Magurudumu Mawili Katikati ya Msongamano: Baiskeli Inasimama Wapi Mitaani mwa Misri katika Siku Isiyo na Magari?

Saa inakaribia mbili asubuhi (8:00 a.m.) katika mtaa mmoja wa katikati ya jiji la Cairo. Ukingoni mwa barabara, mstari wa vizuizi vifupi vya plastiki unachora njia nyembamba isiyozidi upana wa mita moja au mbili, na katikati yake kabisa limesimama gari likiwa limewasha taa za tahadhari, dereva wake akishuka kununua kitu kwenye kibanda cha jirani. Nyuma yake anatokea kijana kwenye baiskeli ya kusafirisha vifurushi yenye boksi nyuma. Anapunguza mwendo kwa muda mfupi, kisha anakwepa kushoto mwa kizuizi na kujipenyeza kati ya mikrobasi — daladala binafsi ambazo mijini Misri ndizo usafiri wa umma halisi — iliyosimama ghafla na teksi inayoita abiria. Hakuna anayemtazama. Tukio hilo ni la kawaida kiasi kwamba hakuna anayeliona, na hicho ndicho hasa kinachostahili tusimame na kukitafakari leo.

Leo ni tarehe 22 Septemba, Siku ya Kimataifa Isiyo na Magari. Wazo hili halikuzaliwa Misri wala katika eneo hili. Kwa mujibu wa kumbukumbu zilizoandikwa, mpango wake wa kimataifa ulizinduliwa mwaka 2000 na mtandao wa Carbusters, ambao baadaye ulikuja kuwa World Carfree Network (Mtandao wa Dunia wa Miji Isiyo na Magari). Mtandao huo unasema, bila hesabu huru inayothibitisha hilo, kwamba zaidi ya watu milioni 100 katika miji takriban 1,500 hushiriki kwa njia na tarehe tofauti. Barani Ulaya, Tume ya Ulaya iliikubali siku hii tangu mwaka 2000 chini ya kauli mbiu "Mjini, bila gari langu!", wazo lililoanzia Ufaransa mwaka 1998, na tangu 2002 imeifanya kuwa siku ya kufunga Wiki ya Usafiri ya Ulaya inayofanyika kuanzia tarehe 16 hadi 22 Septemba, ambapo miji mingi hufunga barabara kwa magari kwa saa kadhaa na watu hutoka kwenda humo kwa miguu na kwa baiskeli.

Nchini Misri siku hii mara nyingi hupita bila mtu yeyote kuitambua. Hakuna barabara inayofungwa, wala gari linalorudi nyuma hata hatua moja. Lakini anayetembea katika mji wowote wa Misri akiwa amefumbua macho atagundua kuwa baiskeli haikuwahi kutoweka barabarani; haihesabiwi tu. Mvulana anabeba sinia la eish — mkate wa kila siku wa Wamisri — kichwani na kuendesha kwa mkono mmoja katika mtaa wa pembeni; mfanyakazi anavuka barabara ya kilimo — mojawapo ya barabara za zamani zinazopita katikati ya mashamba ya Misri — alfajiri kwa baiskeli isiyo na taa ya nyuma huku malori yakipita kando yake; muuzaji ananing'iniza mifuko kwenye usukani ambayo hakuna anayejua inasawazikaje. Baiskeli zipo kwa wingi nchini Misri, lakini zipo pembezoni, kati ya lami na ukingo wa barabara, mahali ambapo hazijatengewa nafasi yoyote.

Nafasi iliyotengwa ilikuja kwa kuchelewa na ikiwa ndogo. Mnamo Oktoba 2022, Serikali ya Mkoa wa Cairo ilizindua mradi wa kukodisha baiskeli wa Cairo Bike, ikiuelezea kuwa mfumo wa kwanza wa umma wa aina yake nchini Misri: baiskeli 250 zilizosambazwa katika vituo takriban 25 katikati ya jiji, Abdeen, Azbakeya, Sayeda Zeinab, Garden City, Ramses na Zamalek, pamoja na njia za baiskeli zenye upana wa kati ya mita moja na mbili na urefu wa takriban kilomita mbili, zikilindwa kwa vizuizi vya plastiki. Ushirikiano huo ulijumuisha UN-Habitat, Taasisi ya Drosos na Taasisi ya Sera za Usafiri na Maendeleo (ITDP), na awamu ya pili ililenga baiskeli 500 katika vituo 45.

