Kabla Jua Halijachomoza Shambani: Siku Nzima ya Kazi Isiyoandikwa Katika Orodha Yoyote ya Mishahara

Kabla jua halijachomoza juu ya shamba, siku nzima ya kazi tayari imeanza katika maelfu ya vijiji vya Misri. Katika Delta kama ilivyo Misri ya Juu, uzi wa kwanza unafanana: mwendo uwanjani, maji yanachemshwa, unga unaingia tanuuni, kuku wanalishwa, maziwa yanakamuliwa, yanachujwa na kufungashwa kabla mkusanyaji hajafika kuyapeleka kituoni. Hakuna lolote kati ya haya linaloandikwa katika daftari lolote, na hakuna anayesaini karatasi ya mahudhurio. Lakini kinachotoka nyumbani hapa kabla ya saa moja asubuhi ndicho kiungo cha kwanza katika mnyororo wa chakula unaoishia mezani mijini.

Mwanga wa kwanza unapoingia, kipande cha pili cha siku kinaanza: ardhi inamwagiliwa, magugu yanang'olewa, matunda yanachumwa na kupangwa katika makasha kabla lori halijayabeba kuyapeleka sokoni. Katika misimu fulani — kuchuma pamba, kupanga nyanya, au kukata waridi — siku inarefuka hadi hakuna kilichobaki chake. Kisha unafuata mwendo wa kurudi nyumbani: chakula cha mchana, kazi ya nyumbani ya mtoto, safari ya kituo cha afya kwa chanjo au dawa ya shinikizo la damu ya babu. Siku haiishii jua linapotua, bali katika kazi ya mwisho inayoweza kumalizika kwa mwanga wa taa.

Kila tarehe 15 Oktoba, dunia inasimama mbele ya siku hii ndefu na kuipa jina. Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa, kwa Azimio namba 62/136 lililopitishwa tarehe 18 Desemba 2007, liliteua tarehe 15 Oktoba kuwa Siku ya Kimataifa ya Wanawake wa Vijijini, kwa kutambua — kwa maneno ya azimio lenyewe — nafasi yao ya maamuzi katika kuimarisha maendeleo ya kilimo na vijijini, kuboresha usalama wa chakula, na kutokomeza umaskini vijijini. Tukio hili, kwa msingi wake, si shada la maua bali jaribio la kuifanya kazi isiyohesabiwa ionekane — kwanza katika takwimu, kisha katika sera.

Nchini Misri, kijiji si maelezo ya pembeni. Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na Wakala Kuu wa Uhamasishaji na Takwimu (CAPMAS) tarehe 15 Mei 2025, nchi ilikuwa na kaya milioni 26.5 hadi tarehe 1 Januari 2025, ambapo milioni 14.7 — asilimia 55.6 — zinaishi maeneo ya vijijini, dhidi ya milioni 11.8 mijini. Zaidi ya nusu ya kaya za Kimisri, kwa maneno mengine, ni za vijijini, na katika nyingi kati yake sehemu muhimu ya maisha ya kila siku ya kiuchumi inategemea kazi ya wanawake isiyokuwa na mkataba wala cheo cha kazi.

Katika soko rasmi la ajira, mizani inaelemea upande wa vijijini. Jarida la Utafiti wa Nguvu Kazi la CAPMAS la robo ya pili ya mwaka 2026, lililochapishwa tarehe 6 Agosti 2026 na ambalo ndilo la hivi karibuni zaidi hadi tunapoandika mistari hii, liliweka nguvu kazi katika takriban watu milioni 35.6 — milioni 20.2 maeneo ya vijijini dhidi ya milioni 15.4 mijini — wakiwemo wanawake takriban milioni 7.8 dhidi ya wanaume milioni 27.8, na ukosefu wa ajira kwa wanawake ukiwa asilimia 14.4 dhidi ya asilimia 3.4 kwa wanaume. Jarida hilo hilo lilionyesha kilimo, misitu, ukataji miti na uvuvi vikiongoza shughuli zote za kiuchumi kwa takriban wafanyakazi milioni 6.25, sawa na asilimia 18.6 ya jumla, ambapo takriban milioni 1.62 kati yao walikuwa wanawake.

