Naguib Mahfouz: Msimulizi aliyeziweka vichochoro vya Kairo kwenye ramani ya fasihi ya dunia

Katika msimu wa vuli wa 1988, Akademia ya Uswidi ilitangaza kuwa Tuzo ya Nobel ya Fasihi imetunukiwa mwandishi wa riwaya wa Kimisri mwenye umri wa miaka 76, Naguib Mahfouz. Alikuwa mwandishi wa kwanza wa lugha ya Kiarabu kuipata tuzo hiyo tangu ianzishwe. Hakusafiri kwenda Stockholm kuipokea, kwani alikuwa mtu aliyeshikamana sana na ratiba yake ya kila siku mjini Kairo; binti zake wawili walimwakilisha huku hotuba yake ikisomwa, hotuba ambayo ndani yake aliziamkia staarabu mbili, ya Mafarao na ya Kiislamu, akijitangaza kuwa mwana wa zote mbili.

Mahfouz alizaliwa Desemba 1911 katika mtaa wa Gamaliya, moyoni mwa Kairo ya kifatimi, kati ya vichochoro, visima vya maji ya kunywa na minara ya misikiti ambavyo baadaye vingekuwa jukwaa la kazi zake kubwa. Ingawa familia yake ilihamia mtaa wa Abbasiya alipokuwa mvulana, moyo wake ulibaki umeshikamana na kichochoro cha zamani, hadi kichochoro hicho kikawa kwake ulimwengu kamili ambamo maswali ya haki, madaraka na imani hupimwa.

Alisomea falsafa katika Chuo Kikuu cha Misri na, akiwa kijana, alisitasita kati ya fikra na fasihi kabla ya kuamua kushika njia ya riwaya. Kwa miongo kadhaa alikuwa mtumishi wa umma katika taasisi za utamaduni, za wakfu na za sinema, akiandika kwa saa zilizopangwa kwa nidhamu kali: aliamini kuwa ari ya ghafla haiwezi kuchukua nafasi ya utaratibu, na hata katika uzee wake alibaki mwaminifu kwa nyakati zake za kuandika, za kutembea na za kahawa.

Alianza safari yake kwa riwaya za kihistoria zilizowekwa katika Misri ya Mafarao, kama “Mchezo wa Majaliwa”, “Radubis” na “Vita vya Thebes”, akisukumwa na ndoto ya kitaifa iliyoona historia ya mbali kama kioo cha wakati uliopo. Lakini punde aligundua kuwa malighafi yake halisi ilikuwa katika wakati uliopo, akageukia uhalisia kwa riwaya kama “Kairo Mpya”, “Khan al-Khalili” na “Kichochoro cha Midaq”, zilizochora ramani ya kijamii iliyojaa uhai ya Kairo ya miaka ya 1940.

Kisha kikaja kilele ambacho hukumu ya wahakiki imetulia juu yake: Trilojia. Katika “Kati ya Majumba Mawili”, “Jumba la Shauku” na “Mtaa wa Sukari”, zilizochapishwa katika miaka ya 1950, Mahfouz alifuatilia vizazi vitatu vya familia ya Sayyid Ahmad Abd al-Gawad kuanzia mapinduzi ya 1919 hadi Vita vya Pili vya Dunia. Kupitia nyumba moja aliandika historia ya taifa zima likibadilika, na akaumba wahusika, kutoka kwa baba mwenye kutisha na heshima hadi Amina mvumilivu, walioingia moyoni mwa Wamisri kana kwamba ni wa nyama na damu.

Njia yake haikukosa dhoruba. Riwaya “Watoto wa Mtaa Wetu”, iliyochapishwa kwa mfululizo katika gazeti la Al-Ahram mwaka 1959, ilizua mjadala mpana wa kidini kwa sababu ya muundo wake wa kiishara; haikutoka kama kitabu ndani ya Misri kwa miongo kadhaa, bali ilipigwa chapa Beirut. Mjadala uliendelea kuifuata hadi ulipofikia kilele chake cha kusikitisha mwaka 1994, wakati kijana mwenye msimamo mkali alipomchoma Mahfouz kisu shingoni mbele ya nyumba yake. Mwandishi huyo aliyekuwa na zaidi ya miaka themanini alinusurika kimiujiza, lakini jeraha lilidhoofisha mkono aliokuwa akiandikia, hivyo maandishi yake mafupi ya mwisho aliyanena kwa mdomo ili yaandikwe.

Kati ya vituo hivi, Mahfouz aliyahuisha maarifa yake ya uandishi mara baada ya mara. Katika miaka ya 1960 aliandika riwaya za wasiwasi wa kiuwepo na ukosoaji uliojificha kama “Mwizi na Mbwa”, “Porojo Juu ya Mto Nile” na “Miramar”, na katika kazi zake za baadaye kama “Hadithi za Mtaa Wetu” na “Mwangwi wa Wasifu”, lugha yake ilifikia usafi wa hekima ya kisufi, ikithibitisha kuwa msimuliaji mkubwa hazeeki bali huchujwa hadi kufikia kiini chake.

Jina lake liliambatana kwa karibu na sinema ya Misri katika enzi yake ya dhahabu; alifanya kazi kama mwandishi wa miswada ya filamu na kama afisa katika taasisi za sinema za serikali, na makumi ya riwaya na hadithi zake zikageuzwa filamu ambazo leo ni za kudumu, kuanzia “Kichochoro cha Midaq” hadi “Mwanzo na Mwisho” na “Kairo 30”. Kwa njia ya skrini, wahusika wake waliwafikia mamilioni ya watu ambao hawakuwahi kusoma riwaya zake.

Ama taratibu zake za kila siku, zikawa sehemu ya hadithi yake: matembezi marefu ya asubuhi, vikao vya mikahawa kuanzia Fishawi ndani ya Khan al-Khalili hadi mikahawa ya katikati ya jiji, na mkutano wa kila wiki wa marafiki uliojulikana kama kundi la “Harafish”. Katika vikao hivyo alisikiliza zaidi kuliko alivyozungumza, akichukua kutoka vinywani mwa watu yale ambayo baadaye aliyageuza kuwa fasihi.

Naguib Mahfouz alifariki Agosti 2006 akiwa na umri wa miaka tisini na nne, na akaagwa kwa mazishi ya kijeshi na ya kitaifa kwa pamoja. Leo kazi zake zimetafsiriwa katika makumi ya lugha, wageni hutembelea makumbusho yake katika takia ya Abu al-Dhahab karibu na Al-Azhar, na swali lake kubwa bado linaning’inia katika kila kichochoro alichokiandika: Binadamu ataishije kwa haki na kwa uhuru katika dunia isiyoacha kubadilika? Na kwa kuwa jibu bado halijakamilika, Mahfouz ataendelea kusomwa.