Wakati wa uzinduzi bei ilikuwa ya mfano tu: pauni moja ya Misri kwa saa kupitia programu ya simu au kadi za malipo ya awali, vituo vilitumia nishati ya jua, na jiji lilikuwa likizungumzia mpango wa kujenga kilomita 14 za njia zilizolindwa. Kisha mwendeshaji wa kwanza akajikwaa; mkoa ulisitisha mkataba wake Februari 2023 na kuingia mkataba na kampuni mpya ya Kimisri iitwayo Baddel, na mradi ukazinduliwa upya Septemba 2023, kwa mujibu wa taarifa zilizochapishwa Oktoba mwaka huo huo: baiskeli 250 katika vituo 26, pauni tano kwa saa pamoja na pauni mbili za ada ya matumizi, malipo yote kupitia programu kwa kuskani msimbo ulio kwenye baiskeli, bila wafanyakazi vituoni, na ahadi ya kupanuka hadi Zamalek na Garden City. Kuhusu hali ya mradi leo, Septemba 2026, hatukuweza kuithibitisha wenyewe hadi wakati wa kuandika mistari hii; takwimu rasmi za mwisho zilitangazwa Desemba 2023 mbele ya Kamati ya Utawala wa Mitaa ya Baraza la Wawakilishi: watumiaji takriban 20,000, safari 20,000 na mapato ya karibu pauni 200,000, pamoja na ahadi ya kuzindua awamu ya pili ndani ya miezi mitatu, na hatukupata chochote kinachothibitisha kuwa ilizinduliwa.

Anayepita kwenye lango la metro katikati ya jiji anaweza kuona kimojawapo cha vituo hivi: paneli ya jua juu ya nguzo ya chuma, safu ya baiskeli zilizofungwa kwenye vishikizo vyake vya chuma, na skrini ndogo au kibandiko kinachoeleza hatua za matumizi. Kituo kinasimama kana kwamba kimetoka mji mwingine: safi, nadhifu, kinachofanya kazi kwa mwanga wa jua, huku mita chache kutoka hapo bidhaa zikishushwa kutoka kwenye kasha la gari dogo la mizigo juu ya njia iliyochorwa kwa ajili ya baiskeli katika barabara ya Talaat Harb au Qasr el-Nil.

Na hapa ndipo linapokuja swali linalojirudia katika kila mtaa: kwa nini njia salama inabaki kuwa ndoto hata baada ya kuchorwa kweli? Kusimama kwa dakika kumi kunatosha kujua: njia hiyo hutumika kama maegesho ya magari, kituo cha mikrobasi inapochukua abiria, eneo la kuonyesha bidhaa, na njia ya pikipiki barabara inapojaa. Vizuizi vya plastiki ni vyepesi, vinasukumwa kwa mkono, na baadhi yake huvunjika au kutoweka. Njia inapokuwa haitumiki, mwendesha baiskeli hutoka kuingia barabara kuu, na machoni mwa madereva anakuwa kikwazo badala ya mtumiaji wa barabara, na kufika kwake salama kunakuwa suala la bahati zaidi kuliko suala la muundo.

Hata hivyo baiskeli inabaki, kwa sababu wanaoiendesha hawana anasa ya kuiacha. Baiskeli za kusafirisha vifurushi zilizoenea miaka ya hivi karibuni, zikiwa na maboksi yake ya rangi nyuma, zimekuwa sehemu ya mandhari ya mijini Cairo, Alexandria na miji mingine; vijana huziendesha kwenye joto na baridi, wakibeba chakula, dawa na oda, wakishindana na programu inayohesabu dakika. Katika barabara za kilimo na viungani mwa miji inaonekana baiskeli nyingine ya zamani zaidi na nzito zaidi, yenye kiti cha ngozi kilichochakaa na kibebeo cha nyuma, ikimpeleka mfanyakazi karakana au shambani kabla jua halijachomoza. Baiskeli hii haisubiri siku yoyote ya kimataifa; ni usafiri wa wale wasio na usafiri mwingine.