Lakini pamoja na umakini wake wote, takwimu hizi hazinasi ile siku iliyoanza kabla jua halijachomoza. Zimeundwa kupima wanaofanya kazi kwa malipo au wanaotafuta kazi chini ya fasili mahususi ya kiufundi, na hata wale wanawake milioni 1.6 waliohesabiwa katika kilimo ni wale tu waliokidhi fasili hiyo. Saa zinazotumika tanuuni ya udongo, katika kukamua, au kung'oa magugu katika kipande cha ardhi cha familia yenyewe zinaangukia eneo la kijivu: kazi halisi isiyolipwa na isiyorekodiwa. Hii ni hoja ya tafsiri, si takwimu — pasipo na ujira, mkataba wala rekodi, hakuna cha kuhesabu tangu mwanzo, na kutokuwepo kwa namba kunakuwa sehemu ya tatizo badala ya ushahidi kuwa kazi hiyo haipo.

Utafiti wa matumizi ya muda unasogeza uchunguzi huu karibu na uhakika. Ripoti ya UN Women, «Nafasi ya Uchumi wa Utunzaji katika Kukuza Usawa wa Kijinsia — Maendeleo ya Wanawake katika Nchi za Kiarabu», iliyochapishwa Desemba 2020, ilibaini kuwa wanawake walioolewa nchini Misri hutumia takriban mara saba ya saa anazotumia mwanaume aliyeoa katika kazi ya utunzaji isiyolipwa, kwamba wanawake wasioolewa hutumia takriban mara sita na nusu ya saa za wenzao wa kiume, na kwamba mwanamke anayefanya kazi ya ujira habebi mzigo huu kwa kuupunguza bali huubeba juu ya kazi yake ya malipo. Makadirio haya ni ya kitaifa badala ya kuwa ya vijijini mahususi, lakini yanaangazia pengo linalojitokeza kwa uwazi zaidi kijijini.

Katika ngazi ya kimataifa, ukurasa wa Umoja wa Mataifa wa siku hii unataja takwimu tatu: wanawake wanaunda takriban asilimia 40 ya nguvu kazi ya kilimo kwa makadirio ya mwaka 2023, wanamiliki takriban asilimia 15 tu ya ardhi ya kilimo, na wanapata senti 82 kwa kila dola anayopata mwanaume katika kazi ya kilimo yenye malipo. Hizi ni takwimu za dunia nzima, si za Misri, na haziwezi kuchukuliwa kama asilimia ya hapa nchini. Kuhusu sehemu ya wanawake katika umiliki wa ardhi nchini Misri, takwimu ya hivi karibuni zaidi inayotegemewa na hifadhidata za kimataifa ni ya zamani: data za Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) bado zinarudi katika sensa ya kilimo ya mwaka 1999/2000, ambapo sehemu ya wamiliki wanawake haikuzidi takriban asilimia 5. Hadi tunapoandika mistari hii, kwa tujuavyo, hakuna takwimu rasmi mpya zaidi inayopatikana kuchukua nafasi yake.

Hapa ndipo upande wa vitendo wa hadithi unapoanza — suala la karatasi kabla ya kuwa suala la mashamba. Kitambulisho cha taifa ndiyo hati ya kwanza inayothibitisha kuwepo kwa mwanamke mbele ya dola; bila hicho, hawezi kufungua akaunti benki, kusajili umiliki wa ardhi ya kilimo, wala kujiandikisha katika bima ya kijamii. Kwa miaka mingi, Baraza la Kitaifa la Wanawake limekuwa likiendesha mpango wake «Uraia wa Kimisri — Kitambulisho Chako, Haki Zako» kwa ushirikiano na Mamlaka ya Hali za Kiraia, likipeleka vitengo vya kutembea kutoa vitambulisho bure kwa wanawake wasioweza kugharimia katika maeneo yenye huduma chache zaidi. Kwa mujibu wa takwimu ambazo Baraza linazichapisha katika tovuti yake, takriban vitambulisho milioni 2.8 vimetolewa tangu mpango uanze, ingawa hakuna takwimu mpya zaidi iliyotangazwa hadi tunapoandika. Msamaha wa faini za kuchelewa kujiandikisha umeandamana na kampeni hizi katika maamuzi yenye muda maalum badala ya kuwa kanuni ya kudumu, hivyo njia salama zaidi ni kuuliza ofisi ya hali za kiraia kinachotumika wakati wa maombi.

