Baada ya kengele ya mwisho, siku ya pili ya shule yaanza: Jioni za "sanater" mtaani Misri

Saa moja usiku, saa nyingi baada ya shule kufunga milango yake, mtaa mdogo katika mtaa wa kawaida wa Misri huamka kwa siku ya pili ya masomo. Hauhitaji kutafuta mahali hapo; mwanga wenyewe unakuonyesha njia. Mabango ya vituo vya masomo ya ziada, yenye rangi za kuvutia macho na majina ya masomo yaliyoandikwa kwa herufi nzito, huangaza barabara kuliko taa za umma za barabarani, ambazo nusu yake imezimwa au inameremeta tu. Milango mitatu ipo bega kwa bega, kila mmoja ukiwa na jina tofauti juu yake, na mbele yake teksi zinasimama na kuondoka kwa mpangilio ulio wa kawaida, kama vile kuna ratiba isiyotangazwa. Kwa lugha ya mtaani ya Wamisri, vituo hivi huitwa "sanater" — neno lililotokana na matamshi ya kienyeji ya neno la Kiingereza "centers" (vituo) — na jina hilo limekuwa likitumika kuelezea sekta nzima ya masomo binafsi.

Kutoka upande wa pili wa barabara, mtu anaweza "kusoma" mtaa mzima bila kuingia mlangoni popote. Basi dogo (microbus) linashusha kundi la wanafunzi kwenye kona, na muuzaji wa kioski ameandaa kalamu, madaftari madogo, na vikombe vya chai kwa wale wanaosubiri. Mlangoni pa jengo la kwanza, msimamizi wa usalama au mpokeaji wageni amesimama akiwa na orodha ya majina, na mara kwa mara huinua sauti yake akitamka neno moja: "Mwaka wa tatu!" Kikundi kimoja huondoka, kingine huchukua nafasi yake, na mzunguko huo huendelea hivyo hadi baada ya saa nne usiku.

Jambo la kwanza linaloonekana ni mifuko. Mifuko mizito ya shule ambayo watoto hawa walibeba asubuhi imetoweka, na badala yake wamebeba mifuko mepesi zaidi yenye "karatasi za mazoezi" — karatasi zilizonakiliwa na kukazwa kwa stepo, kila somo likiwa na karatasi yake, na kila kituo kikiwa na muundo wake wa karatasi unaokitofautisha na kituo cha jirani. Kitabu cha shule kimetoweka kabisa katika tukio hili, kana kwamba ni mali ya siku ya kwanza pekee, si ya pili. Kwenye ngazi za majengo, wakisubiri kundi lililotangulia limalize, wanafunzi hukaa safu kwa safu wakipitia karatasi au kubadilishana simu, huku wazazi wakisubiri barabarani, au wakiwa ndani ya magari yao huku injini ikiwaka.

Jioni hizi zinawagharimu kiasi gani familia zinazowatuma watoto wao? Tunamwelekeza msomaji kwenye makala iliyochapishwa na tovuti hii mwanzoni mwa mwaka huu wa masomo, "Kurudi Shuleni kwa Busara," ikimnukuu Wakala Mkuu wa Uhamasishaji wa Umma na Takwimu wa Misri (CAPMAS): masomo binafsi na vikundi vya ziada vinachukua asilimia 28.3 ya matumizi ya elimu kwa familia zenye wanafunzi, na mwaka huu wa masomo ulianza tarehe 12 Septemba 2026. Hapa tunaongeza tu takwimu moja ya zamani zaidi, tukiitaja pamoja na tarehe yake tu: mwezi Julai 2016, tovuti ya Ahram Online (tovuti ya Kiingereza ya gazeti la Al-Ahram la Misri) iliripoti, ikinukuu wakala huohuo, kwamba familia ya mjini yenye wanafunzi ilikuwa ikitumia karibu pauni za Misri 5,500 kwa mwaka kwenye elimu, sawa na asilimia 11 ya kipato chake, ikilinganishwa na karibu pauni 2,333, au asilimia 6.7, kwa familia ya kijijini. Takwimu zimebadilika sana tangu wakati huo, lakini pengo kati ya mjini na kijijini bado linasomeka barabarani: mabango yenye mwanga yanaonekana zaidi mijini.