Kwa upande mwingine kuna baiskeli ya tatu, inayoonekana asubuhi za Ijumaa kwenye barabara za miji mipya na ndani ya klabu na makazi yaliyozungushiwa uzio: nyepesi, yenye matairi membamba, kofia ya usalama na mavazi ya rangi, ikitembea kwa makundi, na bei yake inaweza kufikia mara kadhaa ya bei ya baiskeli ya mpango wa serikali tutakaoufikia baadaye. Hakuna kasoro katika hilo, kwani michezo ni haki; lakini picha hizo mbili zinapowekwa bega kwa bega zinafichua ukweli uliokaa kimya: nchini Misri kuna baiskeli mbili, si moja — moja ni lazima ya maskini na nyingine ni anasa ya wenye uwezo — na kati yao kuna barabara isiyomlinda yeyote kati yao.

Serikali ilijaribu kupunguza pengo hilo, angalau kwa upande wa bei. Mpango wa "Baiskeli Yako, Afya Yako" (Daragtak Sahetak) unaosimamiwa na Wizara ya Vijana na Michezo ulitoa Februari 2024 kundi la pili la awamu yake ya nne: baiskeli 1,000 za milimani kwa bei ya pauni 4,242 kwa kila baiskeli, au pauni 4,570 ikijumuisha usafirishaji, kwa malipo ya awamu hadi miezi 24 kwa mchango wa pauni 224 kwa mwezi, yaani chini ya pauni nane kwa siku kwa mujibu wa tangazo la wizara yenyewe, na ugawaji ulianza mikoani tarehe 25 Februari 2024. Wazo hilo ni zuri, lakini mpango huo unakabidhi baiskeli na haukabidhi njia, na unawatoa watu kwenda kwenye barabara ambayo haijabadilika.

Na kwa nini umakini wote huu kwa magurudumu mawili? Kwa sababu mwili nao una hesabu zake. Shirika la Afya Duniani (WHO), katika karatasi yake ya ukweli kuhusu shughuli za kimwili, linawashauri watu wazima kufanya angalau dakika 150 kwa wiki za mazoezi ya kiwango cha wastani, na linakadiria kwamba takriban theluthi moja ya watu wazima duniani — asilimia 31, au karibu watu bilioni 1.8 — hawafikii kiwango hicho. Muhimu zaidi, shirika hilo halitosheki kuwahutubia watu binafsi tu; linazitaka sera za umma waziwazi kuhakikisha upatikanaji wa kutembea, kuendesha baiskeli na usafiri usiotumia injini. Kwa lugha rahisi: baiskeli si burudani tu, bali ni sehemu ya afya ya umma inayojengwa katika upangaji wa mitaa, si katika ushauri wa madaktari.

Siku isiyo na magari nchini Misri haimaanishi, kwa kadiri tunavyojua, kwamba mtu yeyote atafunga Korniche ya Nile — barabara ya kando ya Mto Nile — kesho. Lakini inaweza kumaanisha mambo madogo zaidi na yaliyo karibu zaidi: kwamba njia iliyochorwa ibaki bila magari yaliyoegeshwa hata kwa siku moja tu; kwamba vizuizi vyepesi vifungwe imara au vibadilishwe kwa vingine visivyosukumwa kwa mkono; kwamba nguzo ya kufungia baiskeli iwekwe kwenye kila lango la metro; na kwamba dereva wa mikrobasi, anaposimama ghafla kuchukua abiria, akumbuke kuwa nyuma yake yupo mtu aliye juu ya magurudumu mawili asiye na bati la kumkinga. Ni mambo yasiyohitaji bajeti kubwa kiasi yanavyohitaji jicho linaloiona baiskeli.

Kesho asubuhi tukio lile lile litarejea katika mtaa ule ule: njia nyembamba yenye vizuizi vyake vya plastiki, gari lililoegeshwa juu yake, na kijana anayekwepa kuingia barabara kuu kati ya mikrobasi. Ikiwa unaendesha gari, huenda ukakumbuka, kabla ya kuliegesha juu ya mstari, kwamba mita hii moja ndiyo kila kitu ambacho baiskeli inamiliki jijini. Na ikiwa wewe ni miongoni mwa wanaoiendesha kwa ajili ya riziki, kwa ajili ya michezo, au kwa sababu ndiyo ya bei nafuu zaidi, basi fahamu kuwa wewe si pambizo barabarani, hata kama barabara inakutendea hivyo. Siku ya Kimataifa Isiyo na Magari hupita kwa siku moja, lakini baiskeli hupita kila siku, na inastahili mtu aione.