwa na zaidi ya usiku 220 safi kwa mwaka tangu 1964, idadi ambayo taasisi hiyo inaitaja na ambayo hatukuweza kuithibitisha kwa kipimo huru, lakini inaonyesha wazi kwamba usiku safi ndio mtaji halisi wa kituo hicho, na kwamba kila usiku ambao vumbi linalazimisha kuba kufungwa ni usiku uliopotea katika maisha ya utafiti.

Ujumbe tunaotaka kufikisha ni kwamba unajimu nchini Misri si ukurasa tu wa kitabu cha historia kuhusu piramidi na upatanisho wake na nyota, wala si hadithi nzuri tu kuhusu Nyota-mkia ya Halley juu ya Helwan. Ni kituo kinachofanya kazi, chenye kuba linalozunguka, kioo kinachonasa mwanga, kompyuta inayoelekeza, na kamera inayorekodi, na wenye watafiti wa Kimisri wanaochapisha makala zao katika majarida ya kimataifa. Mwanafunzi anayesimama leo kwenye foleni ya asubuhi shuleni, au anayeketi darasani kwenye somo la fizikia, anaweza kuota ndoto — ndoto halisi, si ya kubuni — ya kusimama siku moja ndani ya kuba hilo na kuandika kuratibu za nyota.

Na utakaporudi nyumbani usiku wa leo, ukatoka kwenda barazani au darini kunywa chai, inua kichwa chako kidogo. Kati ya taa za mitaani na mabango ya matangazo, huenda ukaona nyota moja au mbili. Kumbuka kwamba umbali wa saa moja kwa gari mashariki mwa Cairo, kuna mtu anayeinua kichwa chake wakati huo huo, lakini kwa kioo chenye upana wa inchi 74, na kwamba katika kile unachokiona wewe kama nyota hafifu, yeye anaona nyota, galaksi, na ujumbe wa kikemikali wenye umri wa mamia ya miaka. Jicho la Misri limekuwa wazi angani tangu 1964, na bado liko wazi, na linahitaji mtu kutoka kizazi kijacho kulilinda — labda mwanao wa kiume, au wa kike, au wewe mwenyewe.