Hati ya pili inahusu bima. Sheria ya Bima ya Kijamii na Pensheni namba 148 ya mwaka 2019 ilipanua ulinzi hadi kwa wafanyakazi wasio wa kudumu, wakiwemo wafanyakazi wa muda wa kilimo mashambani, bustanini, na katika shughuli za mifugo na kuku, pamoja na wamiliki na wenye ardhi ya kilimo ambao umiliki wao ni chini ya feddan moja (kipimo cha eneo la kilimo nchini Misri, sawa na ekari moja hivi). Chini ya fasili ya sheria hiyo na kanuni zake za utekelezaji, zilizotolewa kwa Amri ya Waziri Mkuu namba 2437 ya mwaka 2021, kundi hili linajumuisha yeyote anayeajiriwa na mwajiri kwa chini ya miezi sita mfululizo, au ambaye kazi yake kwa asili yake haiingii katika shughuli ya kawaida ya mwajiri, ilimradi mtu huyo hajafunikwa tayari na sheria kama mwajiriwa au mwajiri, na si chini ya miaka kumi na minane. Maana yake kijijini ni rahisi: msimu wa mavuno usiosajiliwa ni juhudi isiyoacha alama, huku mchango uliosajiliwa ukigeuka, miaka baadaye, kuwa pensheni au fidia ya ulemavu — na mahali pa rejea kivitendo ni ofisi ya bima ya kijamii iliyo karibu zaidi.

Kisha inakuja tabaka la tatu lisilohusiana na karatasi bali na umbali: kituo cha afya kiko mbali kiasi gani, hali ya barabara kati ya nyumbani na shule, na iwapo maji safi ya kunywa na mfumo wa maji taka vinafika ndani ya nyumba badala ya kuishia ukingoni mwa kijiji. Kila moja ya huduma hizi, inaposogea hatua moja karibu, inamrudishia mwanamke wa kijijini saa alizokuwa akizitumia njiani, kubeba maji, au kusubiri kwenye foleni. Huu ndio msingi wa mradi wa kitaifa wa maendeleo ya vijijini «Hayah Karimah» (Maisha Bora), na faida yake halisi inapimwa kwa saa zinazookolewa kila siku, si kwa sherehe za kukata utepe.

Hakuna lolote kati ya haya linalokusudiwa kuwa huruma, wala picha ya kukata tamaa. Kijiji cha Kimisri hakiko nyuma ya yeyote, na kina maarifa ya kivitendo ambayo mji hauna: ratiba za umwagiliaji, mizunguko ya mazao, magonjwa ya kuku, na jinsi ya kupima msimu kabla haujaanza. Kinachohitajika si lugha laini zaidi bali hatua tatu zilizo wazi: kazi isajiliwe ili iweze kuhesabiwa, mfanyakazi aandikishwe katika bima ya kijamii ili alindwe, na huduma zisogezwe karibu ili saa ziokolewe. Mazungumzo mengine yote ya siku za sherehe hupita katika siku yake hiyo hiyo na kuisha jua linapotua — lile lile jua ambalo kazi hii ilikuwa imeshaanza kabla halijachomoza.

Mjini, mkate unapowekwa mezani, glasi ya maziwa kando yake, sahani ya nyanya katikati, na shada la waridi pembeni ya chumba, kila kimoja kati ya vitu hivyo kimepita mikononi iliyoanza siku yake kabla jua halijachomoza na ambayo haikuwahi kuandikwa katika orodha yoyote ya mishahara. Tarehe 15 Oktoba haibadilishi siku hii wala haiifupishi, lakini inaipa jina na nafasi katika hesabu. Pengine njia yenye manufaa zaidi ya kuiadhimisha si salamu inayotumwa, bali maswali mawili ya kivitendo: je, wanawake wa nyumba ya familia yako kijijini wana vitambulisho halali vya taifa? Na je, kuna yeyote kati yao anayejua kuwa mchango wa bima ya kijamii unaweza kusajiliwa kwa jina lake?