Lakini swali linaloibuliwa na barabara hii si la fedha tu. Swali ni kwa nini mtaa huu upo kabisa. Na jibu la kweli huanzia shuleni, si kwenye kituo cha masomo. Mwezi Mei 2025, Waziri wa Elimu Mohamed Abdel Latif alisema, katika semina iliyoandaliwa na Baraza la Biashara la Misri na Kanada jijini Cairo, kama ilivyoripotiwa na Ahram Online, kwamba upungufu wa walimu nchini nzima ulikuwa unakaribia walimu 470,000, na kwamba idadi ya wanafunzi katika baadhi ya madarasa ya shule za serikali ilikuwa imepita wanafunzi mia mbili kabla ya mpango wa kupunguza msongamano. Darasa la ukubwa huo, likiwa na mwalimu mmoja tu mbele yake, linaeleza mengi kati ya yanayotokea barabarani saa moja usiku, bila kumlaumu mtu yeyote.

Kwa kuwa makala hii inachapishwa Siku ya Walimu Duniani, ni haki kusema kile kila aliyewahi kusimama barabarani hapa anachokijua: mwalimu anayepanda ngazi za kituo cha masomo jioni, mara nyingi ni yuleyule mwalimu aliyesimama darasani asubuhi. Yeye hakubuni msongamano wa darasa, wala hakujiwekea mshahara wake, wala hakuamua kwamba njia ya kuingia chuo kikuu iwe mtihani mmoja tu unaoamua hatima ya miaka mingi. Kwa jinsi tunavyoona, yeye ndiye kiungo kilichochoka zaidi katika mnyororo mrefu — anafanya kazi ya siku mbili katika siku moja, na kulaumiwa pande zote mbili.

Serikali yenyewe ilikiri ukubwa wa hali hii miaka minne iliyopita. Mwezi Oktoba 2022, aliyekuwa Waziri wa Elimu wakati huo, Dkt. Reda Hegazy, alitangaza mpango wa kutoa leseni kwa vituo vya masomo binafsi na kuwaruhusu walimu wa shule kufanya kazi humo kwa malipo yatakayolipwa kwa wizara, na alikadiria thamani ya soko hilo kufikia pauni za Misri bilioni 47 kwa mwaka. Takwimu hiyo peke yake ilitosha kuwasha moto bungeni: Spika wa Bunge aliagiza kamati ya elimu ifanye vikao vya kusikiliza maoni, wabunge wengi walipinga uamuzi huo, na baadhi yao walisema kwamba unamaliza shule ya serikali badala ya kuiboresha.

Uamuzi huo haukudumu kwa muda mrefu. Kwa mujibu wa gazeti The National mwezi Februari 2023, wizara ilirudi nyuma kuhusu kutoa leseni kwa vituo hivyo, wiki chache tu baada ya kutangazwa; waziri alisema mbele ya bunge kwamba kurudi nyuma huko kulitokana na hofu kuhusu mbinu za ufundishaji zinazotumika humo na hofu kwamba zingezifanya shule za serikali kukosa maana. Badala yake, wizara ilitangaza vikundi vya ziada ndani ya shule zenyewe, kwa ada ndogo ambayo sehemu kubwa yake huenda kwa mwalimu — kwa maneno mengine, kuuhamisha mtaa wenye mwanga kuingia ndani ya ukuta wa shule. Hadi wakati wa kuandika makala hii, hatuwezi kuhukumu kutoka barabarani ni kwa kiasi gani hilo limetimia.

Kisha ikaja dau lingine kwenye shule yenyewe. Tarehe 29 Oktoba 2024, tovuti ya habari ya Youm7 (tovuti kubwa ya habari ya Misri) ilimnukuu Waziri wa Elimu Mohamed Abdel Latif akisema kwamba utegemezi wa wanafunzi kwenye vituo vya masomo binafsi ulipungua kwa asilimia 50 baada ya kuanzishwa kwa alama za "kazi ya mwaka" — tathmini endelevu inayohesabiwa kwenye matokeo ya mwisho — na wanafunzi kurejea kuhudhuria shuleni mara kwa mara. Tunanukuu takwimu hiyo kama ilivyotolewa: ni kauli ya waziri, si takwimu huru tuliyoithibitisha wenyewe. Hata hivyo, mantiki iliyopo nyuma yake iko wazi: mara alama za mahudhurio na utendaji darasani zinapokuwa sehemu ya matokeo ya mwisho, asubuhi hupata thamani ambayo jioni haiwezi kuilipa.

Katika semina hiyohiyo, waziri aliwasilisha takwimu za upande mwingine wa mlinganyo: madarasa 98,000 yaliongezwa ndani ya mwaka mmoja wa masomo; msongamano wa wanafunzi ulipunguzwa kutoka zaidi ya mia mbili katika baadhi ya madarasa hadi wastani wa chini ya hamsini katika asilimia 99.9 ya shule; walimu 30,000 wanateuliwa kila mwaka kupitia mpango wa rais; na idhini ilitolewa ya kuteua walimu 72,000 zaidi ndani ya mwaka huo. Takwimu hizo zinahusishwa na mtoa taarifa mwenyewe, lakini zinasema jambo moja angalau: serikali sasa imeanza kuelezea kwa namba tatizo ambalo mtaa ulikuwa tayari unalifahamu kwa mwanga na mabango yake.

Je, mtaa umebadilika? Uaminifu unatulazimu kusema kwamba yale yanayoonekana kutoka nje hayaruhusu jibu la uhakika. Mabango bado yanawaka kwenye mitaa kama huu, teksi bado zinasimama na kuondoka, na ngazi bado ni viti vya kusubiria. Huenda idadi ya milango imepungua katika mitaa mingine; huenda baadhi ya wanafunzi wamehamia vikundi vya ziada vya shuleni. Hadhi ya kisheria ya vituo hivi yenyewe bado inabadilika, na kwa ufahamu wetu, hadi wakati wa kuandika makala hii, hakuna mfumo wa mwisho, thabiti, unaovisimamia — hivyo tunajitosheleza na maamuzi na kauli zilizosajiliwa rasmi, bila kuongeza chochote zaidi.

Jambo linaloweza kusemwa kwa uhakika ni lile linalosemwa na barabara yenyewe Siku ya Walimu: kwamba jioni hizi zote, kwa mwanga wake, karatasi zake, na foleni zake za kusubiri ngazini, si chochote zaidi ya ushahidi wa thamani ya mwalimu. Familia zinazotenga zaidi ya robo ya matumizi yao ya elimu ili kununua saa moja zaidi pamoja naye hazifanyi hivyo kwa sababu hazimwamini, bali kwa sababu zinamwamini zaidi ya kile darasa lenye msongamano linavyoruhusu. Na swali linalostahili kuulizwa siku hii si "Kwa nini mwalimu anaenda kituoni?" bali ni "Kinakosekana nini darasani asubuhi hadi kila mtu ahitaji darasa la jioni?"

Karibu saa nne usiku, mtaa huanza kuzima taa zake. Bango moja huzimika, kisha lingine; watoto hushuka ngazi haraka zaidi kuliko walivyopanda; teksi za mwisho huondoka; muuzaji wa kioski hukusanya bidhaa zake. Shule hii ya "pili" hurudi katika ukimya wake, na kinachobaki barabarani ni alama nyepesi ya karatasi za mazoezi zilizoanguka kutoka mfuko fulani. Kesho asubuhi, kengele itagongwa mara moja, na jioni itagongwa tena, bila sauti.

Na wewe, unayesoma maneno haya huku ukiwa umesubiri gari lako au barabarani, unaufahamu mtaa huu vizuri zaidi kuliko tulivyouelezea. Hatupo hapa kukuambia uache kwenda huko; huo si uamuzi wetu, wala hatuna haki ya kuuhukumu. Tunachotarajia siku hii ya Walimu ni kwamba utakuja mwaka ambapo kengele ya mwisho itakuwa mwisho wa siku kweli kweli, si mwanzo wa siku yake ya pili, na kwamba mwalimu atarudi nyumbani kwake wakati uleule ambao wanafunzi wake wanarudi nyumbani kwao.